مەملەكەت باسشىسى بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي مىنبەرىنەن وزىق تسيفرلىق تاسىلدەر مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا جاپپاي ەنگىزۋ ارقىلى ەلىمىز ناقتى پروگرەسكە قول جەتكىزەتىنىن ايتتى. بۇل ءۇردىس اقپارات سالاسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى, ونىڭ ىشىندە مەديا ءوندىرىس ساپاسىن جاقسارتادى. الايدا جۋرناليستيكادا جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن پايدالانۋ ەندى عانا باستالىپ جاتىر. كەش قامدانىپ جاتقان جوقپىز با؟ الدە «GhatGPT» نەمەسە «Grok» چاتىن پايدالانىپ جازعان ماقالانى, گەنەراتسيالانعان سۋرەتتەردى ءالى دە مويىندامايمىز با؟ قالاي دەگەندە كۇمانداناتىن ەمەس, قولداناتىن ۋاقىت جەتتى.
قازىرگى تاڭدا ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا بارلىق سالاعا ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلىپ وتىر. بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ەكسپونەنتسيالدى (جىلدامداتىلعان) قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. كلاۋس شۆابتىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, تسيفرلىق رەۆوليۋتسيا بارىسىندا ادامنىڭ قولىمەن جاسالاتىن كوپتەگەن ارەكەتتى تەحنولوگيا جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر كوپتەگەن ماماندىقتىڭ جوعالۋىنا سەبەپ بولادى. بۇگىندە بۇل وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز.
زاماناۋي تەحنولوگيالار, ياعني روبوتتانۋ جۋرناليستيكا سالاسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. جاساندى ينتەللەكت (جي) ارقىلى اقپارات سالاسى دا قارقىندى تۇردە اۆتوماتتاندىرۋعا كوشتى. دەگەنمەن جۋرناليستيكانى جاساندى ينتەللەكتى قانشالىقتى الماستىرا الادى؟ وسى ورايدا جي-ءدىڭ جۋرناليستيكاداعى كەيبىر ماماندىقتاردى الماستىرا باستاعانى ايتىلىپ ءجۇر. مىسال رەتىندە سونىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ وتەيىك.
كونتەنت جاساۋشى, بىلايشا ايتقاندا, جاڭالىق جازۋشىلار. ەندى وسىنىڭ ورنىنا قىسقا جاڭالىقتاردى, سپورت ناتيجەلەرىن, اۋا رايى بولجامدارىن, قارجىلىق ەسەپتەردى جي ءوزى جاساپ بەرەدى.
اۋدارماشى-جۋرناليستەر. «Google Translate», «DeepL», «OpenAI» سەكىلدى جي-ءدىڭ اۋدارما مودەلدەرى بارعان سايىن دامىپ كەلەدى. ءوزىمىزدىڭ اقىلدى جۇيەلەر مەن جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتىنىڭ «Soyle App» سياقتى قوسىمشالارى ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە نەمەسە كەرىسىنشە وتە تەز ءارى ساۋاتتى اۋدارىپ بەرە الادى. بۇل قوسىمشانى قازىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرازى پايدالانا باستادى.
رەپورتەرلەر جانە اناليتيكالىق شولۋ جاساۋشىلار. دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن ماتەريالداردى جي تالداپ, قىسقا ءارى تۇسىنىكتى فورماتتا ۇسىنا الادى. اسىرەسە سپورتتىق شولۋلار, ەكونوميكالىق ەسەپتەر جانە قارجىلىق جاڭالىقتار سالاسىندا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر ادام كۇشىن الماستىرادى.
گرامماتيكالىق رەداكتورلار نەمەسە كوررەكتورلار. گرامماتيكالىق, ورفوگرافيالىق جانە ستيليستيكالىق تۇزەتۋلەردى جي ءتاپ-ءتاۋىر جاساي الادى. «Grammarly», «Hemingway», «DeepL Write» سياقتى جۇيەلەر ءماتىندى ساپالى رەداكتسيالايدى.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وتە جوعارى سۇرانىسقا يە بولعان SMM ماماندارىنىڭ جۇمىسىن قازىر جي دە اتقارا باستادى. ياعني جي كۇشىمەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پوستتاردى, جارنامالىق ماتىندەردى, تاقىرىپتار مەن قىسقا كونتەنتتەردى جىلدام ءارى ساپالى تۇردە دايىنداۋعا بولادى. بۇگىندە بۇل اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى بلوگەرلەر ۇتىمدى پايدالانىپ, وزدەرىنىڭ روبوت كوشىرمەسىن جاساپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ءتاۋىر قارالىم جيناپ ءجۇر.
جي ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكتىنى وقىتۋ دەرەكتەرىنىڭ كولەمى 45 تەرابايتتان اسادى. بۇل دەگەنىمىز – 15 ملرد بەتكە جازىلعان اقپارات. ەگەر ادام بۇل اقپاراتتى وقىپ شىعامىن دەسە, وعان شامامەن 28 500 جىل قاجەت بولادى-مىس. دەمەك جي-مەن تەكەتىرەسكەنشە, ونى ءتيىمدى قۇرال رەتىندە قابىلداپ, جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەۋ جولدارىن مەڭگەرگەن ابزال. جۋرناليستەردىڭ كاسىبي ورلەۋى جي-ءدى دۇرىس قولدانۋ داعدىلارى مەن شىعارماشىلىق ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر. جي جۋرناليستيكانىڭ كوپتەگەن سالاسىنا ىقپال ەتىپ, اۆتوماتتاندىرۋدى ارتتىرعانىمەن, شىعارماشىلىق, سىني ويلاۋ جانە زەرتتەۋ داعدىلارىن تالاپ ەتەتىن ماماندىقتار سۇرانىسقا يە بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان جۋرناليستەرگە جاڭا تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلۋ, ونىمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋ وتە ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار جي الماستىرا المايتىن ماماندىقتار دا بار. سونىڭ ءبىرى – زەرتتەۋشى جۋرناليستەر. ولاردىڭ جۇمىسىنا كىرەتىن فاكتچەكينگ, تەرەڭ زەرتتەۋ, ەكسكليۋزيۆتى اقپاراتتاردى تالداۋ سەكىلدى كۇردەلى ۇدەرىستەردى جي جاساي المايدى.
بۇل قاتاردا ساراپشى جۋرناليستەر دە بار. ويتكەنى كۇردەلى ساراپتامالار, پىكىرتالاس ماتەريالدارى, قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردى باعالاۋ ادام شىعارماشىلىعى مەن سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ قابىلەتىن قاجەت ەتەدى. سونداي-اق كرەاتيۆتى كونتەنت جاساۋشىلارعا تيەسىلى دەرەكتى فيلمدەر, شىنايى سۇحباتتار, اقپارات ورنىنان حابارلاما جولداۋ, پودكاستتار – جي جاساي المايتىن مىندەتتەر. قۇقىقتىق, مورالدىق, ەتيكالىق اسپەكتىلەردى جي تولىققاندى تۇسىنە المايتىندىقتان, ەتيكالىق جانە قۇقىقتىق جۋرناليستيكادا دا ادام فاكتورى شەشۋشى ءرول اتقارادى.
جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن قولدانۋ تاجىريبەسى حالىقارالىق مەديادا الدەقايدا ەرتە باستالدى. مىسالى, «The Washington Post» رەداكتسياسى «Heliograf» اتتى جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسىن پايدالانىپ, جاڭالىقتاردى اۆتوماتتى تۇردە جاريالايدى; «The Associated Press» (AP) قارجى جانە سپورت جاڭالىقتارىن دايىنداۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىردى; «Reuters» اقپارات اگەنتتىگى «Lynx Insight» جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى ارقىلى جۋرناليستەرگە اناليتيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە كومەكتەسەدى.
ەلىمىزدە دە بىرقاتار مەديا كومپانيا جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن ەنگىزە باستادى. ماسەلەن, ولار جي مۇمكىندىكتەرىن كونتەنت جاساۋ شىعىندارىن ازايتۋعا, ساپانى جاقسارتۋ ۇدەرىستەرىن جىلدامداتۋعا, تارگەتتىڭ كوزدەگەن ماقساتىنا ءدوپ تۇسۋىنە, قولدانۋشىلارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ, ولاردى سۇرانىستارىنا ناقتى جاۋاپ بەرۋگە, شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا پايدالانا باستاعان. ماقالانى جازۋ, وڭدەۋ, اۋدارۋ, تاقىرىبىنا قاراي پورتالدىڭ ءتيىستى ايدارلارىنا اۆتوماتتى تۇردە ۇلەستىرۋ, ۆاليۋتا باعامى, اۋا رايى, سپورت, الەم جاڭالىقتارىن جاريالاۋ سياقتى كوپتەگەن ۇدەرىس اۆتوماتتاندىرىلعان. ءتىپتى اقپارات جاريالانعاننان كەيىن كەرى بايلانىس الىپ, ماتەريالدىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك سايتتاردى بىرىكتىرەتىن «Qazcontent» مەكەمەسى دە جي-ءدى بەلسەندى قولدانا باستادى. قازىر كەيبىر جاڭالىقتاردى تىلشىلەردىڭ جي-اۆاتارلارى وقيدى, مەكەمە ىشىنەن ارنايى كەڭەس جاساقتالىپ, بارلىق قىزمەتكەرگە وقۋ-ترەنينگتەر تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ, جي قۇرالدارىن بارىنشا مەڭگەرۋ تاجىريبەگە ەنگىزىلدى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا وسىنداي تاجىريبەنى بارىنشا ەنگىزۋ ماڭىزدى. الايدا بۇل مۇمكىندىكتەرگە تولىققاندى قول جەتكىزىلدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى – تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن مامانداردىڭ جەتىسپەۋى جانە رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلىلىگى. ەلىمىزدە IT-ماماندارىنىڭ سانى كەيىنگى بەس جىلدا كۇرت وسسە دە, جي-ءدى مەديادا قولدانۋعا قابىلەتتى جۋرناليست كادرلار ءالى دە تاپشى. سونىمەن قاتار جي قۇرالدارىن ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىلىق ينۆەستيتسيالار مەن ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە ارتادى. تاعى ءبىر ەرەكشە نازار اۋداراتىن مۇمكىندىك – شەتەلدىك ءىرى مەديا كومپانيالارمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, رەداكتسيالاردىڭ ءبىراز جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋ, جي-ءدىڭ باسقا دا قۇرالدارىن قولدانۋدى ۇيرەنۋ, مەملەكەتتىك باق-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە بارىنشا ارەكەت ەتۋ. بۇل ءۇردىس كونۆەرگەنتتى جۋرناليستيكانى دامىتۋعا دا وڭ ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
وسىلايشا, ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ, اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ جانە مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا ساپالى كونتەنت شىعارۋ اسا ماڭىزدى ەكەنى حاق. ال كونتەنتتىڭ, ياعني مەديا ونىمدەردىڭ زاماناۋي ءارى جىلدام بولۋىنا جي مۇمكىندىكتەرى كومەك بولادى. ياعني جي مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتقا جىلدامدىق, دالدىك جانە تيىمدىلىك اكەلەدى: ول جالعان اقپاراتپەن كۇرەسەدى, اقپاراتتى قولجەتىمدى ەتەدى جانە رەسۋرستاردى وڭتايلاندىرادى. جي-ءدى وسى سالاعا ەنگىزۋ ۇلتتىق يدەولوگيانى نىعايتىپ, حالىقپەن بايلانىستى جاقسارتۋعا سەپ بولا الادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك مەديا سالاسىندا باستالعان ترانسفورماتسيالانۋ ۇدەرىسى – قۇپتارلىق قاجەتتىلىك.
بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىندا جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىنە بىرنەشە مارتە توقتالدى. ۇكىمەتكە جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا ارنالعان جۇمىستى ەسەلەپ كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. بۇل باعىتتى مەملەكەت باسشىسى ءجىتى قاداعالاپ وتىر. «قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار ساراپشىلارمەن جانە ءىت-ماماندارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ارتىق شىعىندى ازايتۋعا, بارلىق سالانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان تىڭ تاسىلدەر ىزدەپ تاۋىپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزىپ وتىرۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت. دەمەك بۇل باستامانى دا ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى تاريحي تاڭداۋ دەۋگە ابدەن بولادى.
اينا زادابەك,
«Qazcontent» اق باسقارما توراعاسى