قازىردە قازاق دالاسىندا اقبوكەننىڭ قىستىق ءورىسى, ورىن اۋىستىرۋ جولى, جازعى جايىلىمى بەلگىلەنگەن ءۇش ءىرى ءۇيىرى بار. ولار بەتپاقدالا, ارال, ورال وڭىرىندە. بۇرىن بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى ەڭ ءىرىسى دەپ ەسەپتەلەتىن. كەيىنگى جىلدارى ەكولوگيالىق وزگەرىسكە بايلانىستى ورال ءۇيىرى تەز قارقىنمەن ءوسىپ, الدىڭعى قاتارعا شىقتى.
«Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «كيىككە جوق شەكارا...» اتتى ماقالادا (20.11.24 ج.) باتىس قازاقستان ولكەسىندەگى اقبوكەن سانى 2,8 ميلليونعا جەتتى دەپ حابارلاندى. زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بەتپاقدالا تابىنىندا قىستامادا 1,2 ملن, ال ارال تابىنىندا 60 مىڭ بوكەن بار. جالپى, ەلىمىزدەگى كيىك سانى 4 ميلليون شاماسىندا.
كيىك كۇز بەن قىستى ادەتتە ءشول, شولەيت جەردە وتكىزەدى. سوندىقتان جۇرتتىڭ كوزىنە كوپ تۇسپەيدى. جازعا قاراي بوكەندەر جاڭا تۋعان تولىمەن بىرگە تەرىستىك, تەرىستىك-باتىسقا تەرەڭ بويلاپ جايىلىمعا شىعادى. بۇل – ولاردىڭ قالىپتاسقان ەكولوگيالىق جۇيەسى. حح عاسىردىڭ ورتاسىندا بولعان تىڭ يگەرۋگە دەيىن بۇل جۇيە وزگەرمەي كەلگەن ەدى. كيىك ورىنبور, قورعان وبلىستارىنىڭ دالاسىندا ەركىن جايىلاتىن. تىڭ يگەرۋ كەزىندە ەلدىڭ قالىپتاسقان شارۋاشىلىق جۇيەسى بۇزىلدى. تاعى اڭداردىڭ ەكولوگيالىق قاجەتى ءتىپتى ەسكەرىلگەن جوق. تەك كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ ەگىن القاپتارى ءبىراز شاعىندالىپ, ءبىرشاما ۋاقىت كيىككە بوستاندىق ورنادى.
ەلدىڭ قارجىلىق جاعدايى جاقسارىپ, استىق ونىمدەرىن سىرتقا شىعارۋدان ۆاليۋتالىق ءتۇسىم ءوستى. 2010 جىلدان باستاپ ەگىن القابى قايتادان ۇلعايدى. 2024 جىلى ەلىمىزدە جالپى ەگىستىك كولەمى 24,1 ملن گا بولىپتى. مۇنىڭ نەگىزگى بولىگى سولتۇستىك وبلىستاردا. وسى كەزدە كيىكتىڭ ءورىسى تاعى دا تارىلدى. مىڭداعان جىل دالانىڭ ەركەسى اتانعان اقبوكەن ەندى زياندى قاسكوي بولىپ شىعا كەلدى. شارۋالار ەگىنجاي شەگىنە 40-50 شاقىرىمعا سوزىلعان تەرەڭ ور قازىپ, قورشاۋ قويىپ, اقبوكەندى اتىپ ۇركىتىپ, ابدەن قىسپاققا الدى. سانى ءوسىپ, جايىلىمى سۇيىقتالعان جانۋار, اسىرەسە بەتپاقدالا مەن ارال كيىكتەرى بىرجاقتى ەكولوگيالىق قاماۋدا قالدى.
ورال وڭىرىندەگى اقبوكەن ءۇيىرى نەگىزىنەن جايىق پەن ەدىل وزەندەرىنىڭ اراسىندا, ۆولگوگراد, ساراتوۆ وبلىستارىنىڭ ەدىل جاعالاۋىنا دەيىنگى القاپتى جايلايدى. جايىلىمنىڭ دەنى شولەيت, قۇمداۋىت ءشول, قۇرعاق دالا. تەك رەسەيدىڭ ەكى وبلىسىمەن شەكتەس ايماقتىڭ ىلعال ءتۇسىمى ءبىرشاما جوعارى, سونىڭ ناتيجەسىندە جايىلىمنىڭ ءشوپ شىعىمى جاقسى. مىنە, وسى باتىس باعىتتا ەدىل وزەنىنە دەيىنگى ولكەگە اقبوكەن جازعى جايىلىمعا شىعادى. بۇل وڭىردە ەگىن, مال شارۋاشىلىعى بارىنشا وركەندەگەن, حالىق تىعىز, ەلدى مەكەن ءجيى. كيىك سانى جىلدان-جىلعا تەز ارتىپ, كەيىنگى جىلدارى ولكە تۇرعىندارىنىڭ تىنىشى كەتتى. كيىك قورعاۋشىلاردىڭ قولىندا شارۋاشىلىق شىعىنى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كيىكتەن شەككەن زيانى, ەگىننىڭ ب ۇلىنگەنى, شابىندىقتىڭ وتالعانى تۋرالى ارىز-شاعىمى الەۋمەتتىك جەلىدە تولىپ تۇر. بۇل نەگىزسىز دە ەمەس. اۋىل شارۋالارىنىڭ ماسەلەسىن ەلەمەۋ جاقسى ناتيجەگە اپارمايدى.
دەگەنمەن, ەكولوگيالىق شيەلەنىستىڭ ناقتى ايىپكەرىن انىقتاۋ قيىن. باتىس قازاقستان مەن كورشى رەسەي وبلىستارى – اتام زاماننان بەرى اقبوكەننىڭ جازعى جايلاۋى. ونى وزگەرتۋ دە مۇمكىن ەمەس. ءبىز ەندى اقبوكەن سانىنىڭ شامادان تىس ءوسۋى مەن شارۋاشىلىق جايىن تارازىلاپ كورەيىك.
ەگەر مۇنداعى كيىك سانىن شامامەن 2,5 ملن دەپ ەسەپتەسەك, ولارعا قانشا جايىلىم قاجەت؟ قازاقى ۇردىستە ءبىر وتاردا 600 باس قوي بولادى, وعان 300-700 گا جايىلىم كەرەك. ەسەپتەسەك, ورال توبىنداعى كيىك سانى 4 150 وتارعا جەتەدى. بۇرىن ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ وزىندە قىستاۋدا 30 وتاردان ارتىق ۇستالمايتىن. سوندا ورال ءوڭىرىنىڭ كيىگى 138 شارۋاشىلىققا جۇك بولادى ەكەن. ارينە, بۇل كوپ كولەم.
اقبوكەن ءتۇرلى ءشوپ جەيدى, ەگەر سىرتقى جاعداي مازالاماسا, جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانادى. بىراق كەيىنگى كەزدە ەدىل-جايىق الابىن عاسىرلار بويى جايلاعان كيىك پەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا قايشىلىق كوبەيدى. ويتكەنى تىرشىلىگى مالمەن بايلانىستى شارۋالار ەگىن مەن جايىلىم, شابىندىق القابىن ءبىرشاما ۇلعايتتى. كيىكتىڭ داعدىلى ءورىسى تارىلدى. قازىر وڭىردە 1 207 شارۋاشىلىق ەگىستىگى مەن شابىندىعى, جايىلىمى كيىكتەن زارداپ شەككەنىن ايتىپ, حاتتاما قۇجاتتاپ وتىر.
جاعدايدى جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جان-جاقتى زەرتتەپ, كيىك سانىن رەتتەۋ ءجونىن عىلىمي نەگىزدەمە جاساعان ەدى. بۇل ۇسىنىس بويىنشا قارار قابىلدانىپ, جانۋار كولەمىن 2023 جىلى 20%-عا ازايتۋ كوزدەلگەن. بىراق شەشىمنىڭ كەش قابىلدانۋىنا بايلانىستى تەك 40 مىڭ باس اقبوكەن اۋلاندى. اۋلانعان اڭ ەتى جەرگىلىكتى حالىققا دەر كەزىندە جەتپەي, جارتىلاي شىعىنعا ۇشىرادى. قوسىمشا ءونىم: باس, سيراق, ىشەك-باۋىر, تەرى دالادا بوسقا ءشىرىدى. اقبوكەندى اۋلاۋ دا, تۇسەتىن ونىمدەردى قاجەتتىك ماندە وڭدەۋ دە ەش دايىندىقسىز ءجۇردى, ەسكىلىكتى جابايى ادىستەمە قولدانىلدى. مۇنداي ارەكەت بەرەكەسىز ناتيجەگە اكەلدى.
عالىمدار مەن جەر يەلەنۋشىلەر كيىك سانى جايىلىم كولەمىنەن تىم ارتىپ كەتكەنىن ايتقالى بىرنەشە جىل ءوتتى. زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ تابيعي جايىلىمدارىندا 1,2-1,5 ملن كيىك ورسە جەتكىلىكتى. كەيىنگى جىلى تەك ورال توبىنداعى كيىك سانى 2,5 ميلليوننان استى.
كوپ جىلعى زەرتتەۋگە قاراساق, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە 11-12 جىلدا جۇت قايتالانىپ تۇرادى. ول قوسارلانىپ, «جەتى اعايىندى» بولىپ سوعادى. كوكتەم-جاز ايلارىندا جاۋىن-شاشىن ازايىپ, قىس كەزىندە جايىلىمدى مۇز قۇرساپ, كۇيىستى تەبىن اڭدارى, ءۇي مالدارى اشتىققا ۇشىرايدى. كەيدە قىس اياعى سوزىلعاندا تاياعىن ۇستاپ قالعاندار دا از بولماعان. ادەتتە تاعى اڭدار تابيعات وزگەرىسىن ەرتە بولجاپ, اۋا رايى قولايلى, ءشوبى شۇيگىن جىلى جاققا قونىس اۋدارادى. بۇگىندە كليماتتىڭ قۇبىلمالى قاتاڭ وزگەرىستەرىن بولجاۋ قيىندادى. سوندىقتان قىزعىشتاي قورىپ, وزىمىزدەن دە قىزعانىپ وتىرعان 2,5 ميلليون كيىكتىڭ جارتىسىنان كوبى جۇتتان قىرىلىپ قالۋى ابدەن ىقتيمال.
ەۆوليۋتسيا زاڭى بويىنشا ءاربىر تىرشىلىك يەسىنىڭ جاۋى جۇپ بولىپ قاتار جۇرەدى. ونىڭ ءبىر توبى جىرتقىشتار بولسا, ەندى ءبىر توبى – پارازيتتەر. وسى جىرتقىشتار, باكتەريالار مەن ۆيرۋستار بوكەننىڭ شامادان تىس كوبەيۋىن رەتتەيتىن بىردەن-ءبىر بەلسەندى تابيعي كۇش.
كيىكتىڭ تۇران القابىنداعى تابيعي جاۋى – قاسقىر عانا. بىراق ءبورىنىڭ ءوزى قۋعىنعا ۇشىراعان, پوپۋلياتسياسى از. ساقشىلار كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىپ جۇرگەن اقبوكەن سانىن رەتتەۋگە دارمەنسىز. زوولوگيا ينستيتۋتى اقبوكەن اراسىنداعى جۇقپالى پارازيت اۋرۋلارىن, ولاردىڭ كيىككە زالالىن 30-40 جىلدان استام ۋاقىت زەرتتەپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, كيىك اعزاسىندا ءوسىپ-وركەندەيتىن پارازيت قۇرتتار مەن قاراپايىم جاندىكتىڭ 70-تەن اسا ءتۇرى انىقتالعان. ولار جاپپاي زالالدى ەمەس. ەۆوليۋتسيالىق وركەندەۋ كەزىندە پارازيتتەر ءوز يەلەرىمەن قاراما-قارسىلىق تۋعىزبايتىن مولەكۋلارلىق بىرتەكتەستىككە بەيىمدەلگەن. تەك پوپۋلياتسيالىق اراجىك تىم بۇزىلسا عانا پارازيتتەردىڭ زياندى اسەرى كوبەيىپ, ولىمگە سەبەپشى بولادى.
دەگەنمەن, كيىكتە ءجيى كەزدەسەتىن بىرنەشە ءپارازيتتىڭ اۋرۋ تۋعىزاتىن اسەرى ايقىن. سونىڭ ىشىندە اۆيتەللينا تسەنتريپۋنكتاتا بۋناقتى تاسپا ىشەك قۇرتىنىڭ زالالى ەرەكشە. جاز اياعىندا بۇل قۇرتپەن ساقا اقبوكەندەردىڭ 45,8-81,3%-ى زاقىمدانادى. تىم كوبەيگەن قۇرتتىڭ جەتىلگەن بۋناقتارى ءۇزىلىپ, سىرتقا شىعىپ قالادى. الايدا سىرتقى ورتانىڭ وزگەرىسى باسقاشا اسەر ەتۋى دە مۇمكىن. كەي جىلدارى قالىڭ قار ءتۇسىپ, مۇزعا اينالسا, شوپپەن بىرگە اسقازانعا تۇسكەن مۇز قابىرشىعى قۇرتتاردىڭ قارسى قورعانىس رەاكتسياسىن تۋدىرادى. سول كەزدە قۇرتتار ۋلى زات ءبولىپ شىعارادى. وسى ۋلى قوسپا قوڭى تومەندەگەن كيىكتە جەدەل وتەتىن قاۋىپتى اۋرۋ تۋعىزادى. 1982 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىندا ارال ايماعىندا قار جاۋىپ, كيىك قىرىلدى. كيىك ءولىمىن زەرتتەگەندە, قىرعىنعا سەبەپشى اۆيتەللينا ىشەك قۇرتى بولىپ شىقتى.
اقبوكەننىڭ كوكتەمدە جاپپاي قىرىلۋى ءجيى كەزدەسەدى. تابيعات قورعاۋشىلاردىڭ مالىمەتى بويىنشا, 1981 جىلعى ساۋىردە تورعاي وبلىسىندا – 180 مىڭ, 1984 جىلعى ساۋىردە باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 250 مىڭ, 1988 جىلعى مامىردا – 500 مىڭ, 1993 جىلى بەتپاقدالادا 480 مىڭ كيىك قىرعىنعا ۇشىرادى.
سارالاپ قاراساق, دالا ەركەسىنىڭ قورعاۋشىسى دا, پايدالانۋشىسى دا – بىرەۋ, ول – ءبىز. بۇرىن باتىس وڭىردە گەولوگيالىق بارلاۋشى ۇيىمدار, مۇناي-گاز وندىرۋشىلەر, باقتاشىلار, جەكەلەگەن تۇرعىندار ازداپ بولسا دا كيىكتى اس مازىرىنە پايدالاناتىن. ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتپاسا دا, مۇنداي اڭشىلىق بوكەن سانىنىڭ وسىمىنە ءبىراز تەجەۋ ەدى. كەيىنگى قاتاڭ باقىلاۋعا بايلانىستى كولدەنەڭ ارەكەت ساپ تىيىلدى. كيىكتىڭ ءوسىمى بوي بەرمەي كەتتى. قازىر ورال توبىندا ماپەلەپ وسىرگەن 2,5 ميلليون اقبوكەن دە, ولار جۇرگەن جايىلىم دا, شارۋالاردىڭ ەگىنجاي, شابىندىعى دا ەكولوگيالىق داعدارىستىڭ الدىندا تۇر. قىسپاققا ۇشىراسا دا ءبىرشاما جازعى جايىلىمى ءالى جەتكىلىكتى 1,2 ميلليونداي بەتپاقدالا توبىنىڭ تاعدىرى كەلەسى كەزەكتە.
ەلىمىزدە كيىكتى 12-15 مىڭنان باستاپ ءوسىرىپ, تاڭعالارلىق ناتيجەگە جەتتىك. كيىك شامامەن جىلىنا 30% ءوسىم بەرەدى. كەلەر جىلى اقبوكەن سانى ەلدە 5 ميلليونعا جەتۋى ابدەن مۇمكىن. «وسىنشا شوپقورەكتى جانۋار قايدا سيادى؟ ولاردى جەرگىلىكتى حالىقتان قىزعانىپ قورعاۋدىڭ ءمانى نە؟» دەگەن ساۋال اشىق تۇر. تابيعاتتىڭ قاتەرلى قۇبىلىسىن ەشكىم وزگەرتە المايدى. ءبىز قىزعىشتاي قورعاپ وسىرگەن اسىل قازىنامىز ءبىر جۇتتا, پوپۋلياتسياسى تىم ارتقان تىعىزدىعىنان, قاۋىپتى اۋرۋلاردان قىرىلىپ قالسا, سونشاما ولەكسەنى كومىپ زالاسىزداندىرۋدىڭ ءوزى قانشا شىعىن اكەلەر ەدى.
اقبوكەن بىرنەشە تابيعي بەلدەۋدى كەسىپ وتەدى, الۋان ءتۇرلى وسىمدىكپەن قورەكتەنەدى, جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانادى. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ ەتى وتە ءدامدى, بيولوگيالىق ساپاسى ارتىق. كيىكتىڭ ءتىرى سالماعى 35-45 كگ, ال تازا ەتى 17-22 كگ. ودان باسقا قۇندى ءمۇيىزى, تەرى, ىشەك, باۋىر, ت.ب. اس ءمازىرىن ارتتىراتىن مۇشەلەرى بار. قازىرگى 3,5-4 ميلليون كيىك جايىلىمعا سىيىمسىز, تۇرعىندارعا جايسىز ەكەنى انىق. ەلگە ەكولوگيالىق ءتيىمدى مولشەر 1,5-1,7 ميلليون باس دەپ ەسەپتەسەك, ونىڭ 30%-ىن جىل سايىن ىشكى قاجەتكە الۋعا بولار ەدى. باقتاشىسىز, شىعىنسىز وسكەن, تەگىن ءبيوونىمنىڭ پايداسى كول-كوسىر. قاراپايىم ەسەپكە العاندا, شامامەن 350-480 مىڭ باس اقبوكەننەن ءبىر ماۋسىمدا 5,9-8,16 مىڭ توننا ەت, 0,5-9,6 مىڭ توننا ءدامدى ىشكى مۇشەلەر, قانشاما تەرى تۇسەدى. قۇندى ەكسپورتتىق بۇيىم – تەكە ءمۇيىزىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. ۇجىمدىق اۋلاۋ كەزىندە جىلىنا 110-180 مىڭ تەكە ءمۇيىزى كىرىسكە ەنۋى مۇمكىن. ايتسە دە وسىنشاما بايلىقتى ىسكە اسىرۋدىڭ تەحنولوگيالىق ۇتىمدى جولى شەشىلمەگەن.
ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە كيىكتى قورعاۋ, سانىن رەتتەۋ, اۋلاۋ تاسىلدەرىن شەشەتىن قۇزىرلى ۇيىمداردىڭ قۇقىقتىق اراجىگى ناقتى بەلگىلەنۋى قاجەت. قازىر اقبوكەنگە بايلانىستى قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ كىلتى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ كوميتەتىنە تيەسىلى, اڭدى قورعاۋ «وحوتزووپروم» بولىمشەلەرىنە جۇكتەلگەن. بۇل مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرى اقبوكەن سانىن از ۋاقىتتا شىعىنسىز ءوسىرىپ, وسى دارەجەگە كوتەرىلۋىنە ايتۋلى قىزمەت ەتتى. بىراق كيىكتى پايدالانۋ ماسەلەسى ءتىپتى زەرتتەلمەگەن, اۋادا اسىلىپ قالدى.
بىزگە اقبوكەننىڭ ءارتۇرلى جايىلىمدى پايدالانۋ بەيىمدىلىگى, ءار جىلعى سانىنىڭ ءوسۋى, جەكە تابىندارداعى كيىكتى اۋلاۋ مولشەرى, پوپۋلياتسياداعى جىنىستىق, جاستىق اراقاتىناسىن ساقتاۋدى شەشەتىن عىلىمي نەگىزدەمەلەر قاجەت. ەلدىڭ ەكى شەتىندە ورنالاسقان ورال, بەتپاقدالا كيىك توبىنىڭ ەكولوگيالىق جايىلىم جاعدايى دا, تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەلەرى دە ءارتۇرلى. سوندىقتان عىلىمي زەرتتەۋلەردى ەكى ۇيىمعا جۇكتەۋ ءتيىمدى بولار ەدى. ورال پوپۋلياتسياسىن زەرتتەۋدە ءبىرشاما تاجىريبە جيناپ, ۇتىمدى ۇسىنىستار جاساعان جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆەتەرينارلىق مەديتسينا جانە مالشارۋاشىلىق ينستيتۋتى ۇيىمىنا تاپسىرىلسا, بەتپاقدالا توبىنىڭ عىلىمي باقىلاۋى زوولوگيا ينستيتۋتىندا قوردالانعان زەرتتەۋلەرمەن جالعاسادى. مۇنداي مىندەتتەمە بولىنەتىن قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
كيىك سانىن ازايتۋعا بۇرىن ەكى ءتاسىل قولدانىلدى. كورال نەمەسە ەجەلگى اڭشىلىق قورالاۋ ادىستەمەسىندە كيىك توبىن بىرنەشە موتوتسيكلمەن قۋالاپ, الدىن الا جاسالعان قورشاۋعا ايداپ كىرگىزەدى. وسى كەزدە قامالعان بوكەندى جاسىنا قاراماي تۇگەلدەي قىرادى. ەكىنشى ءادىس – تۇندە دامىلداپ جاتقان كيىك توبىن ماشينا, موتوتسيكلدەرمەن قاماپ, وتە كۇشتى پروجەكتورلارمەن كوز بايلاپ اتادى. بۇل كەزدە كوبىنە ىرىكتەپ ەرەسەك بوكەندى, اسىرەسە تەكەلەرىن اتاتىن. ەكى جاعدايدا دا اڭنىڭ ىشكى ورگاندارى وڭدەۋگە الىنبايدى, سويىلعان جەردە لاقتىرىپ تاستالادى. كورال ءتاسىلى كەزىندە ەتتەر ۇشا مۇزداتقىش ماشينالارمەن تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلسە, ماشينادان اتقاندا جينالعان ەت دەر كەزىندە جەتكىزىلمەي, الۋشىسىن تاپپاي, ءجيى ىسىراپ بولاتىن.
بۇل ەكى ءادىس تە گۋمانيزم قاعيداسىنا ساي كەلمەيدى, جانۋار قۋعىنعا تۇسەدى, قينالىسقا ۇشىرايدى. كيىك قۋاتىن ايداۋىلدار دا ۇنەمى قاۋىپ كەشەدى. سوندىقتان اقبوكەن سانىن رەتتەۋدە عالىمدار مەن تابيعات قورعاۋشىلارى, اۋلاۋ مەن سويىپ ىسكە اسىرۋشى كاسىپكەرلەر بىرلەسىپ, اڭداردى اۋلاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن جاساۋ قاجەت. مىسالى, كيىكتى جيناپ, قۇرىلعان تورعا قاماۋ ءۇشىن قۋاتى ۇزاققا جەتەتىن, بەينەكامەرالارمەن جاساقتالعان درونداردى قولدانۋ ابزال بولار ەدى. بۇل كەزدە اڭنىڭ بويىنداعى قورقىنىش ازايادى, كولەمدى توبىن جيناۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سونىمەن قاتار بۇرىن قولدانىپ جۇرگەن اق توردىڭ ورنىنا سينتەتيكالىق ماتەريالداردان جاسالعان ءتۇرلى-ءتۇستى مىقتى تورلار قولدانىلسا, جانۋاردىڭ سوعىلىپ جاراقات الۋى ازايادى. قوسىمشا جىلجىمالى تورلارمەن بوكەندى ىعىستىرىپ, سوياتىن ورىنعا جيناقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
اقبوكەن اۋلاۋدى كۇيى جەتىلگەن تامىز ايلارىنان باستاپ, كۇيەك كەزىنەن, ياعني جەلتوقسان ايىنان ءسال ەرتەرەك اياقتاسا بولادى. وسى ۋاقىتتا ولاردان ەڭ ساپالى ءونىم جيناۋعا مۇمكىندىك بار. كورال ءتاسىلى قولدانىلعاندا ۇيىمداستىرۋ, سويۋعا قاجەتتى بوكەندەردى ىرىكتەۋ, اڭداردى سويۋ ءتارتىبى, الىنعان ونىمدەردى وڭدەۋ, ساپالى كۇيىندە ساقتاۋ, تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ, شەتكە شىعارۋ ءىسى ابدەن ويلاستىرىلعان جاڭا تەحنولوگيالىق نەگىزدە جۇرگىزىلۋى قاجەت. ەستە ۇستايتىن ەرەكشە ماسەلە, جەتىلمەگەن جاس بوكەندى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتۋ – كەشىرىلمەيتىن جاعداي. سوندىقتان سويۋعا جارامدىسىن ىرىكتەپ العان سوڭ جاس اڭدار بوساتىلۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار بۇرىن قورشاعان ورتانى بىلعاپ, پايداسىز ىسىراپ بولعان ىشكى ورگانداردى پايدالانۋدىڭ ءوتىمدى تەحنولوگياسىن جاساۋ قاجەت. اتالعان مۇشەلەر مەن جانۋارلاردىڭ قان-جىنىن جيناقتاپ, وتە جوعارعى قىسىمدا بۋ ارقىلى زالالسىزداندىرىپ قۇرعاتسا (ليوفيليزاتسيا), قازىر تەز دامىپ كەلە جاتقان بالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن تاپتىرمايتىن, تاماقتىق ساپاسى جوعارى بيولوگيالىق ازىق بولار ەدى.
اقبوكەن – ەلدىڭ ورتاق بايلىعى. ونى قورعاپ, وسىرۋگە كوپتەگەن ادام, مەكەمە قىزمەت ەتتى, تەحنيكا پايدالانىلدى, قوماقتى قاراجات جۇمسالدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن نەگىزدەمەلەرگە دە ءبىرشاما قارجى كەرەك. سوندىقتان كيىكتەن تۇسەتىن ءونىمنىڭ 30-35% پايداسى بۇرىن جۇمسالعان قاراجاتتى وتەۋگە تيەسىلى.
كيىكتەن الىناتىن ەڭ قۇندى ءونىم – ءمۇيىزدى پايدالانۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزى شەشىلسە, كولەڭكەلى ساتۋ جولدارىنا توسقاۋىل قويىلار ەدى. مۇنداي ءتارتىپ باقىلاۋشىلاردى اقبوكەن پوپۋلياتسياسىن ءجىتى قورعاۋمەن بىرگە, جىنىستىق, جاستىق ارا جىكتەردىڭ بيولوگيالىق ءتيىمدى مولشەرىن ساقتاۋعا مىندەتتەيدى. سويۋ كەزىندە قورعاۋشىلار وسىنى قاداعالاۋى قاجەت.
كيىك پەن ادام اراسىنداعى ەڭ داۋلى ماسەلە – جەر جاعدايى. قازىر بوكەندەر مۇز داۋىرىنەن بەرى ەركىن سەرۋەندەگەن جازعى جايىلىمىنا, ەل شەكاراسىنان ەدىلگە دەيىنگى جايىلىمدارعا وتە الماي قالدى. بۇل داعدارىستىڭ ەڭ ءتۇزۋ, جىلدام شەشىمى – ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى اۋدان, اۋىل اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, رەسەيدىڭ شەكارالاس ۆولگوگراد, ساراتوۆ وبلىستارىمەن كوكتەمگە دەيىن كەلىسىم جاساۋى قاجەت. ياعني ەل شەكارالىعىنان ەنى 3-5 كم 7-8 تۇراقتى ءدالىز اشىپ, كيىكتىڭ بايىرعى جايىلىمدارىنا وتۋىنە جاعداي جاسالۋى كەرەك. دالىزدەر سىم قورشاۋمەن شەكتەلسە, ەگىندىك پەن جايىلىمدى جايپاۋدان ساقتايدى. وسى كەزدە كيىك توبىنىڭ جارتىسى ەدىلمەن ەكى اراداعى كەڭ جايىلىمعا شىعادى. كۇز سوڭىندا ولار كەرى قايتادى. بۇل شارا كيىكتى جۇتتان, قاۋىپتى اۋرۋدان جاپپاي قىرىلۋدان ساقتايدى, ەلدى ەكولوگيالىق داعدارىستان شىعارادى.
قايسار كوشاليەۆ,
جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قوجاحمەت بايتۇرسىنوۆ,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى