«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن» وزىنە مەدەت تۇتقان قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ۇرپاقتارى ۇيالاتىن ەشتەڭە بولماعانىن قاي كەزدە دە ماقتانىشپەن ايتا الامىز. دالا دەموكراتياسىن ومىرگە اكەلىپ, بي, حان سايلاۋلارىندا تاڭداۋ ەركىندىگىن تانىتا بىلگەن بابالارىمىزدىڭ دانىشپاندىق دەڭگەيىنە قايران قالاتىن تۇستارىمىز جەتكىلىكتى-اق. ول ازداي, بۇگىنگى بۇكىل الەم, ونىڭ ءىرىلى-ۇساقتى ەلدەرى قولدانىپ جۇرگەن اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىمدارىن دا قازاق ءاۋ باستان ويلاپ تاۋىپ, ىسكە اسىرعان.
ماسەلەن, ەڭ جاقىن, ەت جاقىن تۋىستار ءبىر اۋىلدى قۇراسا, جەتى اتادان قوسىلاتىن تۋعان-تۋىس توپتاسقان بىرنەشە اۋىل – اتا ايماققا اينالادى. ون شاقتى ايماق بىرىكسە – ءبىر رۋ بولادى دا, بىرنەشە رۋدان – ارىس قۇرالادى. بىرنەشە ارىس – ۇلىسقا ۇلاسسا, بىرنەشە ۇلىس – ءجۇزدى قۇرايدى. ال ءجۇزدىڭ ۇشەۋى – حاندىق بولادى.
قازاق ۇلتى – دۇنيەجۇزىندەگى باسىنا باق قونعان ساناۋلى دا سانالى قاھارمان حالىقتاردىڭ ءبىرى. اللا تاعالا تاراپىنان وعان كەڭ-بايتاق جەر دە, قويناۋىنداعى بايلىعى شەكسىز كەن دە, كۇن تۋعاندا اۋىل-ايماعىن, وتانىن قورعاپ قالاتىن ەر دە, سول ەر ەسىمىن ۇمىتپاي ارداقتاپ وتەتىن ەل دە بەرىلگەن.
قارت قاراتاۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىس قويناۋىن كۇنگەي دەپ اتايدى. وسى كۇنگەي بەتىندە بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستان, كونە قالالار سىعاناق پەن سۋناققورعان ورىن تەپكەن. ەسىم حان تۇركىستانعا 1598 جىلى حان بولادى. ول حان تۇعىرىنا كوتەرىلگەننەن كەيىن تۇركىستاندى استانا ەتىپ, سايرام, شىمكەنت, تاشكەنت, بۇحارا سياقتى ءىرى قالالاردى قازاق حاندىعىنا قاراتادى. ەسىم حان بيلىك جۇرگىزگەن تۇستا باتىر بابالارىمىزدىڭ ءبىرى – جاقسىعۇل مەرگەننىڭ ەرلىگى ەل ىشىندە اڭىز بولىپ تاراي باستايدى. بۇل كىسى باتىر بولعاندىقتان, ەلىن, جەرىن سىرتقى جاۋلاردان اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ, قالىڭ جۇرت سۇيىسپەنشىلىگىنە يە بولادى.
XVII عاسىردىڭ باسىندا قارت قاراتاۋ باۋرايىنداعى اققۇم اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن اتاقتى مەرگەن, باتىر جاقسىعۇل بابامىز – ۇرپاقتارى ۇمىتپاي, ۇرانداپ ەسىنە تۇسىرەتىن ابزال دا ارداقتى ەسىم يەسى. جوڭعارلارمەن تايسالماي تايتالاسىپ, قاندى قىرعىندا قاسىنىڭ كەۋدەسىن قارۋىمەن قاق جارعان باتىر بابامىز – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلگىسىنە اينالارلىق ەرلىگىمەن ەل ەسىندە قالعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى.
جاۋگەرشىلىك زاماندا وربۇلاقتاعى قاندى قىرعىندا جاقسىعۇل مەرگەننىڭ ەرلىگى تۋرالى جازۋشى ح.سۇيىنشاليەۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1993 جىلى 2 شىلدەدە جارىق كورگەن سانىندا: «1620 جىلى قارا ەرتىستىڭ بويىندا قىرعىن سوعىس بولادى. ول الاپات سوعىسقا شاپىراشتى تۋىن ۇستاعان جاناي باتىر قاتىسا المايدى. ول تۋدى جاس جولبارىس قاراسايعا قولىمەن تاپسىرادى. ەسىمنىڭ بەلگىلى باتىرلارى ارعىن اعىنتاي باتىر, قوڭىرات الاتاۋ باتىر, الشىن جيەنبەت باتىر, دۋلات جاقسىعۇل باتىرلار بار ەدى.
قاراساي قولعا ءتۇسىپ قالعاندا, جيەنبەت پەن قوڭىرات الاتاۋ باتىرلاردىڭ «جاقسىعۇل, جاقسىعۇل» دەۋى تەگىن ەمەس. سول ءۇندى ەستىگەن بويدا جاقسىعۇل قالماق باتىرى دوكىردى قۇلاتادى» – دەپ تولعايدى.
1991 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «تولە بي» اتتى قالىڭ كىتاپتا: «نەگىزىنەن ەسىم حاننىڭ الاتاۋ باتىرمەن قاتار اتالاتىن اتاقتى ءۇش باتىرى بولعان. ولار: ۇلى ءجۇزدىڭ بوگەجىلى ەلىنەن جاقسىعۇل مەرگەن شاباي ۇلى, كىشى ءجۇزدىڭ جاپپاس ەلىنەن جيەنبەت بورتۋعاش ۇلى, ۇيسىننەن سۇلەيمەن. بۇل سوزىمىزگە بەلگىلى عالىمدارىمىز م.مىرزاحمەتوۆ, م.قالدىباەۆ جانە م.قويگەلدىنىڭ: «ولار جوڭعار شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋدە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن باتىرلار بوگەجىلى ەلىنەن شاباي ۇلى جاقسىعۇل مەرگەن, قوڭىرات ەلىنەن الاتاۋ, جاپپاس ەلىنەن بورتۋعاش ۇلى جيەنبەت, ۇيسىننەن سۇلەيمەن ەدى» دەپ جازعاندارى دالەل بولا الادى» دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى.
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الىبەك اسقاروۆ بولسا: «پرەمەر-مينيستر س.تەرەششەنكونىڭ قولىمەن 1993 جىلعى 7 ماۋسىمدا «وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعى تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى جارىققا شىعىپ, ناقتى جۇمىستار سودان كەيىن قايناپ جونەلگەن.
تاسقا بەكىتىپ ورناتار جازۋدىڭ ءماتىنىن ويلاستىرىپ, قازاقتىڭ ەسكەرتكىشتەر قوعامىمەن بىرلەسىپ, كۇمىسشە جارقىراعان بولات تەمىرگە جازدىرعان بەكسۇلتان اعامىز ەدى. سونداعى ەسكەرتكىش تاسقا جاپسىرىلعان توت باسپايتىن بولاتتاعى جازۋ بىلايتىن: «بۇل جەردە 1643 جىلى سالقام جاڭگىر باستاعان قازاقتىڭ 600 جاۋىنگەرى ور قازۋ تاسىلىمەن قالماقتىڭ 50 مىڭ قولىن توقتاتىپ, 10 مىڭىن جويىپ جىبەرگەن. وسى كەزدە بۇلارعا سامارقاننان الشىن ءجالاڭتوس ءباھادۇر 20 مىڭ قولمەن كومەككە جەتىپ ۇلگەرەدى. ۇلى جەڭىسكە شاپىراشتى قاراساي, ارعىن اعىنتاي, تورتقارا جيەمبەت, قاڭلى ساربۇقا, نايمان كوكسەرەك, قىرعىزدار كوتەن مەن تاباي, دۋلات جاقسىعۇل, ارعىن قومپاي, سۋان ەلتىندى باتىر, تاعى باسقا ەرەن ەرلەر ۇلەس قوستى. باتىر بابالاردىڭ ارۋاعى الدىندا باس يەمىز!» دەيدى.
وربۇلاق شايقاسى 150 جىلعا سوزىلعان قازاق-جوڭعار تەكەتىرەسىنىڭ باستاماسى عانا ەدى. بۇل تەكەتىرەستە باتىرلارىمىز ەلىنىڭ اماندىعىن, جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي ءبىلدى. ال دۇنيەنى تىتىرەتكەن قۋاتى باسىم جوڭعار مەملەكەتى تاريح ساحناسىنان مۇلدەم جويىلىپ كەتتى.
بۇگىندە قازىعۇرت اۋدانى التىنتوبە اۋىل وكرۋگىندە ورنالاسقان «جاقسىعۇل مەرگەن» كەسەنەسىندە جاي تاپقان بابامىزدىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ جانە ەرلىگىن ۇرپاقتارعا ۇلگى ەتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن سپورتتىق سايىس تۇراقتى ءوتىپ كەلەدى. ناۋرىز ايىنىڭ 13-17-ءسى ارالىعىندا 15 مەملەكەتتىڭ مەرگەندەرى قاتىسقالى تۇرعان سونداي ءىرى سايىستاردىڭ ءبىرى – جاقسىعۇل مەرگەن اتىنداعى ازيا كۋبوگى وتكەلى جاتىر.
ەر ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالا بەرسىن, بابالاردىڭ ەرلىگى اقتالا بەرسىن.
اسەت ءاسساندي,
جۋرناليست