سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, سەناتورلار جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مۇشەسى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. سونداي-اق كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان زاڭداردى ماقۇلداپ, وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
قۇقىق سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق
وتىرىس امانگەلدى ەسەنوۆتى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مۇشەسى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋدان باستالدى. داۋىس بەرۋ كەزىندە ۇسىنىلعان كانديداتۋرا سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا الدىن الا تالقىلانعانى ايتىلدى.
سونىمەن قاتار پالاتا دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قاتار مەملەكەتى اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قاتار مەملەكەتى اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى. دەپۋتاتتار اتاپ وتكەندەي, كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋ ەكى ەلدىڭ قىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
«ماقۇلدانعان زاڭدار قازاقستان مەن قاتاردىڭ قۇقىق سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدى كوزدەيدى. كەلىسىمدەردىڭ ەرەجەلەرى ۇستاپ بەرۋدىڭ راسىمدەرى مەن قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيدى. الداعى ۋاقىتتا اتالعان زاڭدار ەكى ەلدىڭ قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى بىرلەسكەن قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
كەلىسىمدەردە كورسەتىلەتىن كومەكتىڭ تىزبەسى, ودان باس تارتۋ ءۇشىن نەگىزدەر, قۇپيالىلىق تۋرالى شارتتار جانە سۇراۋ سالۋدى ورىنداۋ كەزىندە الىنعان مالىمەتتەردى نەمەسە دالەلدەمەلەردى پايدالانۋداعى شەكتەۋلەر ەگجەي-تەگجەيلى ايقىندالادى. سونداي-اق كۇدىكتىلەر مەن ايىپتالۋشىلاردىڭ كىناسىن دالەلدەۋ ءۇشىن قاجەتتى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزۋ كوزدەلگەن. ىزدەستىرىلىپ جاتقان ادامداردى ەكستراديتسيالاۋ, ونىڭ ىشىندە ادامداردى كەيىنگە قالدىرۋ نەمەسە ۋاقىتشا ۇستاپ بەرۋ ماسەلەلەرى دە ەسكەرىلدى. ۋاعدالاسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوز ازاماتتارىن بەرۋى كوزدەلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ينۆەستيتسيانىڭ ازايۋىنا نە سەبەپ؟
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. دەپۋتات نۇرلان بەكنازاروۆ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە جانە ينۆەستورلارمەن سوت داۋلارىنىڭ كوبەيۋىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي ۇلتتىق ەكونوميكاعا تەرىس اسەر ەتەدى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءۇشىن تسيفرلىق جۇيەلەردىڭ ينتەگراتسياسىن جەدەلدەتۋدى ۇسىندى.
«مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارىپ, ەلىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەتىن باسىم مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ينۆەستورلاردىڭ 76 ماسەلەسىن قامتيتىن پروبلەمالارى مەن شاعىمدارىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى ازىرلەنگەن», دەدى ن.بەكنازاروۆ.
ينۆەستورلاردىڭ ىنتا-ىقىلاسىنىڭ تومەندەۋ سەبەبىنىڭ ءبىرى – اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى بولماۋى. 2024 جىلى ەلدىڭ اكىمشىلىك سوتتارىنا ينۆەستورلاردان 200-گە جۋىق تالاپ-ارىز كەلىپ ءتۇستى, بۇل رەتتە شەشىمدەردىڭ 80%-ى ولاردىڭ پايداسىنا قابىلداندى.
«جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان يندۋستريالدىق ايماقتارعا جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ جالعا بەرۋ شارتى نەگىزىندە بولىنگەنىنە قاراماستان, وتاندىق زاڭدى تۇلعالارعا ونىڭ ينۆەستيتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جەر ۋچاسكەسىن مەملەكەتتىك زاتتاي گرانت تۇرىندە ۋاقىتشا وتەۋسىز جەر پايدالانۋ قۇقىعى تارتىبىمەن بەرەتىن جاعدايلار ورىن الىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, اتالعان ينۆەستورلار وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداعاننان كەيىن جەر ۋچاسكەسىن مەنشىككە نەمەسە جەردى پايدالانۋعا رەسىمدەۋ كەزىندە قيىندىقتارعا تاپ بولادى», دەدى سەناتور.
ن.بەكنازاروۆ وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى مونيتورينگىلەۋ ءۇشىن تسيفرلىق جۇيەلەردىڭ ينتەگراتسياسىن جەدەلدەتۋ بويىنشا بىرقاتار شارانى ۇسىندى. بۇل شارالار ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىن ارتتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا ءتيىس.
بيزنەستى زاڭسىز تەكسەرۋ بەلەڭ الىپ تۇر
دەپۋتات اندرەي لۋكين سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ قىزمەتتەرىنىڭ كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىنا زاڭسىز ارالاسۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمىنە نۇقسان كەلتىرەتىنىن ايتتى. سەناتوردىڭ سوزىنە قاراعاندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ اۋماقتىق ورگاندارى تاراپتاردىڭ ءبىرى بولاتىن سوت شەشىمدەرىنە تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماسەلەنى شەشۋگە ىقپال ەتپەك.
«2024 جىلى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن تالداۋ بارىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارى تاراپىنان جۇيەلى تۇردەگى زاڭ بۇزۋ دەرەكتەرى ورىن العانى انىقتالدى. قولدانىستاعى زاڭ ەرەجەسىنە قاراماستان, رۇقسات قۇجاتتارىنىڭ زاڭسىز كەرى قايتارىلۋى, بەلگىلەنگەن راسىمدەرگە ساي كەلمەيتىن تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلۋى, سونداي-اق زاڭسىز نۇسقامالاردىڭ بەرىلۋى سياقتى دەرەكتەر تىركەلدى. مۇنداي ارەكەتتەر بيزنەسكە قوسىمشا اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جاساۋمەن قاتار كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە سەنىمىن السىرەتەدى», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قورىتىندىلاردىڭ سوت شەشىمىنسىز زاڭسىز كەرى قايتارىلۋىمەن قاتار تەكسەرۋ ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋى ماسەلەسىن دە كوتەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇعان باستى سەبەپ – سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى تاراپىنان زاڭنامانىڭ دۇرىس تۇسىندىرىلمەۋى جانە قولدانىلۋى, سونداي-اق باسشىلىق تاراپىنان ءتيىستى باقىلاۋدىڭ بولماۋى.
«انىقتالعان زاڭ بۇزۋ دەرەكتەرىن قاراپ, ولاردى جويۋ جونىندە كەشەندى شارالار قابىلداۋ, ونىڭ ىشىندە جاۋاپتى تۇلعالاردى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ۇسىنىلادى. بيزنەسكە زاڭسىز ارالاسۋ جاعدايلارىن بولدىرماۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەتكە كەدەرگى كەلتىرەتىن زاڭسىز نۇسقامالار مەن اۋىرتپالىقتى اكتىلەردى شىعارۋدى توقتاتۋ ماڭىزدى. تەكسەرۋ جۇرگىزۋ كەزىندە زاڭنامانىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق مينيسترلىك پەن ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى بويىنشا بىلىكتىلىگىن مىندەتتى تۇردە ارتتىرۋ قاجەت. بارلىق زاڭسىز سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قورىتىندىنى قايتارۋ تۋرالى بۇيرىقتاردى جويۋدى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ اۋماقتىق ورگاندارى قاتىساتىن سوت شەشىمدەرىنە تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋدى ۇسىنامىز. انىقتالعان زاڭ بۇزۋ دەرەكتەرى بويىنشا جەدەل شارالار قابىلداۋ قاجەت», دەدى ا.لۋكين.
كەدەندە نەگە كەزەك كوپ؟
سەناتور سۇلتانبەك ماكەجانوۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا سالىق جانە كەدەندىك اقپاراتتىق جۇيەلەرىن وڭتايلاندىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. ناقتى اۋىسۋ جوسپارىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى بيزنەس وزگەرىستەرگە الدىن الا دايىندالا المايدى. بۇل ايتارلىقتاي قيىندىققا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن.
«بۇگىنگى تاڭدا كەدەننەن ءوتۋ كەزەڭىنىڭ ناقتى جوسپارى جاسالماعان, سوندىقتان كاسىپكەرلەر وزگەرىستەرگە الدىن الا دايىندالا المايدى. بۇل ۇلكەن قيىندىقتارعا اكەلىپ سوعىپ جاتىر. قۇجاتتاردى وڭدەۋ مەرزىمى ايتارلىقتاي كەشىگەدى, جۇك كولىكتەرى تۇرىپ قالىپ جاتىر, شىعىندار كوبەيىپ بارادى. سونداي-اق ينتەرنەت بايلانىسىنىڭ السىزدىگى دە جۇيەنىڭ ءجيى ىستەن شىعۋىنا سەبەپ بولىپ تۇر. ال كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى تولەۋدەگى كىدىرىستەر جۇكتەردىڭ كىدىرىپ قالۋىنا جانە ولاردى ساقتاعانى ءۇشىن قوسىمشا شىعىندارعا اكەلەدى. جۇيەنىڭ دايىن بولماۋى مەن تەحنيكالىق قاتەلىكتەردىڭ كوپتىگى سالدارىنان كاسىپكەرلەر ايتارلىقتاي شىعىندارىنا ۇشىراپ جاتىر», دەدى سەناتور.
سونىمەن قاتار ول ترانزيتتىك دەكلاراتسيانى راسىمدەۋ بۇرىن بىرنەشە مينۋتتى عانا السا, قازىر بۇل ۇدەرىس ءبىر جارىم ساعاتتان اسا ۋاقىتقا سوزىلاتىنىن ايتتى.
«وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بارلىق اقپاراتتىق جۇيەدە تۋىنداعان پروبلەمالاردى كەشەندى تالداپ, ولاردى جەدەل جويۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار كەزدەسەتىن ماسەلەلەردىڭ ءتىزىلىمىن جاساپ, ءاربىر فۋنكتسيونالدىڭ تەستىلەۋ ناتيجەسى تۋرالى بيزنەس قاۋىمداستىعىن حاباردار ەتۋ ماڭىزدى. كاسىپكەرلەردەن بارلىق بايلانىس ارنالارى ارقىلى كەلىپ تۇسەتىن تەحنيكالىق قاتەلىكتەردى جويۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن جۇمىس بارىسىندا تۋىنداعان پروبلەمالارعا كاسىپكەرلەردىڭ شاعىمىنا جەدەل ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەنى ازىرلەپ, ەنگىزۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.