عالىم ومىرىنەن عيبرات

كىتاپ كورمەسىنىڭ «اققان جۇل­دىز» اتتى ءبىرىنشى بولى­مىندە شوقاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ەنتسيكلوپەديالار, بيب­ليو­گرا­فيالىق انىقتامالار مەن ادە­بيەت­تەر قويىلعان. ال «شوقان جانە دالا وركەنيەتى» اتتى ەكىنشى بولىمدە عالىم­نىڭ جازبالارى, 10 توم­دىق شى­عار­­مالار جيناعى, «التىشاھارعا ساپار», «شوقان اسۋلارى» اتتى كىتاپتار وقىر­­ماندار نازارىنا ۇسىنىلعان.

سالتاناتتى راسىمدە وبلىستىق تاري­حي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرى كوپ­­شىلىكتى وزدەرىمەن بىرگە الا كەلگەن كوشپەلى كورمەنىڭ ماز­مۇنىمەن تانىس­تىردى. مۋزەي­دىڭ عىلىمي حاتشىسى ءنا­زيما وتاشەۆانىڭ ايتۋىنشا, ولكە­تانۋ مۇراجايىندا شوقاننىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىنە قاتىستى فوتوسۋرەتتەر مەن قۇ­­جاتتاردىڭ 60-قا جۋىق كوشىرمەسى ساق­­تال­عان. ولاردىڭ كوبى 1960, 1970, 1980 جىل­­دا­رى قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ورتا­­لىق مەم­لەكەتتىك ءارحيۆى مەن ماسكەۋ قا­لا­­سىن­داعى اسكەري-تاريح ارحيۆىنەن الىنعان.

مىسالى, اتالعان كورمەدەن ازيا­ دە­­پارتامەنتىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگىنە ش.ءۋاليحانوۆتى ازيا دەپار­تا­مەن­تىنە قابىلداۋ تۋرالى ءوتى­نىشىن, 1860 جىلى 21 ناۋرىزداعى باس شتاب دەپار­تا­مەن­تىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ­تى ماراپاتتاۋ تۋرالى قۇجات كوشىرمە­سىن كورۋگە بولادى. شتابس-روتميستر ءۋاليحانوۆتىڭ قىزمەتى تۋرالى فورمۋ­ليارلىق ءتىزىم دە بار.

شوقان 1858 جىلى 28 ماۋسىمدا قاپالدان 30 شاقىرىم جەردەن كوپەس كەرۋەنىمەن قاشقارعا ساياحاتتاپ بارىپ, شىعىس تۇركىستان تاريحىنا, گەوگرافيا­سىنا, التىشاھارعا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى مالىمەت جينايدى. اتالعان كورمە شوقاننىڭ وسى ساپارى جونىندە دە جان-جاقتى ماعلۇمات بەرەدى.

عالىم شوقاننىڭ جاستايىنان سۋرەت ونەرىنە اۋەس بولعانى بەلگىلى. بالا شوقان بۇل ونەردى قۇسمۇرىن بەكىنىسىندە, ءۋاليحانوۆتار وتباسىندا ءبىراز ۋاقىت ءومىر سۇرگەن ورىس توپوگراف-سۋرەتشىلەرى مەن گەودەزيستەرىنەن ۇيرەنەدى. كوشپەلى كورمەدەن شوقاننىڭ وسى كەزەڭدە سالعان ءبىراز سۋرەتىن تاماشالاۋعا بولادى.

«شوقان العاش تۋش, قارىنداش, كەيى­­نىرەك اكۆارەلدى قولدانعان. تابيعات سۋرەتتەرىن, ءوزىنىڭ اۆتوپورترەتىن سالعان. كەيىننەن كوزبەن كورگەندەرىن كۇندەلى­گىنە ءتۇسىرىپ, بەينەلەپ وتىرادى. عالىم مۇرالارىنىڭ ىشىندە ونىڭ قارىنداشپەن, سيامەن سىزعان ەسكيزدەرى ماڭىزدى ورىن الادى. مۇندا كوپتەگەن جەردىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى, قىرعىزستان مەن شىعىس تۇركىستان تۇرعىندارىنىڭ كەسكىن-كەلبەتى جانە ولاردىڭ كاسىپتەرى بەينەلەنگەن», دەيدى ءنازيما وتاشەۆا.

قوستاناي وبلىسى