توپىراق توزىپ بارادى

ەلىمىزدەگى اگرووندىرىستىك كەشەن­نىڭ قازىرگى جاعدايى مەن دامۋ كەلەشەگى جەردى ءتيىمدى پايدالانۋمەن, سونىڭ ىشىندە توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ دەڭگەيىن رەتتەۋمەن جانە تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋمەن تىعىز بايلانىستى. الايدا توپىراق رە­­سۋرس­تارىن ۇزاق ۋاقىت جانە ءتيىمسىز پاي­­­دا­لانۋ سالدارىنان توپىراقتار­دىڭ تو­­­پىراق-مەليوراتيۆتىك, توپىراق-ەكولو­گيا­لىق جاعدايى ناشارلاپ, توپىراق قۇنارلىلىعى تومەندەدى. سونداي-اق ونىڭ دەگراداتسياعا ۇشىراۋى مەن شولەيت­تەنۋى, سۋ جانە جەل ەروزياسى, توپى­راقتىڭ ەكىنشى رەتتىك تۇزدانۋى, مۇ­ناي­مەن, مۇناي ونىمدەرىمەن, حيميالىق جانە راديواكتيۆتى زاتتارمەن لاستانۋى بايقالادى. دەگراداتسياعا جانە شولەيتتەنۋگە ۇشىراۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى – كليماتتىڭ قۇرعاقتىعى مەن سۋ رەسۋرستارىنىڭ بىركەلكى تارالماۋى. ماسەلەن, قۇمداردىڭ (30 ملن گا دەيىن), سورتاڭ جانە تۇزدانعان (93 ملن گەكتار استام) جەرلەر بولىپ تۇر. رەسپۋبليكادا جەل ەروزياسىنا ۇشىراعان 24,2 ملن گەكتار نەمەسە 11,3% اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى بار, سۋ ەروزياسىنا ۇشىراعان – 4,9 ملن گا اۋداندى نەمەسە اۋىل شارۋاشى­لىعى القاپتارىنىڭ 2,3 پايىزىن الىپ جاتىر. سولاردىڭ ىشىندە 1,6 گەكتار ەگىستىك جەرلەر, اۋىر مەتالدارمەن جانە راديواكتيۆتى زاتتارمەن لاستانعان جەرلەر – 21,5 ملن گەكتارعا جۋىق.

بۇگىندە 15 ملن گەكتاردان استام جايىلىم تولىعىمەن دەگراداتسياعا ۇشى­راپ, اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان شىققان. انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ اسەرى بارلىق تابيعي لاند­شاف­تاردا بايقالىپ وتىر. اسىرەسە ارال تەڭىزى ماڭى جاعدايىندا دەگراداتسيا مەن شولەيتتەنۋگە ۇشىراۋ ءۇردىسى كۇشەيگەن. سىرداريا وزەنىنىڭ قۇنارلى اڭعار­لىق-اليۋۆيالدىق جازىقتىعىندا شولەيتتەنۋگە ۇشىراعان جەرلەر 1,1 ملن گەكتاردى قۇرايدى. ارال تەڭىزىنىڭ كەۋىپ كەتكەن تۇبىندە – 1,5 ملن گەكتار, ولاردىڭ ىشىندە سورلار 800 مىڭ گا الىپ جاتىر. ال سۋارىلاتىن كۇرىش القاپتارىندا مينەرالدانعان جەراستى ىزا سۋلارى كوتەرىلىپ, ەكىنشى رەتتىك تۇزدانۋ جانە توپىراقتىڭ حيميالىق لاستانۋى ورىن الدى. جايىلىمدار تەحنوگەندىك فاك­تورلاردىڭ اسەرىنە ۇشىراپ, شولەيتكە ۇشىراعان جايىلىمنىڭ اۋدانى 63 ملن گەكتاردى قۇرايدى.

ەلىمىزدە جەردىڭ دەگراداتسياعا تىكەلەي جانە جاناما ۇشىراۋىنان تۋىندايتىن جالپى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋى 93 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 6,2 ملرد دوللارعا باعالانعان. ارال ماڭىنىڭ ەكولوگيالىق زالالدى اۋداندارىندا 59,6 ملن گەكتاردى جەردىڭ جاعدايى ەرەكشە الاڭداتا­دى. وسى ايماقتا ءجيى بولاتىن تۇزدى-شاڭدى اعىندار عارىشتىق ءتۇسىرۋ بو­يىنشا 150–300 كم, بارىنشا الىس 500 شاقىرىمعا تارايدى. شاڭنىڭ تارا­لۋى مەن شوگۋ ايماعىنىڭ اۋدانى 25 ملن گەكتاردى قۇرايدى. تەحنوگەندىك لاستا­نۋ­دىڭ تەحنوگەندىك تۇرلەرى ەلىمىزدىڭ اۋما­عىنىڭ 6% اسكەري, عارىشتىق جانە بۇ­رىنعى يادرولىق سىناق پوليگوندارى ارەكە­تىنەن كورىنەدى. رەسپۋبليكادا زىمىران وتىنىنىڭ جانۋ ءونىمى مەن زىمىران بولشەكتەرىمەن لاستانعان جەرلەردىڭ جالپى اۋدانى 9,6 ملن گەكتاردى قۇرايدى. شىن مانىندە, زىمىران قۇلاعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە كوپ قارجى قاجەت.

تەحنوگەندىك لاستانۋدىڭ وزىندىك تۇرلەرى اسكەري, عارىشتىق جانە بۇرىنعى سىناق پوليگوندارى شەگىندە بايقالادى. سىناق پوليگوندارىنىڭ اسەر ەتۋ اۋماعى كەڭەيىپ وتىر. وعان سوڭعى كەزدەرى بولعان زىمىرانداردى ۇشىرۋداعى اپاتتاردى ايتۋعا بولادى. پوليگونداردىڭ جاعىمسىز اسەرى زىمىرانداردى ۇشىرعان كەزدە جانباي قالعان بولشەكتەرىنىڭ جەرگە قۇلاۋى, ۋىتتىلىعى جوعارى زىمىران وتىندارىنىڭ توپىراققا توگىلۋىنەن بولادى. عالىمدار زەرتتەۋلەرىندە, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ توپىراعىندا, سۋىندا ءارتۇرلى مولشەردە گەپتيلدىڭ بار ەكەنىن انىقتا­دى. كەيبىر جەرلەردە گەپتيلدىڭ اۋاداعى مولشەرى ءبىر شارشى مەتردە 0,1 مگم رۇقسات ەتىلگەن مولشەرگە قاراعاندا ءبىر شارشى مەتردە 2500 ميلليگرامعا دەيىن جەتكەن. گەپتيلدىڭ توپىراقتاعى نورماسى جوق, سوندىقتان ونىڭ زيانىن ەسەپتەۋ دە مۇمكىن ەمەس. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, 1 گرامم گەپتيل 1 شارشى كيلومەتر اۋانى ۋلاندىرادى ەكەن. وسى حيميالىق قوسىلىستاردىڭ تۋىندىلارى وتە ۋىتتى, سوندىقتان ادام بىردەن ۋلانادى. گەپتيل ۋى, اسىرەسە بالالاردا قاۋىپتى ىسىك اۋرۋىن تۋدىرادى. زىمىران تاسىمالداعىش قۇلاعان كەزدە, وندا 218 توننا 979 كيلوگرامم گەپتيل (ۋىتتى زىمىران وتىنى) قالعان. باتىس جانە وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ءشول جانە شولەيتتى-دالالىق ايماقتارىندا مۇنايدىڭ, گازدىڭ, مينەرالدى تۇزدار مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءىرى تابيعي قورلارى قارقىندى پايدالانىلۋدا. توپىراق جابىندىسىنا انتروپوگەندىك جۇكتەمەنىڭ ارتۋى مۇناي وندىرەتىن ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن قيىن­داتىپ جىبەردى. بۇل جەرلەردە انترو­پوگەندىك وزگەرگەن توپىراق كەڭ تارالعان.

توپىراق جامىلعىسىنا انتروپو­گەن­دىك جۇكتەمەنىڭ ءوسۋى مۇناي وندىرەتىن ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن قيىن­داتىپ جىبەردى. توپىراق جامىل­عىسى مۇناي قۇبىرلارىنىڭ جارىلۋىنان, امبارلاردىڭ تۇزىلۋىنەن, ۇڭعىمالاردى پايدالانۋ ناتيجەسىندە مۇنايمەن جانە مۇناي ونىمدەرىمەن لاستانۋعا ۇشىرايدى.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, 1,5 ميلليون گەكتاردان استام جەرلەر مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىمەن لاستانعان. قورشاعان ورتا مەن توپىراقتىڭ ەڭ كوپ لاستانعان ايماعى – اتىراۋ وبلىسى (59%).

پايدالى قازبالاردى اشىق ادىسپەن قازبالاۋعا ۇلكەن اۋماقتار بولىنگەن, ول جەرلەر رەكۋلتيۆاتسيالانۋعا جاتادى. اشىق قالدىرىلعان كارەرلەر, قالدىقساقتاعىشتار ەروزيا ۇردىستەرىنىڭ ورتالىعى سانالادى. سوندىقتان توپى­راقتى ەروزيادان ءساتتى قورعاۋ جانە ەرو­زياعا ۇشىراعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ شارۋاشىلىق-ۇيىمداستىرۋ, اگرو­تەحنيكالىق, ورمان مەليوراتيۆتىك جانە گيدروتەحنيكالىق ءىس-شارالار كەشە­نىن جۇرگىزۋدى كوزدەيدى.

وسىعان بايلانىستى توپىراق رەسۋرس­تارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ەكولوگيالىق تازا ءونىمدى ءوندىرۋ جانە قورشاعان تابيعي ورتانى قورعاۋ – ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەك­تورىنىڭ وزەكتى پروبلەماسى. وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن الدىڭعى قاتارلى اگروتەحنولوگيالاردى ەندىرۋ جانە دامىتۋ­عا باعىتتالعان ءتيىستى باعدارلامالار ازىرلەنىپ, قابىلدانىپ وتىر. ەلىمىزدەگى توپىراق جامىلعىسىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارى دا الۋان ءتۇرلى. ءاربىر جەكە الىن­عان ايماقتاردا تابيعي-كليماتتىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەپ, ەندىرە وتىرىپ, ەرەكشە عىلىمي نەگىزدەلگەن ادىستەر قاجەت. توپىراقتى ەروزيادان قورعاۋ جانە ەروزياعا ۇشىراعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ اگروتەحنيكالىق, گيدروتەحنيكالىق, فيتومەليوراتيۆتىڭ شارالار كەشەنىن جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى ەلىمىز جەر رەسۋرستارى بو­يىنشا الەمدە توعىزىنشى ورىنعا يە بولا وتىرىپ, بولاشاقتا ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا ۇشىراۋ قاۋپى بار. ارينە, بۇل جاعدايدا ادامداردىڭ تابيعاتقا اسە­رىنىڭ ءرولى زور. كۇنكورىس قامىن ويلا­عان ادامدار سەكسەۋىلدەردى, ورمان اعاش­تارىن اياۋسىز كەسىپ, قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرىپ جاتقانىن بايقامايدى. وسىمدىگىنەن ايىرىلعان توپىراق ەروزياعا ۇشىراپ, بىرتىندەپ شولگە اينالادى. مىنە, وسىعان بايلانىستى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان توپىراقتى قورعاۋ جانە دەگراداتسياعا ۇشىراعان, ب ۇلىنگەن جانە لاستانعان جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا زاڭ ازىرلەنىپ, قابىلدانۋعا ءتيىس.

گۇلجان بەيسەەۆا,

ءو.و.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى