كوپتەن كۇتكەن قونىستوي: جۇرتشىلىق جاڭا زاڭنىڭ يگىلىگىن كورە باستادى

جاڭا زاڭ ارقىلى تۇرعىن ۇيگە ەسەپكە قويۋ جۇيەلەنىپ, كەزەككە تۇرۋ جەڭىلدەتىلدى. ەندى ءۇيى جوق كەز كەلگەن ادام پاتەر كەزەگىنە تۇرا الادى. تابىسى تومەندەردىڭ ءۇي جالداۋ اقىسىنىڭ ءبىر بولىگى سۋبسي­ديا­لانادى, كەيبىر ازامات­تارعا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا بەرىلەدى.

وزگەرىستىڭ ەڭ ۇلكەنى – كوپتەگەن ازاماتتى ۋايىمعا سالىپ كەلگەن ماسەلە شەشىلدى. تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا العان ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ­گە قۇقىق بەرىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازىردىڭ وزىندە 396 ادام پاتەرىن جەكەشەلەندىرىپ ۇلگەردى (1-ينفوگرافيكا). جاڭا زاڭ كىمگە قانداي جەڭىلدىك بەرىپ وتىر؟ ونى قالاي پايدالانۋعا بولادى؟ وسى ماسەلەنى كوپشى­لىككە جىكتەپ-جىلىكتەپ جەتكىزۋ ماقساتىندا ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى مەن ماجىلىستەگى جۇمىس توبى­نان جانە «وتباسى بانكىنەن» اق­پارات الا وتىرىپ, ەڭ وزەك­تى ماسە­لەلەرگە توقتالىپ وتىرمىز.

ەندى ءۇي كەزەگىنە بارلىق ازامات تۇرا الادى

تۇرعىن ۇيگە قاتىستى بۇ­رىنعى زاڭ بويىنشا باسپانا كەزەگىنە كوپبالالى وتباسى­­­ل­ار, جەتىم بالالار,  I, II توپ­تاعى مۇگەدەك جاندار, مەملە­كەت­تىك قىزمەتشىلەر, بيۋدجەت­تىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى سياقتى بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى ادامدار تۇرا الاتىن ەدى.

جاڭا زاڭ كامەلەتكە تولعان ازاماتتارىمىزدىڭ بارىنە باس­پانا كەزەگىنە تۇرۋعا مۇمكىن­دىك بەرىپ وتىر. نەگىزگى تالاپ –  كەيىنگى 5 جىلدا باسپاناڭ بول­ماۋى قاجەت. ال  استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا كەزەككە تۇرعىڭىز كەلسە, جوعارىداعى تالاپپەن بىرگە بۇل شاھارلار­دا كەيىنگى 3 جىلدا تىركەۋدە تۇرعانىڭىزدى راستاۋعا ءتيىسسىز.

تىزىمنەن ورىن الۋ رەتى قالاي؟

بۇرىن كەزەككە تىركەۋ مەن ءۇيدى ءبولۋدى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر اتقاردى. جاڭا زاڭ بويىنشا بۇل قىزمەت ەندى «وتباسى بانكىنە» بەرىلدى. وسىلايشا, وندا باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتاردىڭ بارلىعىن قامتيتىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى قۇرىلدى. قازىر بانك 8 مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىن ينتەگراتسيالاپ, بىرىڭعاي اقپاراتتىق بازا قالىپتاستىرىپ جاتىر. بۇل – تۇرعىنداردىڭ جىلجىمايتىن مۇلكى بار-جوعى, وتباسىلىق جاعدايى اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرىلەدى, پاتەرگە مۇقتاج ادامنىڭ مارتەبەسى مەن ساناتى راستالادى دەگەن ءسوز.

ەندى «تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج» مارتەبەسىن راستاۋ, كەزەككە تۇرۋ, سودان كەيىن بانكتەن نەسيە الۋ ءۇشىن بىرنەشە ورگانعا جۇگىنۋدىڭ قاجەتى جوق. كەزەككە ونلاين تۇراسىز. ءارى قارايعى جۇمىستى ورتالىق رەتتەيدى. سونىمەن قاتار جۇمىستىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلمەك. «وتباسى بانكتىڭ» ينتەرنەت-رەسۋرسىندا تىركەلگەن ازاماتتاردىڭ, سونداي-اق كەيىنگى ەكى جىلدا مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولعان ازاماتتاردىڭ تىزىمدەرى اي سايىن جاريالانادى. ياعني كەزەك ۇنەمى كوز الدىڭىزدا بولادى. ءوزىڭىزدى عانا ەمەس, وزگەلەردى قاداعالاي الاسىز.

كىمنىڭ مۇمكىندىگى مول؟

بۇرىنعى زاڭ بويىنشا پاتەردى ءبولۋ ازاماتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارى­نىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى قۇقىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ بولەك تىزىمدەر سانىنا پروپورتسيونالدى جۇرگىزىلەتىن. ەندى مۇقتاج جاندار اراسىندا تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ ەسەپكە قويۋ كۇنىنە جانە تابىس دەڭگەيىنە بايلانىستى جۇزەگە  اسادى. ياعني ۇزاق ۋاقىت كەزەكتە تۇرعان ازاماتتار الدىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سونداي-اق ءبولۋ كەزىندە تۇرعانداردىڭ تابىس دەڭگەيى ەسكەرىلەدى ەكەن.

بۇدان بولەك, كەيبىر ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, سەگىز ساناتقا كەمىندە 70%-ى جالعا بەرىلەتىن جانە كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي ۇسىنا وتىرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتەگى قۇقىق بەرۋ كوزدەلەدى. ولار:

–  ۇوس ارداگەرلەرى;

– جەتىم بالالار;

– كوپبالالى انالار مەن كوپبالالى وتباسىلار;

– ءى, ءىى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدار;

– مۇگەدەك بالالارى بار وتباسىلار;

– جەڭىلدىكتەرى بويىنشا ۇوس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن ارداگەرلەر;

– باسقا مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى سوعىس قيمىلدارىنىڭ ارداگەرلەرى;

– جەسىرلەر.

تابىس دەڭگەيى قالاي ەسكەرىلەدى؟

جوعارىدا كەزەكتە ۇزاق تۇرعانى­ڭىز ءۇي الۋدا سىزگە باسىمدىق بەرە­تىنىن ايتتىق. ال, تابىس دەڭگەيىنە قاراي ەسكەرۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟ «تابىس دەڭگەيىنە بايلانىستى كەزەكتە تۇرعاندارعا جالداۋ اقىسىن, جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدى نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق قارىزداردى («باقىتتى وتباسى», «شاڭىراق», «وتاۋ», «ناۋرىز» باعدارلامالارىمەن) سۋبسيديالاۋ تۇرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ۇسىنىلادى» دەيدى «وتباسى بانك» باسقارما توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆا. ناقتى ايتقاندا, تابىسى تومەندەردىڭ جالداۋ, اقىسىنىڭ ءبىر بولىگى تولەنەدى. ياعني وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە بولىنگەن ورتاق تابىس ءبىر كۇنكورىس مينيمۋمىنان (43 407 تەڭگە) اس­پاسا, ونىڭ ءۇيدى جالعا الۋ اقى­سى­نىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت وتەپ بەرەدى.

ال تابىسى ودان ءسال جوعارىلارعا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا بەرىلەدى. ياعني باستاپقى جارناسى ەڭ تومەن جانە جىلدىق مولشەرلەمەسى 2%-دان 9%-عا دەيىنگى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى ۇسىنىلادى.

ايتا كەتەيىك, مۇنداي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تەك ءبىر رەت بەرىلمەك. مەملەكەت ەسەبىنەن سالىنعان جالعا بەرىلەتىن جانە كرەديتتىك تۇرعىن ءۇيدى العان ازاماتتار قايتادان ەسەپكە تۇرا المايدى.

باسپاناڭىزدى جەكەشەلەندىرە الاسىز

ەلىمىزدە 2017 جىلدان بەرى مۇقتاج جاندارعا باسپانا ءتۇرلى باعدارلاما اياسىندا جالعا بەرىلىپ كەلدى. قازىر ونداي ۇيلەردە 70 مىڭنان استام ادام تۇرىپ جاتىر. بۇرىنعى زاڭ بويىنشا ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىل­گەن پاتەردى, سونداي-اق اپاتتىق تۇر­عىن ءۇيدىڭ ورنىنا بەرىلگەن باسپانانى جەكەشەلەندىرە المايتىنسىز. ول ۇي­لەردە نەگىزىنەن كوپبالالى وتباسىلار, جەتىم بالالار جانە ت.ب. الەۋمەتتىك وسال توپ وكىلدەرى تۇرادى.

جاڭا زاڭنىڭ ەڭ ۇلكەن يگىلىگى – ەندى مۇنداي باسپانانى قالدىق قۇنى بويىنشا ساتىپ الۋعا قۇقىق بەرىلدى. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا دا جالعا بەرىلەتىن ۇيلەردى ساتىپ الۋ قۇقىمەن الا الاسىز. زاڭنىڭ ءدال وسى جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى نورمالارى 2024 جىلعى 4 جەلتوقساننان باستاپ كۇشىنە ەندى. سودان بەرى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 396 ادام ءۇيىن جەكەشەلەندىرىپ ۇلگەردى.

باستاپقىدا قالدىق قۇنى بويىنشا جەكەشەلەندىرۋ 10 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىمەن, 30 پايىز باستاپقى جارناسىن تولەۋ شارتىمەن بەرىلدى. تاعى ءبىر ىلكىمدى جاڭالىق – 2025 جىلعى 4 اقپاننان باستاپ جەكەشەلەندىرۋ قاعيدالارىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. سوعان ساي باستاپقى جارنا 30%-دان 10%-عا دەيىن تومەندەدى, ال قۇنى 15 ملن تەڭگەدەن اساتىن پاتەرلەر ءۇشىن ءبولىپ تولەۋ مەرزىمى 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن ۇلعايادى. قالدىق قۇنى بويىنشا جەكەشەلەندىرۋ ءتارتىبىن مىسالمەن (2-ينفوگرافيكا) كورسەتىپ وتىرمىز.

جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى جەر­گىلىكتى اكىمدىكتەرگە ءوتىنىش بەرەسىز. دەگەنمەن تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ مىندەت ەمەس, قۇقىق ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. جالداپ تۇرعان ءۇيىڭىزدى ساتىپ الاسىز با, جوق وسىلاي تۇرا بەرەسىز بە, ونى ءوزىڭىز شەشەسىز.

جالعا بەرىلگەن ۇيدە وتباسىڭىز تۇرا بەرەدى

بۇرىنعى زاڭ بويىنشا تۇرعىن ءۇي قورىنان پاتەر ساتىپ الۋ قۇقىن­سىز بەرىلدى. ماسەلەن, سوعىس ارداگەرى­نە  بەرىلگەن ءۇي ول دۇنيەدەن وزعان جاعدايدا, بىردەن تۇرعىن ءۇي قورى­نا قايتارىلاتىن. مىنا زاڭنىڭ ءتيىمدى تۇسى – ەندى نەگىزگى جالداۋشى قايتىس بولعان جاعدايدا دا, ونىڭ وتباسى مۇشەلەرى وسى ۇيدە تۇرۋدى جالعاستىرادى جانە جالداۋ شارتى قايتا جاسالادى.

تاعى ءبىر جاقسىلىعى – ازاماتتار­دىڭ ءبىر بولىگى ۇيلەرىن تولىق قۇنىن تولەپ السا, تاعى ءبىر بولىگى قالدىق قۇنىمەن جەكەشەلەندىرە الادى, كەيبىر ادامداردىڭ جالعا العان ءۇيىن ەش اقىسىز تەگىن جەكەشەلەندىرۋىنە مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ول ساناتقا I, II توپتاعى مۇگەدەك جاندار, سوعىس ارداگەرلەرى, چەرنوبل اەس اپاتىندا بولعاندار, سەمەي يادرولىق پوليگونى مەن ارال ماڭى ەكولوگيالىق اپاتىنىڭ زاردابىن كورگەندەر كىرەدى.

جەتىم بالالارعا جەڭىلدىك جاسالادى

جوعارىدا ايتىلعاننان بولەك تاعى كوپتەگەن جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ماسەلەن, بۇرىن جەتىم بالالاردى ءۇي كەزەگىنە قويۋ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن. ولار بالالار ۇيىنەن شىعىپ, جوعارى وقۋعا نەمەسە جۇمىس ىستەۋگە باسقا قالاعا كەتكەندە كەزەگى ساقتالماي, بار­عان جەرىندە ءتىزىمنىڭ سوڭىنان تابى­لاتىن. ەندى جاڭا نورما بويىنشا جەتىم بالالاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى وزگەرگەندە دە, باستاپقى ورنى ساق­تالادى. سونىمەن قاتار ولارعا ءۇي كەزە­گىنە تۇرۋ ءۇشىن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا سوڭعى 3 جىل­­­دا تىركەۋدە تۇرۋ تالابى قويىل­ماي­­­دى. بۇدان بولەك, كوپ­بالالى وت­با­سىلاردىڭ, تولىق ەمەس وتبا­سى­لار­دىڭ, مۇگەدەك بالالارى بار وتبا­سى­لاردىڭ, جەسىرلەردىڭ مارتەبەسى بالا­لارىنىڭ كامەلەتكە تولۋىنا بايلانىستى وزگەرگەن جاعدايدا ولاردىڭ دا باستاپقى كەزەكتىلىگى ساقتالادى.

مەملەكەتتىك, اسكەري مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە قازا تاپقان ادامداردىڭ وتباسىلارىنا اكىمدىكتەردىڭ ءبىر جىلدان كەشىكتىرمەي تۇرعىن ءۇي بەرۋى (بۇگىندە كەزەكتە 103 ادام تۇر), مۇگەدەك بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا قوسىمشا بولمە ءبولۋ ماسەلەسى دە جاڭا زاڭدا تالاپ ەتىلگەن.