ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى شيەلەنىس كەيىنگى ۋاقىتتا اسكەري قاقتىعىستان مۇددەلەر سوعىسىنا ۇلاسقانداي سيپات الا باستادى. اسىرەسە پرەزيدەنتتىك دوداعا تۇسكەندە وسى سوعىستى توقتاتىلسىن دەگەن سىڭايداعى اڭگىمەسىمەن الەمدى وزىنە قاراتقان اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ تاققا وتىرعالى جاعداي ءتىپتى كۇردەلەنە ءتۇستى. ءدال قازىر جاھان جۇرتى سوعىس مايدانىن ەمەس, زەلەنسكيدىڭ, ءپۋتيننىڭ,ترامپتىڭ جۇرگەن-تۇرعانىن, سويلەگەن سوزدەرىن باعىپ وتىر.
قايتكەن كۇندە دە الەم جۇرتشىلىعى دا سوعىس نۇكتەسىنىڭ قويىلعانىن كۇتىپ وتىر. وسىعان دەيىن كىمنىڭ جەڭەتىنى قىزىق بولسا, ەندى سوعىستى مەيلىنشە تەز ارادا توقتاتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولا باستادى.
وتكەن اپتادا ۋكرايناداعى بىتىمگەرشىلىككە قاتىستى وقيعالار اسقان جىلدامدىقپەن ءوربىدى. دونالد ترامپتىڭ ۆلاديمير پۋتينمەن كۇتپەگەن اڭگىمەلەسۋىنەن كەيىن امەريكا پرەزيدەنتى كومانداسىنىڭ بىرنەشە مۇشەسى كيەۆتى قىسپاققا الىپ, دەپرەسسيا تۋدىرعان مالىمدەمەلەر جاسادى.
دەمالىس كۇندەرى وتكەن ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىندا ۋكرايناداعى ماسەلەنى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ تاقىرىبى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. ال ودان كەيىن ۋكرايناداعى بەيبىتشىلىك وقيعاسىنىڭ دامۋ جەلىسى ۇزىلمەدى – ەۋروپا ەلدەرى باسشىلارى مۇنى پاريجدە تالقىلاسا, رەسەي مەن امەريكا دەلەگاتسيالارى ساۋد ارابياسىندا سوعىس باستالعاننان بەرى العاش رەت كەزدەستى.
ميۋنحەندەگى كونفەرەنتسيادا ۆۆس ۋكراينانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دميتري كۋلەبامەن سۇحبات قۇرىپ, قۇبىلىپ جاتقان الەمدە كيەۆتىڭ ستراتەگياسى قانداي بولۋى كەرەك, دونالد ترامپتىڭ كومانداسى سوعىستى اياقتاي الا ما, ۋكراينا ءوز ءومىرىن قالپىنا كەلتىرە الا ما دەگەن سۇراقتارىن قويىپتى.
«2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا ۋكراينانىڭ جەڭىسى تۋرالى سەنىمدىرەك ايتىلۋشى ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءسوز قازىر ساياسي سوزدىكتەردەن جوعالىپ كەتتى, بۇل – ۋكراينانىڭ عانا ەمەس, ەۋروپانىڭ جانە الەمنىڭ پروبلەماسى. ۋكراينانىڭ جەڭىسى ءالى دە مۇمكىن بە؟ ءيا. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىس جەتكىلىكتى مە؟ جوق. ويتكەنى نەگىزگى استانالار جەڭىس ءۇشىن ەمەس, سوعىستىڭ اياقتالۋى ءۇشىن ويناي باستادى. ال سوعىستىڭ اياقتالۋى ءارتۇرلى جولمەن بولۋى مۇمكىن», دەيدى د.كۋلەبا.
ەڭ قىزىعى, سوعىستى توقتاتۋعا قاتىستى قىزعان اڭگىمە ترامپ پەن ءپۋتيننىڭ عانا توڭىرەگىندە ءوربىپ جاتىر. ارينە, ەۋروپالىق وزگە دە ەلدەردىڭ باسشىلارى اۋىق-اۋىق ءۇن قاتقانى بولماسا, بىتىمگە شاقىرۋعا اسا ءبىر قاتتى كىرىسە قويعان جوق. ال قوس دەرجاۆا باسشىلارىنىڭ تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىنەن ەندىگى الەم جاڭىلا باستادى. باستىسى, بۇل ەكى تاراپ تا سوعىستى توقتاتۋعا تولىققاندى مۇددەلى. الايدا العاشقى كەلىسسوزدەر كەڭىستىگىنەن ۋكراينالىق تاراپتىڭ تىس قالۋى زەلەنسكيگە ۇناماي قالدى. تاعدىرى شەشىلگەلى تۇرعان ەلدىڭ دە ءوز ايتارى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ۋكراينا پرەزيدەنتى مۇنداي كەلىسسوزدەردىڭ, ياعني «رەسمي كيەۆسىز وتكەن كەلىسىمنىڭ ءبىز ءۇشىن قۇنى كوك تيىن» دەگەنگە كەلتىردى.
وسىعان دەيىن ۋكراينا بۇل سوعىستىڭ نۇكتەسىن قويسا, وسى اقش قويادى-اۋ دەگەن ۇمىتپەن كەلدى. بىراق ەكى-ءۇش كۇننەن بەرى احۋال كۇردەلەنە ءتۇستى. سەبەبى ترامپ ۋكراينا كەلىسىمدى بۇزدى دەپ مالىمدەدى. مالىمدەدى دەۋ بەر جاعى, ۆلاديمير زەلەنسكيدى جەردەن الىپ, جەرگە سالدى. «ديكتاتور» دەدى, «كوميك» دەدى, قىسقاسى, ءدال قازىر اقش باسشىسىنىڭ كوڭىل كۇيى الاڭداتادى.
ۆۆس جازعانداي, اقش پرەزيدەنتى ۋكراينانى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار جونىندەگى كەلىسىمدى بۇزدى دەپ ايىپتادى. امەريكالىق تاراپ بۇل كەلىسىم كيەۆتى قولداۋعا كەتكەن ەسىل اقشانىڭ ەسەسىن قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى دەپ بايبالام سالدى.
«بىزدە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار مەن وزگە دە قازبالار تۋرالى كەلىسىم بولعان. ولار بۇل كەلىسىمدى ەكى كۇن بۇرىن بۇزدى», دەدى د.ترامپ ماياميدەگى ينۆەستيتسيالىق فورۋمدا.
ءوز سوزىندە د.ترامپ ۆ.زەلەنسكيگە ءبىراز وكپەسىن ايتىپ تاستادى جانە اقش كيەۆكە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن 350 ملرد دوللار جۇمساعانىن, بىراق ەۋروپا ەلدەرىنەن ايىرماشىلىعى ونىڭ قايتارىمىنا ەشتەڭە الماعانىن ايتتى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, اقپاننىڭ باسىندا د.ترامپ كيەۆكە كومەك رەتىندە ۋكراينانىڭ مينەرالدىق رەسۋرستارىنا قول جەتكىزگىسى كەلەتىنىن ايتقان. ونىڭ ايتۋىنشا, ۋكراينا جەرى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار قورىنا وتە باي.
«مەن قۇيعان قارجىمىزدىڭ قۇردىمعا كەتپەي, قايتارىلاتىنى سەنىمدى بولعانىن قالايمىن, ويتكەنى جۇزدەگەن ميلليارد دوللار جۇمسادىق», دەيدى د.ترامپ.
وتكەن اپتادا اقش-تىڭ قارجى ءمينيسترى سكوتت بەسسەنت ۋكراينا ساپارى كەزىندە كيەۆكە مينەرالدىق رەسۋرستارعا قاتىستى ينۆەستيتسيانى قامتيتىن سەرىكتەستىك كەلىسىمىنىڭ جوباسىن ۇسىنعان. ال ۆ.زەلەنسكي مۇنى زەرتتەپ, انىق-قانىعىن زەردەلەپ كورۋگە نيەتتى ەكەنىن مالىمدەگەن-ءدى.
كوپ ۇزاماي باتىس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىندا ۆ.زەلەنسكيدىڭ اقش مينەرالدىق رەسۋرستاردىڭ 50 پايىزىنا يەلىك ەتەتىن قۇجاتقا قول قويۋدان باس تارتقانىن حابارلادى. كەيىن ول قۇجاتتىڭ شيكىلىگىن العا تارتىپ, ءالى قول قويۋعا دايىن ەمەستىگىن جەتكىزدى.
ال الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اشۋ-ىزاسىن بىلدىرگەن د.ترامپ ۆ.زەلەنسكيدى تاعى دا ايىپتاپ, ەلدى سوعىستان قۇتقارۋ ءۇشىن بىتىمگە كەلۋدى تەزدەتۋدى تالاپ ەتتى. سوعىستى توقتاتا الماعانى ءۇشىن دە ءبىراز سوككەندەي بولدى. بۇل تۋرالى د.ترامپ فلوريداداعى مار-ا-لاگو رەزيدەنتسياسىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحبات بارىسىندا ايتسا, ودان كەيىن سارسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ ول «Truth Social» جەلىسىندە ۇزىن-سونار جازبا قالدىردى. وندا ول ۆ.زەلەنسكيدىڭ جەڭىپ شىعۋى مۇمكىن ەمەس جانە باستالماۋعا ءتيىس بولعان سوعىسپەن ارپالىسۋى ءۇشىن اقش بيلىگىن 350 ملرد دوللار جۇمساۋعا بارىنشا سەندىرگەنىنە قاپالاندى.
د.ترامپ اقش ەۋروپاعا قاراعاندا 200 ملرد دوللار كوپ جۇمسادى جانە ەۋروپانىڭ اقشاسىنا «كەپىلدىك بەرىلگەن» دەگەن ارگۋمەنتىن العا تارتىپ, اقش سوعىستا كومەككە بەرىلگەن شىعىننىڭ ورنىنا ەشتەڭە الماي وتىرعانىنا تاعى اشۋلاندى. سونداي-اق د.ترامپ ۋكراينا باسشىسىن «سايلاۋدى وتكىزۋدەن باس تارتتى» دەپ ايىپتاپ, سايلاۋسىز-اق پرەزيدەنتتىگىن جالعاستىرىپ وتىر دەپ سىنادى. دەگەنمەن ۋكراينا زاڭى بويىنشا ەلدە سوعىس جاعدايىندا سايلاۋ وتكىزۋگە بولمايدى جانە مەرزىمى وتسە دە پرەزيدەنت قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى.
قىسقاسى, بۇل سوعىستىڭ جۋىق ارادا توقتامايتىن ءتۇرى بار. ال الەم د.ترامپتان كوپ ءۇمىت كۇتتى. بىراق كەلىسىم تۋرالى اڭگىمە شىققالى جاعداي وڭالماق تۇرماق, ودان ءارى كۇردەلەنىپ, ۋشىعىپ بارا جاتقانداي. سەبەبى ميللياردتاعان دوللاردىڭ قايتارىمى ۆ.زەلەنسكيدى تىعىرىققا تىرەپ تۇر. ساياسي ساراپشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اسىلبەك بيسەنباەۆ سوعىسقا قاتىستى ويىن ءبولىستى.
«كوپشىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىن اقش پرەزيدەنتى د.ترامپتىڭ بيلىككە كەلۋىمەن بايلانىستىردى. ويتكەنى ول سايلاۋالدى ناۋقانىندا سوعىستى قالاسا ءبىر كۇندە توقتاتا الاتىنىن مالىمدەگەن ەدى. الايدا قازىر ونىڭ اكىمشىلىگى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە 100 كۇن قاجەت ەكەنىن ايتادى. ميۋنحەن كونفەرەنتسياسى ءوتتى, ەر-ريادتاعى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر, سونداي-اق د.ترامپتىڭ ۆ.پۋتين جانە ۆ.زەلەنسكيمەن تەلەفون ارقىلى كەلىسسوزدەرى جۇرگىزىلدى. بىراق ءدال وسى كەزەڭدە اسكەري قاقتىعىس كۇشەيە ءتۇستى. ۋكراينا مەن رەسەي سوعىستى جەڭىسكە دەيىن جالعاستىرۋعا بەل بۋعانىن كورسەتىپ وتىر. د.ترامپ اكىمشىلىگى شەشىلۋى قيىن مىندەتپەن بەتپە-بەت كەلدى. ۋكراينا ءتورت وبلىستى جانە قىرىمدى رەسەيگە بەرۋگە كەلىسسە, كۋرسك وبلىسىنان اسكەرىن شىعارسا, ناتو-عا كىرۋدەن باس تارتسا, كيەۆ بيلىگىن كرەملگە ىڭعايلى ۇكىمەتكە اۋىستىرسا جانە تاعى باسقا تالاپتاردى ورىنداسا عانا رەسەي بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋگە دايىن. ۋكراينا بۇل شارتتارعا ەشقاشان كونبەيدى, سەبەبى بۇل ءوز جەرلەرىنەن باس تارتۋ, تاۋەلسىزدىگىن جوعالتۋ جانە كەز كەلگەن ساتتە رەسەيدىڭ جاڭا شابۋىلىنا ۇشىراۋ دەگەندى بىلدىرەدى», دەيدى ساراپشى.
ايتپاقشى, سارسەنبى كۇنى كيەۆكە دونالد ترامپتىڭ ۋكراينا بويىنشا ارنايى وكىلى كيت كەللوگ كەلىپ كەتتى. باستى تاقىرىپ – بەيبىت ءبىتىمدى جىلدامداتۋ.