شوقاي جانە توپچيباشى

باۋىرلاس قوس حالىقتان شىققان مۇستافا شوقاي مەن ءالي ماردان بەك توپچيباشىنىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرى مەن ايىر­ما­شىلىعىنا, ۇلتىنا, تۋعان جەرىنە قاراماستان, ەكى تۇلعانىڭ ومىرىندە ۇقساستىقتار مەن ولاردىڭ قىزمەتى مەن كوزقاراستارىندا تۇيىسەتىن تۇستارى بارشىلىق. ەكەۋى دە ءوز ەلىندە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. مۇستافا الدىمەن مەدرەسەدە, سوسىن ورىس گيمنازياسىندا وقىپ, سودان سوڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن تامامداعان. توپچيباشى دا, شوقاي دا رەسەي يمپەرياسى ەزگىسىنەن تۋعان حالقىن ازات ەتۋ ماقساتىن ۇستاندى.

1905 جىلى 15 تامىزدا نيجني نوۆگورودتا رەسەيدىڭ تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارى وكىلدەرىنىڭ العاشقى سەزى ءوتتى. يسمايل بەك گاسپرينسكيدىڭ ۇسىنىسى بويىنشا سەزد جۇمىسىن ءالي ماردان بەك توپچيباشى مەن قازان تاتارلارىنىڭ وكىلى يۋسۋف اكچۋرا باسقاردى. توپچيباشى ء«بىز – تۇرىكتەر, تەگىمىز ءبىر, ءدىنىمىز ءبىر. بابالارىمىز باتىستان شىعىسقا قاراي ۇلان-بايتاق جەرگە يەلىك ەتكەن. باتىر حالىق بولعانىنا قاراماستان, بۇگىندە كاۆكاز تاۋلارىندا, قىرىم باقتارىندا, قازاننىڭ كەڭ دالاسىندا, بابالارىمىزدىڭ قونىسىندا, ءوزىمىزدىڭ تاريحي وتانىمىزدا, ءوز جەرىمىزدە قاجەتتىلىكتەرىمىز بەن شىنايى جاعدايىمىزدى ەركىن ايتا المايمىز...», دەپ ۇلتتىق جانە ءدىني ماسەلەلەرى تۋرالى اۋقىمدى بايانداما جاسايدى.

سەزگە كۇنگەي كاۆكاز, قىرىم, سولتۇستىك كاۆكاز, ەدىل, تۇركىستان, ورال جانە سىبىردەن دەلەگاتتار قاتىسادى. ولار ساياسي, ءدىني ماسەلەلەر, زايىرلى قوعام قۇرۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالادى. ساياسي پارتيانىڭ ورنىنا باستاپقى كەزەڭدە «يتتيفاك ءال-مۋسليمين» (مۇسىلماندار وداعى) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. بۇل ۇيىم­دى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن بەل­سەندى مۇشەلەرى تۇركى حالىقتارىنان قۇرال­عاندىقتان «تۇركىلەر» ۇيىمى دەپ تە اتاۋعا بولادى.

وسى «مۇسىلماندار وداعىنىڭ» نەگىزىن قالاعان بەلسەندى تۇرىك قايراتكەرلەرى, ونىڭ ىشىندە ءالي ماردان توپچيباشى 1906 جىلى باكۋ گۋبەرنياسىنان ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋى 27 ساۋىردە ءوتتى. الايدا ءالي ماردان بەك سانكت-پەتەربۋرگكە 10 ماۋسىمدا عانا كەلەدى, كوپ ۇزاماي دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسياسىن قۇرۋعا كىرىسەدى. ءبىرىنشى دۋمانىڭ قۇرامىنا رەسەيدىڭ مۇسىلمان حالىقتارى مەن ۇلىستارىنىڭ 36 وكىلى سايلاندى.

II نيكولايدىڭ 9 شىلدەدەگى ماني­فە­سىمەن مەملەكەتتىك دۋما تاراتىلادى, پاتشانىڭ بۇل ساياساتىنا نارازىلىق بىلدىرگەن «ۆى­بورگ ۇندەۋىنە» قول قويعانداردىڭ ارا­سىن­دا باسقالارمەن بىرگە ءا.بوكەيحان, ءا.توپ­چي­باشى, س.ءجانتورين, س.گ. الكين, ي. زيات­حانوۆ بولعان ەدى, ولار ساياسي قۇقى­عىنان, 3 ايعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.

مۇستافا شوقايدىڭ ۇلكەن ساياساتقا ارالاسۋىنا ىقپال ەتكەن بىردەن-ءبىر ادام ءاليحان بوكەيحان ەدى. ول سانكت-پەتەربۋرگتە سەرالى لاپين, مۇحا­مەدجان تىنىشباەۆپەن جانە باسقا وتان­داستارىمەن, ساياساتكەرلەرمەن, قوعام قايراتكەرلەرىمەن, مەملەكەتتىك دۋما دەپۋتاتتارىمەن قارىم-قاتىناستا بولادى.

1917 جىلى اقپان توڭكەرىسى باستالعاندا م.شوقاي سانكت-پەتەربۋرگتە رەسەي مۇسىل­مان فراكتسياسى جانىنداعى بيۋرودا تۇركىستان وكىلى بولاتىن. 1917 جىلى 14 ساۋىردە سانكت-پەتەربۋرگتەن ورىنبورعا كەلىپ, قازاق قۇرىلتايىنا قاتىسادى, ودان سوڭ تۇركىستاندا تۇركىستان ولكەسى مۇسىلماندارى ورتالىق كەڭەسىن, «ىقتيات» ۇيىمىن, «بىرلىك تۋى» گازەتىن, 1917 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا تۇركىستان (قوقان) اۆتونومياسىن قۇرۋعا اتسالىسادى. 1917 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ جالپى رەسەيلىك مۇسىلمانداردىڭ ءى قۇرىلتاي جينالىسىنا سايلاۋعا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. جەر-جەردە كانديداتتار ءتىزىمىن دايىنداۋ ءۇشىن سەزد شاقىرىلادى. قۇرىلتاي جينالىسىنا سايلاۋعا ءالي ماردان بەك توپچيباشى كانديداتۋراسى كاۆكازبەن قاتار سىرداريا وبلىسىنان, ال مۇستافا شوقاي مەن مامەد ەمين راسۋلزادە فەرعانا وبلىسىنان ۇسىنىلادى.

ءالي ماردان كاۆكازداعى, مۇستافا تۇركىستانداعى بولىپ جاتقان ساياسي قوزعالىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, ۇلتتىق قوزعالىستىڭ باستى كوسەمدەرىنە اينالادى. الايدا قۇرىلتاي جينالىسىنىڭ يدەياسى ءوزىن اقتامادى. بولشەۆيكتەر ۇكىمەتى 1918 جىلى 6 قاڭتاردا ونى تاراتۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. م.شوقاي بۇل جونىندە ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە: «تاعدىر بىزگە وكىلدەر ماجىلىسىنە (بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي سەزى) قاتىسۋدى جازبادى. سول كەزەڭدە ەزگىدەگى بۇكىل رەسەي حالىقتارى ءۇمىت ارتقان وكىلدەر ءماجىلىسى قايتا ورالمايتىنداي بوپ ماڭگىگە كەتتى. ءبىزدىڭ سول كەزدەگى فەدەراتسيا جايلى ءۇمىتىمىز دە جوق بولدى...» دەپ ەسكە الادى.

1918 جىلدىڭ قاڭتارىندا قارۋلى جۇمىسشى وتريادتارى مەن قىزىل گۆاردياشىلار قوقاندى شابۋىلمەن باسىپ العان سوڭ, مۇستافا شوقاي 1919 جىلى باكۋ, ودان تيفليس قالاسىنا, 1921 جىلى تۇركيا ارقىلى پاريجگە وتەدى.

حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا ەكى قايراتكەر دە ءپاريجدى توڭىرەكتەيدى, ءالي ماردانبەك ءپاريجدىڭ باتىسىنداعى سەنت-كلۋ قالاشىعىندا تۇردى, ال مۇستافا قالا ماڭىنداعى نوجان-سيۋر-مارن قالاشىعىنا تۇراقتادى.

مۇستافا شوقاي ەميگراتسيادا ءجۇرىپ, بۇكىل الەم نازارىن تۇركىستان پروبلەماسىنا اۋداردى. تۇركىستاندىقتار تاعدىرىن باسقا حالىقتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن جەكە قاراماعانىن ەميگراتسياداعى قايراتكەرلەرمەن جازىسقان حاتتارىنان اڭعارامىز. تۇركىستانمەن قاتار, «پرومەتەي» رەسەيدىڭ ەزىلگەن حالىقتار ليگاسىنا كىرەتىن ازەربايجان, گرۋزيا, يدەل-ۋرال, قىرىم, كۋبان, سولتۇستىك كاۆكاز, ۋكراينا ەلدەرىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كورە ءبىلدى. ول: ء«بىز وزىمىزبەن تاعدىرلاس جانە ءوزىمىز سياقتى ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىپ وتىرعان حالىقتارمەن تىزە قوسىپ, كۇش بىرىكتىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋىمىز كەرەك», دەيدى.

م.شوقاي تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ ىقپال ەتەتىندىگىنە ۇلكەن ءمان بەردى. حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پىكىرلەرى باتىس ەلدەرىندەگى قوعامدىق پىكىرگە ىقپال ەتەدى, ءباسپاسوز بەتتەرىندە تالقىلانادى. ەڭ عاجابى, مۇستافا شوقايدىڭ پاريجدەگى ارحيۆ قورىندا ەكى قايراتكەردىڭ ءوزارا جازىسقان جىپ-جىلى سىيلاستىققا تولى بىرنەشە حاتى ساقتاۋلى.

جالپى, تۇركى بالاسى مەن مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ كوشباسشىسى, كاۆكاز ەميگراتسياسىنىڭ جەتەكشىسى, اۋقىمدى تاريحي ۇدەرىستەردىڭ باستاماشىسى توپچيباشى 1928 جىلى 30 تامىزدا جانە 18 قىركۇيەكتە م.شوقايعا جازعان حاتتارىندا ونىڭ قۇرمەت كورسەتىپ جىبەرگەن «Chez les Soviets» (كەڭەس بيلىگىندە) كىتابىن زور قىزىعۋشىلىقپەن وقىعانىن, تۇركىستان تۋرالى كىتاپتىڭ دەر كەزىندە شىققانىن, ويلارىنىڭ ورتاقتىعىن ايتادى. حات جيەگىنە «20 قىركۇيەكتە جاۋاپ جازىلدى» دەگەن بەلگى سوعىلعان. كەڭەستىك ورتا ازياعا بارىپ قايتقان فرانتسۋز كوممۋنيستەرىنىڭ اپولوگەتيكالىق ادەبيەتىنە جاۋاپ رەتىندە جازىلعان م.شوقايدىڭ بۇل ەڭبەگى تۋرالى توپچيباشى: «فرانتسيا جۇمىسشىلار دەلەگاتسياسى مۇشەلەرىنىڭ توپتارى, ولاردىڭ ىشىندە سيريالىق Ali-Mira-نىڭ دا بارلىق شەتەلدىكتەرگە بولشەۆيكتەر بۇعاۋىنداعى حالىقتار ءومىرىن «سوۆكينونىڭ» ءتاسىلى بويىن­شا كورسەتكەن جالعان جانە قيسىنسىز پايىمداۋلارىنىڭ تۇركىستانداعى ناقتى جاعدايعا قانشالىقتى قايشى كەلەتىنىن جورامالداۋعا ءىس جۇزىندە جينالعان ماتەريالدار, اسىرەسە جەرگىلىكتى «قىزىل» باسپاسوزدەن الىنعان سىلتەمەلەر مەن تسيتاتتار مۇمكىندىك بەرەدى. ءسىز الداۋعا تۇسكەن «كەڭەستىك جۇماققا» كەلۋشىلەرگە لايىقتى جاۋاپ بەرىپسىز, ارينە, بۇل ولاردىڭ كىناسى بولماۋى دا مۇمكىن», دەپ جازادى.

كىتاپتىڭ اتاۋى تۋرالى حات يەسى: «كەڭەستەر «دۇنيەجۇزىلىك رەۆوليۋتسياعا» ۇمتىلا وتىرىپ, بارلىعىن جويعىسى, وزگەرتكىسى كەلگەن. ولار ءۇشىن «رەسەي» دەگەن اتاۋ جوق. ولار «ورتا ازيا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بيۋروسىن» قۇردى. ارينە, گەوگرافيالىق تۇرعىدان العاندا, تۇركىستان دا ورتا ازيادا, سونىمەن قاتار, بۇل ۇلكەن ەلدىڭ تاريحتا «تۇركىستان» دەگەن اتى بار, بولشەۆيكتەر بەلگىلى تاريحي جانە گەوگرافيالىق اتاۋلاردى بىرەسە ءوشىرىپ, بىرەسە ەرتەدەن انىق ەلدى بولشەكتەگەنمەن (وز­بەكستان, تاجىكستان), ونى وشىرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە بۇنداي وزگەرىستەر قالاي بولسا سو­لاي جانە حالىقتىڭ ەركىنەن تىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.

مەنىڭ ويىمشا, تۇركىستانعا ەنەتىن اۋماقتاردى, ءبىز, قالاي بولعاندا دا تۇركىستان دەپ اتاۋدى جالعاستىرۋىمىز كەرەك, ول بارلىق تۇركى تەكتەس حالىقتار قۇرمەتتەيتىن, تاريح پەن گەوگرافيا ايقىنداعان اتاۋعا سايكەس كەلەدى», دەپ ءوز ويىن بىلدىرەدى.

مۇستافا جاۋاپ حاتىندا ارىپتەستەرمەن اراداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋرالى ايتا كەلىپ, جەكسەنبى كۇنى 21 قىركۇيەك رۇقسات بولسا سىزگە كەلەمىن دەپ جازادى.

پاريجدەگى م.شوقايدىڭ جەكە ارحيۆىندە توپچيباشىنىڭ 1933 جىلى 4 قاڭتاردا مۇستافانىڭ جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋ حاتىن العانىن, سىرقاتىنان تولىق ايىعا قويماعانىن, بارياتينس­كيدىڭ «ەستەلىكتەرىن» وقىعانىن, وعان م.شوقايدىڭ جاۋابىن وقىپ ءبىرشاما تىنىشتانعانىن, ايتسە دە وتىرىكشى اۆتور مەن «پوسلەدنيە نوۆوستي» گازەتىنە اشۋ-ىزاسى باسىلماعانىن ايتىپ, ىشكى سىرىمەن بولىسكەن حاتى ساقتالعان. مۇندا جانە «جاقىندا ۆاچنادزەدەن سىزدە كەرەنسكي توراعالىق ەتكەن بۇكىلرەسەيلىك مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ حاتتامالارى مەن سويلەگەن سوزدەر جيناعى بار ەكەنىن ءبىلدىم, ونى سونشالىقتى كورگىم كەلەدى, مۇمكىن بولسا پوشتا ارقىلى جىبەرەرسىز», دەپ وتىنەدى. حات جيەگىنە حاتتى م.شوقاي 6 قاڭ­تاردا العانى تۋرالى بەلگى سوعىلعان. 12 اقپاندا جازعان كەلەسى حاتىنان م.شوقايدىڭ ىلە-شالا جاۋاپ جازىپ, سۇراعان كىتابىن جىبەرگەنىن بىلەمىز. سەبەبى ءا.م.توپچيباشى قاڭتار بويى جۇرەك اۋرۋىمەن, تۇماۋمەن سىرقاتتانىپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالعانىن, «مەملەكەتتىك كەڭەس» تۋرالى كىتابى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرە الماعانىن, نە قايتارىپ بەرە الماعانىن ايتىپ, تاعى ءبىراز ۇستاي تۇرسام, كەڭەسكە قاتىسۋشىلار رەتىندە كەزدەسكەندە ەستەلىكتەرىمىزبەن پىكىر الماسارمىز, دەيدى. سونىمەن قاتار ءالي ماردان بەك «شىڭعىس حان» تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى حارا داۆانمەن حات الماسىپ تۇراتىنىن, ول مۇستافانىڭ مەكەن-جايىن سۇراعانىن, ءوز كىتابىن جىبەرمەكشى ەكەنىن ايتادى, ونىڭ ءوتىنىشىن ورىندايمىن دەيدى. «كەلۋ مۇمكىندىگىڭىز بار ەكەنىنەن حاباردار ەتكەندەي بولدىڭىز, 16 اقپاندا كۇندىزگى ءۇش-تورتتە كۇتەمىن, كەلە الماساڭىز قىزمەتكەرىڭىزدى كۇتەمىن» دەيدى. ءالي ماردان بەكتىڭ كەلەسى حاتى 18 اقپاندا جازىلىپتى, «اسا ىجداعاتتىلىقپەن جازىلعان حاتىڭدى وقىدىم, سىزبەن پىكىر الماسۋ مۇمكىندىگىنەن ايرىلعانىما وكىنەم, ءسىز سۇراتقان «دوكۋمەنتى ي ماتەريالى پو ۆنەشنوي پوليتيكە زاكاۆكازيا ي گرۋزي» كىتابى قازىر قولىمدا ەمەس, ماعان كەلگەن كەزىڭىزدە قولىڭىزعا ۇستاتام» دەپ كەلەسى كەزدەسۋدىڭ ۋاقىتىن 22 اقپان, سارسەنبىنىڭ ساتىنە, ساعات ءۇش-تورتتەرگە بەلگىلەيدى.

ءا.توپچيباشىنى 1934 جىلى 8 قا­را­شادا اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعاندا م.شوقاي: «راقىمسىز تاعدىر ءوز دەگەنىن ىستەدى. ازەربايجان تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلىپ, قىزىل يمپەريانىڭ بۇعاۋىنا قايتا ءتۇستى. بۇل كەزدە ازەربايجاننىڭ ەۋروپاداعى ۇلتتىق وكىلدىگىنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارىپ وتىرعان ءالي ماردان بەك ازەربايجاننىڭ مۇعاجىرى بولىپ قالا بەردى. ول قايدا جۇرسە دە ۇلتى مەن اتامەكەنىنەن باسقا ەشتەڭەنى ويلاماعان اسا كۇرەسكەر ادام ەدى.

مۇعاجىرلىق ءومىردىڭ ماشاقاتى كوپ-اق. جاسى ەگدە تارتقاندا ءالي ماردان بەك مۇعاجىرلىق ءومىردىڭ تاۋقىمەتىن تارتۋىنا تۋرا كەلدى. ول قانداي كۇيدە جۇرسە دە ازەربايجان مەن كاۆكازيانىڭ بوستاندىققا شىعارىنا زارەدەي دە كۇدىكتەنبەدى. كاۆكاز كونفەدەراتسياسى – ءالي ماردان بەكتىڭ ەسىمى بىرىكتىرگەن ەڭ سوڭعى تاريحي وقيعا بولدى. كاۆكازيانىڭ بولاشاعىن ايقىنداۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءتيىس وسى كونفەدەراتسيانىڭ تۋىنا ءالي ماردان ەسىمى جازىلارى ءشۇباسىز.

ءبىز, تۇركىستان تۇرىكتەرى, ءالي ماردان بەكتى اسا كورنەكتى تۇرىك قايراتكەرى رەتىندە قۇرمەتتەيمىز. ءالي مارداندارعا تۇركىستاندىق تۇرىك تە, قىرىمدىق تۇرىك تە ءوزىنىڭ ازەري تۇرىكتەرىمەن بىردەي ەدى. ازەري تۇرىكتەر ءالي ماردان بەكتى وزدەرىنىڭ ەڭ ءىرى ۇلتتىق تۇلعاسى جانە تاۋەلسىز ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پارلامەنتىنىڭ توراعاسى دەپ قۇرمەتتەيدى. كاۆكازدىقتار بولسا ءالي ماردان بەكتى كاۆكاز فەدەراتسياسىنىڭ قۇرۋشىسى» دەپ ەسكە الادى.

توپچيباشى دا, شوقاي دا ورتالىق ازيا مەن تۇركىستان تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى, ولار ءوز ۋاقىتىنىڭ دامىلسىز العا جىلجۋىنا, ءوز حالىقتارىنىڭ تاۋەلسىزدىك يدەياسىنا, مادەني اۆتونومياسىنا ۇمتىلدى. ولاردىڭ قىزمەتى بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان دا ۇلتتىق رۋح پەن مادەني بىرەگەيلىك جولىنداعى جاسامپاز كۇرەستىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ قالا بەرەدى.

عازيزا يساحان,

استانا قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە

اقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى