بىرلىك الاڭىنا اينالعان شاڭىراق

جارتىعاسىرلىق تاريحى بار عيمارات 1979 جىلى الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شە­شىمىمەن «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر» تىزىمىنە ەنگەن. 1991 جىلى ءدال وسىندا بىرنەشە ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويعان الماتى دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ, تاريحي وقيعا ورىن الدى. ال 1972–1999 جىلدار ارالىعىندا مۇندا وزگە مەملەكەتتەرمەن مادەني بايلانىس ءورىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان «دوستىق» قوعامى تابىستى جۇ­مىس ىستەدى. حالىقارالىق «تۇركسوي» ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋ تاري­حى دا وسى عيماراتتىڭ تىنىس-تىر­شىلىگىمەن استاسىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا الماتى قالاسىنداعى رەسپۋب­لي­كالىق دوستىق ءۇيى ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان باستامالاردىڭ وشا­عىنا اينالعان.

مۇندا كەلەتىن ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرى قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋگە زەيىن قويعان. اسىرەسە گرەك, ۇيعىر جانە تۇرىك ەمب وكىلدەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك جانە انا تىلدەرىن وقىتۋ كۋرس­تارى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ولارعا قازاق ءتىلىن ونلاين وقىتۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى «12 گرامماتيكالىق قۇرىلىس. 365 جاڭا ءسوز» جيناعىنىڭ اۆتورى وكسانا نابيەۆا ساباق بەرەدى. كۋرس قاتىسۋشىلارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ورىس قىزى ابايدىڭ 50-دەن اسا ولەڭىن جاتقا بىلەدى.

«قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعىم مەكتەپ جاسىندا باس­تالدى. سونىڭ ارقاسىندا ومى­رىمدە تۇبەگەيلى بەتبۇرىستار ورىن الدى. اباي وقۋلارىندا جەڭىمپاز اتانىپ, وقۋشى كۇنىمدە-اق كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ىلىكتىم. «قازاقشا سويلەيىك» كۋرسىندا 5 جاستان 75 جاسقا دەيىنگى ادامدار بار. قازىرگى تاڭدا زەينەتكە شىعىپ, بىراق قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن, وقيمىن دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندار دا از ەمەس. مەنىڭ ادىستەمەمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ادام وزىنە قولايلى كەزدە ساباقتى اشىپ, قاراي الادى. ءتىپتى اۆتوبۋستا, شەت مەملەكەتتە ءجۇرىپ بولسىن وقي الادى. كەز كەلگەن شەت ءتىلىن ۇيرەنۋگە جۇيە كەرەك. ول وڭايدان قيىنعا قاراي جۇرەدى. ءار ساباق سايىن دەڭگەيگە بايلانىس­تى گرامماتيكانىڭ ءبىر ءتۇرىن قوسۋ ارقىلى, وقىلىمدى, تاپسىرمانى, ويىنداردى, تىڭدالىم جاساپ ۇيرەنەتىن بولسا, كەز كەلگەن ادام ساباقتى وڭاي الىپ كەتەدى», دەيدى و.نابيەۆا.

قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ مۇشەسى گ.ان­ناكۋ­ليەۆانىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «الماتى سەمينارى: ارتۇرلىلىكتەگى بىرلىك» كلۋبى – دوستىق ءۇيى قابىر­عا­سىنداعى بەلسەندى الاڭداردىڭ ءبىرى. 2022 جىلى باستاۋ العان جوبا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اراسىندا قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇر.

ماسەلەن, بىلتىر دوستىق ۇيىندە قۇرىلعان ادەبي كلۋب از ۋاقىت ىشىندە جەمىستى جۇمىس باستاعان. ماماندار دوستىق ۇيىندە قازاقتىڭ ايتۋلى قالام­گەرلەرىنىڭ مەرەيلى داتالارىنا وراي ادەبي-سازدى كەشتەر, ولاردىڭ شىعارماشىلىق تىنىسىنان سىر شەرتەتىن تاعىلىمدى بايقاۋلار وتكىزۋ داستۇرگە اي­نالعانىن ايتادى. اتاپ ايتار بولساق, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ب.سوقپاقباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان «بالالار ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى» اتتى تانىمدىق ءىس-شارا جازۋشىلار وداعىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلعان. مازمۇندى جوبادا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا اقىن-جازۋشىلار شىعار­مالارى ناسيحاتتالىپ, قاتىسۋشىلار ولاردىڭ ومىرىنە قاتىستى قىزىقتى دەرەكتەرمەن تانىسقان.

قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنا قاراستى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەملەكەت ومىرىندەگى كەز كەلگەن ىرگەلى ىستە بوي كور­سەتىپ ءجۇر. بۇگىندە ەتنوستار دوس­تىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ءىس-شا­رالاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيىنىڭ باسشىسى نۇرساۋلە التەكوۆا, مەملەكەت ەتنوستاردىڭ رۋحاني داستۇرلەرىن حالىقتىق يگىلىك رەتىندە ساقتاپ, ەتنوسارالىق تاتۋلىقتىڭ دامۋىنا ايرىقشا قامقورلىق جاساپ وتىرعانىن ايتادى.

– ءبىزدىڭ ۇجىم قحا ەتنو­مادەني بىرلەستىكتەرىمەن بىرگە پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXXIII سەسسيا­سىندا, ۇلتتىق قۇرىلتايدا, ەل حالقىنا جولداۋلارىندا بەرىلگەن تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا تاباندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. 2024 جىلى رەس­پۋبليكالىق دوستىق ءۇيىنىڭ قىز­مەتىن قام­تاماسىز ەتۋ باسقار­ماسىنىڭ قاتى­سۋىمەن الماتى قالاسىندا ءتۇرلى فورماتتاعى 216 ءىس-شارا ءوتتى. ونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باعدارلامالارى مەن جوبالارىن, ۇيىمدى دامى­تۋدىڭ 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان تۇ­جىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭ­بەرىندە 182 ءىس-شارا ۇيىم­داستىرىلدى. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالاردى ءتۇسىندىرۋ بويىنشا ساراپشىلاردى دايارلاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ادىس­تەمەلىك ورتالىقتاردىڭ قىزمەتى ۇيلەستىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىل­دىعىنا وراي رەسپۋبليكالىق دوستىق ءۇيى بيىل ەتنوسارالىق بىرلىك پەن كەلىسىمدى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان اكتسيالار, فەستي­ۆال­دار, كورمەلەر, كونتسەرتتەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, شىعارماشى­لىق كەشتەر, سپورتتىق تۋرنيرلەر وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى ەتنوس­تار مەن ولاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ازاماتتىق سايا­سي ۇلتتى ينتەگرا­تسيالاۋ جانە قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى قاتىسۋىنا باعىتتالعان. بۇگىنگى باستى مىندەت – ەتنوسارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋ, ونىڭ نەگىزىن قوعامنىڭ ازاماتتىق مۇددەلەرى قۇراۋعا ءتيىس, – دەيدى ن.التەكوۆا.

دوستىق ۇيىندە سان ۇلتتىڭ باي داس­تارقاندارىن پاش ەتەتىن تاعام كورمەلەرى سەكىلدى قىزىق­تى ءىس-شارالار دا ءوتىپ تۇرادى. مۇندا قازاقستاندى مەكەندەگەن ەتنوستاردىڭ اسپازدىق ەرەك­شەلىكتەرى, قوناق كۇتۋ سالتى, تاعام­دارىنىڭ قۇنار-قۋاتى, ازىر­لەنۋ ادىستەرى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتىلادى.

– تۇراقتىلىق پەن دامۋ, تا­تۋ­لىق پەن دوستىق – بارىمىزگە ورتاق قۇندىلىق. دوستىق ۇيىندە وتەتىن وسىنداي ءىس-شارالار وس­كەلەڭ ۇرپاقتى ءبىر-ءبىرىنىڭ سالت داستۇرلەرىن قۇرمەتتەۋگە تاربيە­لەيدى. قوعامنىڭ ىنتىماعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان يدەيالار جاقسى ناتيجەسىن كورسەتىپ جاتىر. الدىمىزدا دا ماڭىزدى ءىس-شارالار كۇتىپ تۇر. جەتكەن جە­تىستىكتەرىمىزدىڭ نەگىزى – حالىقتىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى. بىرلىگىمىز بە­رىك بولسا, كەز كەلگەن ماسەلە وڭ­تايلى شەشىمىن تابادى. بىرلىك دەگەن ۇعىمنىڭ ءسوز كۇيىندە قالىپ قويماي, ىسپەن دالەلدەنگەنى قانداي جاقسى. جاقىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا رەسپۋبليكالىق دوستىق ۇيىندە تۇركىمەن مادەني ورتالىعىنىڭ 30 جىلدىعىنا, تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەت قورىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «ارتۇرلىلىكتەگى بىرلىك» اتتى كەرەمەت ءىس-شارا ءوتتى. دوستىق ءۇيىنىڭ حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋداعى ءرولى زور, – دەيدى قوعام قايراتكەرى اسىلى وسمان.

ەتنومادەني بىرلەستىكتەرگە قاراستى جاستار ۇيىمدارى ۆو­لون­تەرلىك باستامالاردا ۇدايى بوي كورسەتەدى. «تازا قازاقستان» اك­تسيا­سىندا ولار مىڭنان اسا كوشەت وتىرعىزىپ, ساياباقتار مەن الاڭداردا تازالىق جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ولاردى بۇل جۇ­مىس­تارعا ۇيلەستىرۋدە دوستىق ءۇيى ماڭىزدى رولگە يە.

ء«بارىمىزدى توعىستىراتىن ءبىر تىلەك – قازاقستاننىڭ باياندى بولاشاعى. وسى ەلدە ۇل-قىزىمىز ءوسىپ, وركەن جايىپ كەلەمىز. سون­دىقتان ورتاق وتاننىڭ مە­رەيى – ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىز. پرە­زيدەنتىمىز العا قويىپ وتىرعان ء«بىر ەل, ءبىر حالىق», «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسىنداعى باستامالار – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى ارتتىراتىن ۇستانىمدار. جاستارىمىزدى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋعا, ولاردىڭ رۋحاني تار­بيەسىن ورىستەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستارعا كوڭىل ءبولۋ ماڭىزدى», دەيدى قازاقستان ۇيعىرلارى ەتنو­مادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ابدۋلحاليل دولكۋنتاي.

الماتى