ەرلىكتىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق. بىرەۋى وتان ءۇشىن جان قيىپ, مايداندا ەرلىك كورسەتسە, ەندى بىرەۋى بەيبىت كۇندە قاھارماندىعىمەن تانىلادى. ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ەرلىگى مۇلدە بولەك. بەينەلەپ ايتقاندا, ول قىلىشىنان قان تامعان يمپەرياعا قارسى شىعىپ, ۇلت مۇددەسىن قورعاپ قالدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كەڭەس وداعى يادرولىق قارۋ جاساۋعا بىلەك سىبانىپ كىرىستى. وعان «تاجىريبە» الاڭى رەتىندە قازاق جەرىن تاڭدادى. دالىرەك ايتقاندا, ۇلى اباي, زاڭعار مۇحتار تۋعان قاسيەتتى توپىراق يادرولىق پوليگون ايماعىنا اينالدى. 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋدىڭ ەڭ العاشقى سىناعى ءوتتى. ءسويتىپ, مۇندا پوليگون جابىلعانشا, بارلىعى 456 جارىلىس بولعان. ونىڭ 116-سى جەر ۇستىندە اشىق جاسالعان. قازاق دالاسى وسىلاي قىرىق جىل بويى ادام شوشىرلىق قاسىرەتتى باسىنان وتكەردى.
العاشىندا جەرگىلىكتى حالىق ونىڭ زاردابى اۋىر ەكەنىن بىلمەدى. تۇسىنبەدى دەسە بولادى. بارلىعى قۇپيا بولدى. بىراق زۇلماتتىڭ زالالىن العاش زەرتتەپ, حالىققا جەتكىزگەن عالىم – باحيا اتشاباروۆ. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي ەكسپەديتسيا 1957–1960 جىلدارى سەمەي پوليگونى ايماعىندا راديولوگيالىق, كلينيكالىق جانە ۆەتەرينارلىق باعىت بويىنشا كەڭ كولەمدى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. بۇل زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ تىكەلەي قولداۋ كورسەتتى. ءسويتىپ, زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە پوليگوننىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا زيانى جونىندە اسا قۇندى تالداۋلار مەن دەرەكتەر الىندى. يادرولىق پوليگون ماڭىنداعى تۇرعىنداردان ادام ورگانيزمىندەگى پاتولوگيالىق اۋىتقۋ قۇبىلىسىنا بايلانىستى «ساۋلەلىك اۋرۋ» انىقتالدى. ونى «قاينار سيندرومى» دەپ اتادى. بۇل مەديتسينا عىلىمىنا جاڭا تەرمين بولىپ ەندى. عالىم ەكسپەديتسيادان ورالعاننان كەيىن اتوم بومباسىنىڭ ازابىن تارتىپ وتىرعان حالىقتىڭ شىندىعىن رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا جەتكىزدى. ماسكەۋدەگى جوعارى بيلىك وكىلدەرىنە دە ءمالىم ەتىلدى.
ايتۋلى اكادەميك كوزى تىرىسىندە بەلگىلى قالامگەر قورعانبەك امانجولعا بەرگەن سۇحباتىندا («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى, 08.09.2008) بىلاي دەيدى: «ارينە, رەسپۋبليكا باسشىلىعى ءبىزدىڭ عىلىمي مالىمەتتەرىمىزگە تۇسىنىستىكپەن قارادى. ءسوز ەتىپ وتىرعان ەكسپەديتسيا ناتيجەلەرى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندەگى ارنايى كەڭەستەردە اسكەري-ونەركاسىپ كەشەن وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەكى مارتە تالقىلاندى.ءبىزدىڭ وتىنىشىمىزگە قاراي قازاقستان باسشىلىعى 1958 جىلى وداقتىق ۇكىمەت الدىنا سەمەي وبلىسىنىڭ كەيبىر اۋداندارىنا اتوم بومباسى سىناقتارىنىڭ زارداپ شەگۋشىلەر رەتىندە كومەك كورسەتۋ جونىندە ماسەلە قويدى. كوپ ۇزاماي الەكسەي كوسىگين قول قويعان زارداپ شەگۋشى اۋداندارعا ماتەريالدىق جەڭىلدىك تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. الايدا كەيىننەن اسكەريلەردىڭ قىسىمىمەن بۇل قۇجاتتىڭ كۇشى جويىلدى».
شىنىندا, بۇل عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءىس جۇزىندە اسكەريلەردىڭ سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتار زيانسىز دەگەن تۇجىرىمىن جوققا شىعاردى. بۇعان ولار قاتتى ىزالاندى. ءتۇرلى قارسىلىق كورسەتتى. باسقالار تاراپىنان: «ب.اتشاباروۆ ەكسپەديتسياسىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ باعدارلاماسىنا قاساقانا اتوم قارۋى سىناقتارىنىڭ ادامدار دەنساۋلىعىنا زياندى اسەرىن اشۋدى ماقسات ەتىپ قويعان. ال بۇل كەڭەس مەملەكەتىنىڭ مۇددەلەرىنە قايشى كەلەدى. الەم جۇرتشىلىعى الدىندا كسرو-نىڭ بەدەلىن تۇسىرەدى» دەگەن تەرىس پىكىر تۋعىزدى. ءتىپتى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتان تالاي مارتە زەرتتەۋدىڭ توقتاتىلۋىن تالاپ ەتتى.
ءبىر جاعىنان, بۇل عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى رەسپۋبليكا مەن كسرو باسشىلىعىنا جاريا بولعاندىقتان, اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنى وكىلدەرىنە قاتتى ىقپالى ءتيدى. ەندى ولار اياعىن تارتىپ, ابايلاپ ارەكەت ەتتى. 1961 جىلدان باستاپ, وتە قاۋىپتى جەر بەتىندەگى جارىلىستى توقتاتتى. 1962–1963 جىلدارى كەڭىستىكتەگى سىناقتارعا كوشتى. سودان كەيىن تەك جەراستى سىناعى وتكىزىلەتىن بولدى. بىراق ب. اتشاباروۆتىڭ بۇل ەڭبەگى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ايتىلا باستادى.
بۇل – عالىمنىڭ ءبىرىنشى ەرلىگى. ەندى ەكىنشىسىن ايتايىق.
وتكەن عاسىردا قازاق جۇرتى ادام سەنگىسىز ءتۇرلى زارداپتى باستان كەشتى. اسىرەسە 20-30 جىلدارداعى بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ, اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس حالىقتى تىم تۇرالاتىپ جىبەردى. تۇرمىس تومەندەدى. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى ناشارلادى. وعان قارايتىن ەشقانداي جاعداي بولمادى. تەك الپىسىنشى جىلداردان باستاپ قانا, ەل جاعدايى وڭالا باستادى. مەديتسيناعا ءمان بەرىلدى. ءبىلىمدى ماماندار قالىپتاستى. ال دەنساۋلىعى ناشار حالىقتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. مۇنى دارىگەر-عالىم جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان ول بارلىق سانالى عۇمىرىن مەديتسينا عىلىمىنا ارنادى. ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا كۇش سالدى. ماسەلەن, 50 جىلدارى تۋبەركۋلەزبەن اۋىرىپ, ودان ءولۋ كورسەتكىشى ەلىمىزدە باتىس ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا 15 ەسەدەن اسىپ تۇسكەن. جىلىنا وسى دەرتپەن 11-12 مىڭ ادام اۋىرعان. سونداي-اق برۋتسەللەز اۋرۋى دا بۇرىنعى وداق بويىنشا 7-8 ەسە ارتىق بولعان. بالالاردىڭ دا ءولىم-ءجىتىمى دە كوپ كەزدەسكەن. قىسقاسى, وسى جاعدايلاردىڭ ءبارى عالىمدى قاتتى الاڭداتقان. ونىڭ نەگىزگى عىلىمي جۇمىسى: ەڭبەك گيگيەناسى, كاسىبي اۋرۋلار, اسىرەسە قورعاسىننان ۋلانۋ كەزىندە زاقىمدانعان جۇيكە جۇيەسىنىڭ پاتوگەنەزى مەن كلينيكاسىنا ارنالعان. بۇل باعىتتا ءبىراز جوبانى ىسكە اسىردى. وتىز جىلدان اسا ۋاقىت ەلىمىزدەگى ايماقتىق پاتولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋىن باسقاردى. وسى جىلدارى عالىمنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن لەتوسپيروزدىڭ, برۋتسەللەزدىڭ ەپيدەميولوگياسى مەن كلينيكاسى, اللەرگولوگيا مەن يممۋنولوگيا, ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك گيگيەناسى مەن كاسىپتىك پاتولوگيا, ەندەميالىق زوبتىڭ, شيپاجايتانۋ مەن تاعام گيگيەناسىنىڭ, تۋبەركۋلەز ەپيدەميولوگياسىنىڭ, الەۋمەتتىك گيگيەنا سەكىلدى مەديتسينالىق باعىتتار قالىپتاستى. كەيىن اتالعان باعىتتارى جەكە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنا اينالدى.
بۇل تۋرالى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ كوزى تىرىسىندە عالىم تۋرالى جازعان ماقالاسىندا: «بۇلاردىڭ كوپشىلىگى – باحيا اتشاباروۆتىڭ جەكە ىنتاسىمەن كوتەرىلىپ, دامىعان سالالار ەدى. ءبىر عانا عىلىمي تۇجىرىمداماسى – قورعاسىننىڭ سالدارىنان ۋىتتانۋدى جويۋ جولدارىن قاراستىرساق, وسى ورايداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ تاجىريبەسىنە ەنگىزگەن ءتيىمدى ءىس-شارالاردىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تيگىزگەن اسەرى زور بولدى. بۇل كەز كەلگەن عالىم ءۇشىن ماقتان بولارى ءسوزسىز. ونىڭ مۇنداي ەڭبەكتەرىنىڭ سانى مول ەدى», دەپتى.
انىعىن ايتقاندا, اكادەميك اتشاباروۆتىڭ ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا بايلانىستى كوتەرگەن ماڭىزدى ماسەلەلەرى ءالى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق.
بىراق ەلىمىز ءۇشىن وسىنداي قىرۋار ەڭبەك جاساعان تۇلعانى قالاي دارىپتەپ ءجۇرمىز؟ بۇل جاعىنان كەلگەندە كۇمىلجىپ قالامىز. بىلتىر ءبىرتۋار عالىمنىڭ تۋعانىنا 105 جىل تولدى. الايدا ايتۋلى داتانىڭ ءوز دەڭگەيىندە اتاپ وتىلگەنىن ەستىگەن جوقپىز. باحيا اتشاباروۆ – قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانىندا تۋعان. مايدانگەر. سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن بىرنەشە وردەن-مەدالمەن ماراپاتتالعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بيىك تۇلعانىڭ بارلىق سانالى ءومىرى تەك عىلىممەن عانا بايلانىستى. ونىڭ كوزى تىرىسىندە 200 عىلىمي ەڭبەگى جاريالانعان. سونىڭ ىشىندە 11 مونوگرافيا مەن 7 اۆتورلىق كۋالىكتىڭ يەگەرى. اكادەميكتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 15 دوكتورلىق, 35 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالعان. ال باحيا اتامىز ومىردە وتە قاراپايىم بولعان. دۇنيەگە, قىزمەتكە قىزىقپاعان. ادالدىقتى عانا مۇرات تۇتقان. عىلىمدى بارىنەن بيىك قويعان.
بۇل تۋرالى عالىمنىڭ جەرلەسى رىمبەك تورەبەك ۇلى اڭگىمەلەدى. بۇل قاريا قازىر ەلوردادا تۇرادى. جاسى 90-عا تاقاعان. كەن ينجەنەرى بولىپ ىستەگەن.
– باحيا اعا ەكەۋمىز ءبىر اۋىلدانبىز, – دەپ باستادى ءسوزىن اقساقال. – قازاقشا ايتقاندا, جاقىن تۋىسپىز. ونىڭ ۇستىنە اۋىلدا اناسىمەن كورشى تۇردىق. اناسى وتە سابىرلى, بايىپتى ادام بولاتىن. سول قاسيەتى بالاسىنا دا دارىعان. باحيا اعا دا ەشقاشان اسىپ-تاسپايتىن, پاراساتتى ەدى. اسا كورنەكتى عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ رۋحتاس ءىنىسى بولدى. ومىردەن كورگەنى كوپ. ول كىسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعاندا عاجاپ كۇيگە بولەنەتىن ەدىم. مەنىڭشە, اباي اتامىزدىڭ «تولىق ادام», شاكارىمنىڭ «كەمەل ادام» دەگەن ۇعىمىنا ونىڭ بولمىسى تولىق ساي كەلەدى.
اسىرەسە سەمەي يادرولىق پوليگونىن زەرتتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىندا اسكەريلەردىڭ «اتوم بومباسىنىڭ ادامدارعا ەشقانداي زيانى جوق» دەگەن تۇجىرىمدى جوققا شىعارعان ەرلىگىن ەرەكشە ايتامىن. مۇنىڭ دابىلى ماسكەۋگە جەتتى. ولار تاۋەلسىز كوميسسيا جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدى. تاۋەلسىز كوميسسيا عالىم جەتەكشىلىك جاساعان عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىن دۇرىس دەپ باعالادى. بىراق وسى ءۇشىن ول ءبىراز قيىندىق كوردى. ءتۇرلى كەدەرگىگە تاپ بولدى. جاقىن جۇرگەن كەيبىر ارىپتەستەرى ساتىپ كەتتى. باحيا اعانىڭ وزىنە ءتۇرلى ۇسىنىس ايتىلادى. بىراق ول ونىڭ بارىنەن باس تارتىپ, ءوز ۇستانىمىنان قايتپادى. مىنە, قانداي قايسار, تاباندى ازامات بولعان», دەدى قارت كۇرسىنىپ.
رىمبەك اقساقالدىڭ جاسى بىرازعا كەلسە دە اكادەميكتىڭ ەسىمى ەسكەرۋسىز قالماسىن دەپ جۇگىرىپ ءجۇر. بىراق ناتيجە از. ءبىراز ەسىكتى دە جاعالاپ, تابانىن توزدىرعان.
«ماسەلەن, سەمەيدە يادرولىق ورتالىق اشىلدى. مەنىڭشە, وسىعان باحيا اتشاباروۆتىڭ ەسىمى سۇرانىپ تۇر. وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە باردىم. باس شاھاردان اكادەميك ەسىمىنە كوشە بەرۋ تۋرالى استانا اكىمدىگىنە دە حات جازدىم. ەلوردا اكىمدىگى قاراستىرامىز دەپ قۋانتىپ قويدى. سونداي-اق الماتى قالاسى مەن قاراعاندى وبلىسى اكىمدىگىنە دە حات جولدادىم. ولاردان دا جاقسى حابار كۇتىپ وتىرمىن. ءبىز باحيا اتشاباروۆتىڭ ەرلىگىن تولىق باعالاماي ءجۇرمىز. سوعان وزەگىم ورتەنەدى. مۇنداي تۇلعالار سيرەك دەيدى», اقساقال.
بىراق عالىمنىڭ اتى مۇلدە ەلەۋسىز قالدى دەي المايمىز. ۇلت قايراتكەرىنىڭ كوزى تىرىسىندە, ياعني 2009 جىلى الماتىداعى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە باحيا اتشاباروۆ اتىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى مەديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلعان. قازىر دە بۇل ينستيتۋت جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن قاتار سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە 2012 جىلدان بەرى, ب.اتشاباروۆ اتىنداعى ءداستۇرلى عىلىمي-كونفەرەنتسيا وتكىزىلىپ كەلەدى.
الايدا اكادەميكتىڭ بالاسى ايدار اتشاباروۆ اكەسىنىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا 15 جىل وتسە دە ءالى كۇنگە دەيىن الماتى قالاسى مەن قاراعاندى, اباي وبلىسى ورتالىعىنان كوشە اتى بەرىلمەگەنىنە كوڭىلى قامىعاتىنىن ايتادى.
«مەنىڭ اكەم 2010 جىلى دۇنيە سالدى. سودان كەيىن ول كىسىنىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاۋ تۋرالى الماتى قالاسى جانە شىعىس قازاقستان وبلىسى مەن قاراعاندى وبلىسى اكىمدىگىنە حات جازدىق. قارقارالى اۋدانى اكىمدىگىنە دە حات جىبەردىك. بۇل حاتقا س.زيمانوۆ, ك.ساعاديەۆ, ءا.نۇرشايىقوۆ سەكىلدى تانىمال تۇلعالار قول قويدى. قازىر وسى حاتقا قول قويعان قايراتكەرلەردىڭ ءبىرازى ومىردە جوق. اكەمنىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارى دا ازايدى. كەيىن كوشە اتاۋلارىن بەرۋگە بايلانىستى بەس جىلعا دەيىن موراتوري جاريالاندى. سودان كەيىن ءبارى اياقسىز قالدى. ەشتەڭە وزگەرمەدى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ءۇمىتىمىزدى ۇزگەن جوقپىز. سوندىقتان استانا, الماتى قالالارى مەن قاراعاندى جانە اباي وبلىسى ورتالىعىنان اكەسىنىڭ ەسىمىنە كوشە اتى بەرىلسە ارتىق ەمەس ەدى», دەدى ول.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك باحيا اتشاباروۆتىڭ ەل الدىنداعى اتقارعان ەڭبەگى وتە زور. كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ىزعارىنان قورىقپاي, يادرولىق پوليگوننىڭ زاردابىن اشىق ايتتى. ۇلت مۇددەسىن ساتپادى. مۇنى ازاماتتىق ەرلىك دەۋگە بولادى. وسىنداي تۇلعالاردى ۇمىتۋعا بولمايدى. بۇل – ەلدىگىمىزگە سىن.