جاندوس اۋباكىر: ماقساتىمىز – جاڭا بۋىن ابايتانۋشىلاردى قالىپتاستىرۋ

– «اباي اكادەمياسى» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسى تۋرا­لى ­ايتىپ وتسەڭىز. وسىعان دەيىن قانداي جوبالار ىسكە اسىرىلدى؟ نەگىز­گى ماق­سات-مىندەت­تەرىڭىز نە؟

– 2019 جىلى حالقىمىزدىڭ ۇلى پەر­زەنتى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «اباي اكادەمياسى» عىلىمي زەرتتەۋ ينس­تيتۋتى قۇرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان», «اباي – رۋحاني رەفورماتور» باعدارلامالىق ماقالالارىندا كورسەتىل­گەن ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى مىندەت­تەردى ورىنداۋ – اكادەميانىڭ نەگىزگى باعىتى. ال «اباي قۇنانباي ۇلى جانە قازىرگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ باسىم­دىقتارى», «اباي – الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇل­عاسى» باعىتتارى بويىنشا اقىن­نىڭ تۇلعا­سى مەن مۇراسىن جاڭا زامان كونتەكس­تىندە زەرتتەۋ, ابايتانۋمەن اينالىساتىن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىن اكادەميا توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ, ابايدى – الەمدىك دەڭگەيدەگى كەمەڭگەر تۇلعا رەتىندە ناسيحاتتاۋ, ابايتانۋدىڭ جاڭا بۋىن ماماندارىن قالىپتاستىرۋ – باستى ماقساتىمىز.

قىسقاشا عانا اتقارىلعان جۇ­مىستارعا توقتالساق, اكادەميا وسى­عان دەيىن ارنايى سەريالارمەن 90 عى­لىمي-تانىمدىق كىتاپ دايىنداپ, جارىق­قا شىعاردى. بۇل جالاڭ تسيفر ەمەس. «اباي شىعارماشىلىعى جانە قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى», «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى جانە قازىرگى ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى», «ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى­نىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق كونتەكسى», «اباي مۇراسى جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ مادەني قۇندىلىقتارى», «اباي شىعارماشىلىعى جانە قازىرگى قازاقستاننىڭ مادەنيەت­ارا­لىق ىنتىماقتاستىعى», «اباي­دىڭ قو­عامدىق-ساياسي كوزقاراستارى جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەم­لە­كەت» تۇجىرىمدا­­­ماسى», «اباي مۇراسى كونتەكسىندە قازاقستان­دىق ءپات­ريو­تيزمدى قالىپتاستىرۋ», «اباي دۇنيە­تانىمى جانە قازىرگى قوعامداعى ءدىن­نىڭ ءرولى», «اباي دۇنيەتانىمىنىڭ ەتيكا-فيلوسوفيالىق كوزقاراستارى», «ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى جانە قوعام­دىق سانانى جاڭعىرتۋ», «ابايدىڭ دۇنيە­تانىمى جانە قازىرگى وركەنيەتتى قوعام يدەولوگياسى» ت.ب ارنايى 15 باعىت­تان تۇراتىن زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ بار­لىعى دا جاڭاشىلدىعىمەن, اباي­تانۋ­دىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىنا ارنايى جازىل­عان دارالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى «اباي اكادەمياسى» جوباسى بويىن­شا جارىق كورگەن ەڭبەكتەردىڭ اۆتورلارى – ەلىمىزگە تانىمال بەلگىلى ابايتانۋشى, ادە­بيەت­تانۋشى عالىمدار. اباي مۇرا­سىنا ارنالعان وسىنداي اۋقىم­دى جوبا ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بول­ما­عان­دىعىنىڭ ءوزى اكادەميا جۇمىس­تارىنىڭ باستى جاڭا­لىعىن ايقىن­داي تۇسەدى. اباي قۇنان­باي ۇلى­نىڭ شىعارماشىلىق مۇرا­سىن ەلدىك مۇرات­تىڭ تەمىرقازىعى رەتىن­دە تانىتۋ, ۇلتتىق ۇستىنىمىزدى ىزدەگەن كوپتەگەن ۇرپاقتىڭ باسىن بىرىك­تىرە­تىن ماڭگىلىك رۋحاني تىرەك رەتىندە ناسي­حاتتاۋ باعىتىندا 30 الەۋمەتتىك-تانىم­دىق كەيس دايىندالدى. سونداي-اق «اباي قۇنانباي ۇلى جانە قازىرگى قازاق­ستاندىق قوعامنىڭ باسىمدىقتارى» باعى­تىمەن ارنايى سالالار بويىنشا ەلى­مىز­دىڭ بارلىق 17 وبلىسىندا جانە رەس­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا الەۋ­مەت­تىك ساۋالناما جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتي­جەسىندە «تولىق ادام» عىلىمي-تانىم­دىق كەشەنى ازىرلەندى. وندا كورنەكتى ابايتانۋشى عالىمداردىڭ اكادە­ميا­لىق بەينەدارىستەر توپتاماسى, اباي قۇنان­باي­ ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇرا­سىن ناسي­حاتتايتىن ونلاين كىتاپحانا, اقىن قارا­سوزدەرىنىڭ اۋديوقورى, «تولىق ادام» كون­تسەپ­تسياسى بويىنشا اباي شى­عار­­­مالارىنىڭ بەينەقورى, عىلىمي-تا­نىم­­دىق ماقالالار توپتاماسى, «ىستىق قاي­رات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» تاقى­رى­­بىن­داعى اقىننىڭ دانالىق سوزدەرىنىڭ جيىن­­­تىعى ازىرلەندى. سونىمەن قاتار شەتەل­­دەردە اباي ورتالىقتارىن اشۋ ىسىنەن دە تىسقارى قالمادىق. ولاردىڭ اشى­­لۋىنا سەپتىگىمىزدى تيگىزىپ, سالتاناتتى جيىندارعا قاتىسىپ, اكادەميا كىتاپ­تا­­رىن ءتۇرلى مەملەكەتتە ناسيحاتتاپ ءجۇرمىز. بولاشاقتا دا الىس-جاقىن شەتەل­­دەردەگى «اباي ىسكەرلىك-ۇيلەرىمەن» قارىم-قاتىناسىمىز دامي بەرەتىندىگى ءسوزسىز.

– ينستيتۋت تاراپىنان عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن قانداي قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر؟

– «اباي اكادەمياسى» عزي 2020 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ءوز قارجىلاندىرۋىمەن زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرسا, 2021-2024 جىلدار ارالىعىندا عىلىم جانە جو­عارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كومي­تە­تى­نىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە ارنايى جوبانى ورىن­­دادى. بۇل قىسقا مەرزىمدەگى جەتكەن جەتىس­­تى­ك­تەرىمىز – مەملەكەتتىك دارەجە­دەگى قول­­داۋ­د­ىڭ ۇلكەن ناتيجەسى. وسى ۋاقىت ارا­­لى­­عىندا قانشاما سۇبەلى زەرتتەۋ ەڭبەك­تەر جا­زىلىپ, جارىق كوردى. ابايتانۋ سالا­سىنا جاڭا زەرتتەۋشىلەر قوسىلدى. بۇل اباي­­تا­نۋ­دىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭىنىڭ ناتيجەلى دە ىرگەلى باستاماسى بولدى. بولاشاقتا دا وسىن­­داي قولداۋ جالعاسىن تابارىنا سەنەمىز.

– جاندوس اعا, ابايتانۋ – كۇردەلى ءارى تەرەڭ عىلىم. حاكىم مۇراسىن زەردەلەۋ­گە نە تۇرتكى بولدى؟

– ءوزىم شىڭعىستاۋدا, اباي تۋعان ەلدە دۇنيەگە كەلگەندىكتەن اقىن مۇراسى ماعان وتە ىستىق. كوكباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتى تامامداعان سوڭ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىن تاڭداپ, سەمەي قالاسىنداعى قازىرگى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇستىم. سول جىلدارى اباي مۇراسىنا قاتىستى اجەم ءشاربان بوتاعازىقىزىنان جازىپ العان ەستەلىك-اڭگىمەلەرىم وبلىستىق گازەتتەردە باسىلدى. ستۋدەنتتىك شاعىمنان باس­تاپ, رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالاردا ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى تۋرالى بايانداما جاساپ, عىلىمي ماقالالارىم ءتۇرلى جيناقتارعا ەنە باستادى. سول ۋاقىتتا ۇستازىم, بەلگىلى عالىم اراپ ەسپەنبەتوۆ كوكباي تاقىرىبىن تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. 1999 جىلى «كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ ادەبي مۇراسى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەر­تا­تسيامدى ءساتتى قورعادىم. «ابايدىڭ مەم­لەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادە­بي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىن» باس­­قار­عان كەزەڭدە دە حاكىم مۇراسى – زەرت­تەۋىمىزدىڭ نەگىزگى نىساناسى ەدى. 2021 جىل­دان باستالعان «اباي اكادەمياسى» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىم دە تىكەلەي ابايدىڭ مۇراسى باعىتىندا. ياعني قازىرگى تاڭدا حاكىم ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەردەلەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىرمىز. سەبەبى ۇلى اقىننىڭ وسيەت-ونەگەسىن ناسيحاتتاۋ – قاسيەتتى بورىشىمىز.

– وسى ورايدا العاشقى اباي­تا­نۋ­­­شىلاردىڭ ءبىرى قايىم مۇحا­­مەد­­­حان­­ ۇلىنان باتا العان ءساتىڭىز تۋرالى بايان­داپ بەرىڭىزشى.

– قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىندا, ابايتانۋ سالاسىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ادال شاكىرتى, عالىم, قالام­گەر قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ورنى ايرىقشا ەكەنى بارشاعا ايان. سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇسكەننەن باستاپ, وسى ۇلى ۇستازبەن ءبىر ديدارلاسىپ, اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, باتاسىن السام عوي دەپ ارماندايتىنمىن. ول كىسى ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس بەرەتىن. الايدا ءبىز وقۋعا تۇسكەن كەزدەرى قايىم اعانى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ دايىندىعىنا, ياعني اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى توم­دىق اكادەميالىق جيناعىن قۇراستىرۋ ىسىنە جانە «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋشىلار القاسىنا كەڭەس بەرۋ, رەداكتسيالىق باسقارۋ ماقساتىندا ارنايى الماتىعا عىلىم اكادەمياسىنا شاقىرىلعان ەدى. وسىلايشا, ءبىز قايىم اعانىڭ ءدارىسىن تىڭداي المادىق. جىل­دار جىلجىپ وتە بەردى. ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامام­داپ, اسپيرانتۋراعا تۇسكەن سوڭ, كوكباي اقىننىڭ ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋ­گە كىرىستىم. ارحيۆ دەرەكتەرىن جيناقتاۋ ماقساتىندا الماتى قالاسىنا عىلىمي ءىس-ساپارمەن كەلىپ ءجۇردىم. ويىمدا قايىم اعاعا جولىعىپ قالار ما ەكەنمىن, كوك­باي تۋرالى جازعاندارىنان بولەك, وزگە دە ەستەلىك, تىڭ ماعلۇماتتارى بار ما ەكەن, سول جونىندە سويلەسسەم عوي دەپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا ادەبيەتتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدى جولىقتىردىم. ول كىسىگە ويىمداعى ارمانىمدى دا جەتكىزدىم. تۇرسىن اعا ۇسىنىس, تىلەگىمدى قۋانا, وڭ قابىلداپ: «كوكبايدى زەرتتەيتىن ادام ەڭ ءبىرىنشى قايىمنىڭ اقىل-كەڭەسىن الۋى كەرەك. جاسسىڭ. مۇحامەدحانوۆتىڭ باتاسىن الساڭ, جولىڭ دا اشىلادى. ءجۇر, كەتتىك», دەپ الماتىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى ەڭسەلى كوپقاباتتى ۇيدە تۇراتىن قايىم اعاعا ەرتىپ باردى. ول كىسى ءبىزدى قۋانا قابىلدادى. تۇرسىن اعانى ەرەكشە ساعىنىپ قال­عانىن بايقادىم. اباي, ونىڭ ادەبي ورتاسى, مۇحتار اۋەزوۆ, وزگە دە ۇلى اقىن­عا قاتىستى زەرتتەۋشى عالىمدار جونىن­­دە سۇبەلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ, تۇر­سىن اعاعا سىرىن اقتاردى. ماعان دا ءبىراز اقىل-كەڭەسىن ايتتى. كوكبايدىڭ شىعار­ماشىلىعىن جەكە ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس رەتىن­دە قاراستىرىپ جاتقانىمىزعا وڭ پەيىلىن ءبىلدىردى. ەڭ باستىسى, قايىم اعا­نىڭ اق باتاسىن الدىم.

– اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 180 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي وسى جىلى قانداي ءىس-شارالار اتقارىلماق؟

– «اباي اكادەمياسى» اقىن مۇرا­سىن زەرتتەۋدى اتاۋلى كەزەڭدەردە عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ۋاقىتتا دا نازارى­نان تىس قالدىرمايدى. ايتسە دە, بيىلعى 180 جىلدىق مەرەيتوي كەزى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋىمەن ەرەكشە­لە­نەتىنى ءسوزسىز. ەڭ نەگىزگىسى, وسى جىلى ابايتانۋشى عالىمدار جونىندەگى ۇل­كەن ساراپتامالىق ەڭبەكتى دايىنداۋ ۇستىندەمىز. ودان بولەك, ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى «اباي» ورتالىقتارىمەن بىرىككەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. بيىل الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى «اbai uii» مادەني-ىسكەرلىك ۇيلەرىمەن بايلانىس جاندانا ءتۇسىپ, كەشەندى جوبالار جوسپارلانىپ وتىر. بەلگىلى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ابايعا, قازاق قوعامىنا قاتىستى سۋرەتتەرى قوسا بەرىلگەن «اباي دانالىعى» اتتى البوم-كىتاپ ەندى تەك قازاق تىلىندە عانا ەمەس, تۇرىك, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جارىققا شىقپاق. وسى البومنىڭ تانىستىرىلىمىن بىر­نەشە مەملەكەتتە وتكىزبەكپىز. بۇل – 180 جىلدىق مەرەيتوي كەزىندەگى ىزگى شارالاردىڭ ءبىرى بولارى انىق. بۇدان بولەك, «Abai TV» ارناسىمەن ءوزارا مەموراندۋمنىڭ نەگىزىندە ابايعا قاتىستى تاريحي جەرلەر تۋرالى ارنايى جوبانى بىرلەسىپ دايىنداپ, «اباي اكادەمياسى» سەرياسىمەن شىققان عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەر بويىنشا حاكىم مۇراسىن زەرت­تەۋشى عالىمدار­دىڭ دارىستەرىن ەل نازارىنا ۇسىنامىز. مەملەكەت باسشىسى: ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىم­دارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسيا­سى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينس­تيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينا­لۋى كەرەك», دەپ ناقتى تاپسىرما بەر­گەندىكتەن, 2025 جىلى «اباي اكادەميا­سى» «تولىق ادام» ءىلىمىن زەرتتەۋ باعى­تىندا عانا ەمەس, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ جۇمىس­تارىن دا جانداندىرا تۇسپەك. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇرا­سىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ارقىلى زاماناۋي مۋلتيمەديالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, «تولىق ادام» عىلىمي-تانىمدىق كەشەنىن قالىڭ جۇرت­شىلىققا تانىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, سيم­پو­زيۋمدار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, تاقى­رىپتىق سەمينارلار مەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ دە نازاردان تىس قالماق ەمەس. اباي­دى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە كەڭىنەن تانىستىرۋ باعىتىندا «اباي اكادەمياسى» ءوز جۇمىسىن ءارى دە جان-جاقتى جالعاستىرا بەرمەك. بۇل – ءبىزدىڭ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاستەرلى بورىشى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

بەكزات قۇلشار,

«Egemen Qazaqstan»