ايتار اڭگىمەسىن «ە-ەە, ءبىز نە كورمەدىك؟!» دەپ كۇرسىنە باستاۋشى ەدى كەشەگى ۇلكەندەر. ءيا, ولار – سوعىستى, اشتىقتى, سونىڭ زارداپتى سالدارلارى جوقشىلىق, جەتىمدىك پەن جەسىرلىكتى كوردى. بەينەت كەشتى, قاشتى, تىعىلدى, جالتاق-جالتاق كۇن كەشتى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ايتار اڭگىمەسىن «ە-ەە, ءبىز نە كورمەدىك؟» دەپ باستاۋعا مورالدىق تۇرعىدا تولىق قاقىلارى بار ەدى. سولار سياقتى ءبىز دە كەيدە اڭگىمەمىزدى «ە-ەە, ءبىز نە كورمەدىك؟» دەپ باستاپ كەتكىمىز كەلىپ تۇرادى.
كەشەگىلەردەن ەستىگەنىمىزدىڭ اسەرى بولار. بىراق اۋزىڭ بارمايدى. ويتكەنى, نە كورىپپىز سونشا, كەشەگىلەردىڭ كورگەنىنىڭ قاسىندا بىزدىكى ويىنشىق قوي. دەگەنمەن, ءبىز دە ولار كورگەن قيىندىقتى باستان وتكەرمەسەك تە ەستىدىك, جانىمىزبەن تۇيسىندىك, جۇرەگىمىز اۋىردى. ولاردىڭ بويلارىنداعى قورقىنىش, دەرت, ۇرەي قانمەن ءبىزدىڭ جان-تانىمىزگە تارادى. مۇنىڭ زاردابى دا وڭاي ەمەس, ارينە...
ويلاپ وتىرساق, ءبىز دە ءبىراز نارسە كورىپپىز, ەستىپپىز, ءتۇيسىنىپپىز, سەزىنىپپىز. سولاردىڭ بارلىعىن وي ەلەگىنەن, سانا سارابىنان وتكىزەر بولساڭىز جادىڭدا قاداۋ-قاداۋ دۇنيەلەر جاڭعىرىپ تۇرىپ الادى, جارىقتىق... ونىڭ بارلىعىن تولىق قامتىپ جازۋ نە ايتۋ مۇمكىن دە ەمەس, سوندىقتان كەيبىر جاعداياتتاردىڭ شەتىنە عانا وي جۇگىرتىپ, «تىسىڭە باسىپ, تاڭدايىڭا تيىگىزىپ, ءدامىن العانداي» بولاسىڭ... سونىمەن...
قازاق تۇرمىسىندا كوپ قولدانىلعان بۇزاۋ-ت ۇلىپ, تون-ت ۇلىپ ءجيى ەسىمە تۇسەدى. ونىسى نەسى ەكەن؟.. بىزگە بەلگىلىسى, قازاق ءۇش زاتقا ت ۇلىپ اتاۋىن بەرگەن. ۇشەۋىنىڭ دە ءتۇپ-توركىنى ءبىر سياقتى, بىراق ۇشەۋى ءۇش ءتۇرلى ماقساتتا قولدانىلعان. ءبىرىنشىسى – بىتەۋ سويىلعان, ءجۇنى سىرتىنا قاراتىلىپ, ءىشى ءشوپ-شالامعا تولتىرىلعان بۇزاۋ تەرىسى, ەكىنشىسى – كوبىنە قوي تەرىسىنەن تىگىلەتىن, ءىشىنىڭ ءجۇنى قالىڭ, ەتەگى ۇزىن, جاعاسى ءجۇندى قىستىق كيىم, وتە جىلى تون, ءۇشىنشىسى – سپورتتا قولدانىلاتىن كادىمگى «گرۋشا».
ءبىز بۇل ماقالامىزدا العاشقى ەكەۋى جونىندە از-كەم ءسوز قوزعاساق.
بۇزاۋى ولگەن سيىردى ءيسىندىرىپ, ءيدىرتۋ ءۇشىن جاسالعان ت ۇلىپ جونىندە ءسوز قوزعاعاندا اقيىق اقىندار – ساعي جيەنباەۆ پەن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «ت ۇلىپ» اتتى ولەڭدەرى ەسكە تۇسەدى. اقىنداردىڭ اتالعان ولەڭدەرىندە بۇل ت ۇلىپتىڭ انىقتاماسى, قىزمەتى پوەزيا تىلىمەن ءدال بەرىلگەن. بۇل ولەڭدەر ت ۇلىپتىڭ تاقسىرەتتى كەزەڭدەردە قازاق ومىرىندەگى ورنى, اشتىقتان تالماۋسىراپ, كوزى بوزارا قورەك ىزدەگەن قانشاما جاننىڭ كومەيىن ءجىپسىپ, ءنار الۋىنا سەپتىگىن قالاي تيگىزگەنى جونىندەگى قاسىرەت جىرى, ءۇمىت جىرى سەكىلدى.
جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «ت ۇلىپ» اتتى ولەڭىندە:
«قىزىل بۇزاۋ ارام قاتتى,
تەرىسىن
سىپىرىپ اپ اجەم جەلگە كەپتىرىپ:
قولدان بۇزاۋ جاساپ قويدى قايتادان
تەرىگە الگى ءشوپ تىعىپ.
نەتكەن, نەتكەن قاتالدىق:
قىزىل بۇزاۋ – قىزىل ت ۇلىپ اتاندى.
كوزى ورنىنان ءشوپ كورىندى سارعايىپ –
شوپكە تويماي ءولىپ پە ەكەن ول قاسقا؟!» دەيدى اقىن.
بۇل شيەتتەي بالا-شاعانى اقسىز قالدىرماۋ امالى, بۇزاۋىنان ايىرىلعان ساۋىن سيىردىڭ سۋالىپ كەتپەۋى ءۇشىن جاسالعان قارەكەت. سيىر, ونىڭ ءسۇتى ءبىر وتباسىنىڭ تىرشىلىك كوزى, ومىرلەرىن جالعار قورەك. ال ودان ايىرىلۋ – وزەك تالۋ, ومىرەم قابۋ.
ودان ءارى اقىن:
«...تەك ول جولى...
قىزىل سيىر ورىستەن
موڭىرەپ كەلدى ءتورت ەمشەگى شانشىلىپ,
شانشىلعانى سونشاما
قويعانداي ەد ارقايسىنا قامشى ءىلىپ.
ساۋىنى اسقان سيىر ازان قاعادى,
سەرپىپ-سەرپىپ تەبىندى ارتقى اياعىن.
قىزىل-ءسابيدى اياپ ەدىم مەن مانا,
ەندى مىنا قىزىل-انانى ايادىم.
قىزىل سيىر ت ۇلىپتى يىسكەپ,
كەنەت ءبىر
تەرىلەرى جيىرىق قاقتى باۋرىنىڭ.
نىقىلىقتاپ وتىردى اجەم,
شەلەكتىڭ
سالدىراتىپ باۋلىعىن...» دەيدى اقىن تەبىرەنە.
ت ۇلىپقا يسىنگەن سيىر ءسۇتتى بۇلاقتاي اعىزدى. اش قۇرساقتار جۇباندى. ءومىر جالعاستى. ادام ت ۇلىپپەن سيىردى الداۋسىراتتى, ونىسىن جۇباتۋ دەپ سانادى, ال جانۋار وعان الداندى ما, جوق پا كىم بىلەر؟ بىراق الدانبادى دەگەننىڭ وزىندە سيىردىڭ ودان باسقا امالى بار مە ەدى؟ بۇزاۋىنىڭ تەرىسىن يسكەپ جۇبانعان سيىرداي كۇي كەشكەن تالاي جاننىڭ ىشكى مۇڭىن:
«بوركىن يىسكەپ قازا بولعان ۇلىنىڭ
قاريا وتىر ءوزىن الداپ امالداپ.
جاڭا شىقتىم سول ۇيدەن مەن,
تاباندا
مەن دە ءوزىڭنىڭ ۇلىڭمىن عوي دەپ الداپ...» دەگەن جولدارمەن ەگىلتە, توگىلتە بەرگەن اقىننىڭ بۇل ولەڭىنەن ت ۇلىپتىڭ تالاي قازاق بالاسىنىڭ اشتىق قۇرساۋىنان امالداپ شىعۋىنا سەبەپكەر بولعانىن كورە الامىز.
ال اتاقتى ساعي جيەنباەۆتىڭ «ت ۇلىپ» دەگەن ولەڭىنىڭ ورتا تۇسىندا:
«...كۇتىپ جۇردىك, ۇمىتىپ بار قايعىنى,
اۋىزىمىز اققا تيەر اي-كۇندى!
كۇرەڭ قاسقا سيىر ءبىزدىڭ سول جىلى
تۋا سالا بۇزاۋىنان ايىرىلدى...
...سودان كەيىن اشۋلى بوپ الدى دا,
ماڭايىنا جولاتپادى جاندى دا...
ت ۇلىپ جاساپ تەرىسىنەن بۇزاۋدىڭ
ءبىر كۇنى اپام اپاردى ونىڭ الدىنا...
...بۇزاۋىم دەپ ويلادى ما كادىمگى,
بوساتتى ما ول الپىس ەكى تامىردى.
بار دەنەسى ەرىپ بارا جاتقانداي,
باۋىرىنان ءسۇتى ساۋلاپ اعىلدى...», دەيدى اقىن.
سۋرەتكەردەن ارتىق ايتا المايمىز. كادىمگى كەپكەن تەرىگە جان ءبىتىرىپ جىبەرگەندەي اقىن ت ۇلىپتىڭ الدامشى بەينەسى ارقىلى جالعان ءومىردىڭ فيلوسوفيالىق جاي-جاپسارىن الدىڭا جايىپ سالادى, تىرشىلىكتىڭ الدامشى كەيپىن كوز الدىڭا كەلتىرەدى. نەگىزگى ويىنا تەمىرقازىق بولعان بۇل ويلارىن جەتكىزۋ ءۇشىن اقىن ت ۇلىپ پەن سيىردى مىسالعا الادى. ال ءبىز تەرەڭدەمەي-اق بەرگى بەتىنە عانا وي جۇگىرتسەك, ت ۇلىپتىڭ تالاي قازاقتى «اسىراعانىن» وڭاي ۇعامىز.
دەمەك, قوس اقىن تەبىرەن ءسوز ەتىپ, قاسيەت ء«سىڭىرىپ» جىبەرگەن بۇل ت ۇلىپتىڭ قازاق ءۇشىن ورنى بار.
ال ەندى ويدى-وي قوزعاي كەلە تون-ت ۇلىپ جونىندە دە بىرەر اۋىز ءسوز ايتا كەتەيىك.
ءبىزدىڭ ۇيدە ەكى ت ۇلىپ بولدى. وتە قالىڭ بولاتىن. ءبىرىنىڭ ىشكى ءجۇنى قىزىلعا, ەكىنشىسىنىكى قاراعا بويالعان. اپام ءدىلداش بۇل ەكى ت ۇلىپتى ۇقىپتى ۇستايتىن, ساندىققا سالىپ ساقتايتىن. قىستىڭ كۇنى مال جايۋعا, جوق ىزدەۋگە شىققاندا عانا كوكەمە نە بىزگە كيگىزەتىن. كەيىن بۇل ت ۇلىپتاردىڭ «تاعدىرى» قالاي بولعانىن بىلمەدىم.
تون-ت ۇلىپ كوبىنە قوي تەرىسىنەن جاسالادى. ءىشى ءجۇندى, قالىڭ ت ۇلىپتى تالاي كيدىك. قانداي اياز بولسا دا ىزعار وتكىزبەيدى, ۇزىن ەتەگى بۇتقا, بيىك جاعاسى مويىن-باسقا پانا, ۇسكىرىك, بوران ءۇشىن الىنباس قامال. بۇل جاعى تۇسىنىكتى. ال وسى ت ۇلىپتىڭ تالاي قازاق بالاسىن اشتىقتان امان الىپ قالعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ءبىز وسى جاعىنا توقتالايىق. بۇل قالاي دەيسىز عوي.
كەشەگى تارشىلىقتى زامان. قورەك ەتەر ازىق جوق نە تاپشى. بالالار تاراپىنان «اپا قارنىم اشتى» دەگەن ءسوز كۇنىنە سان مارتە ايتىلادى. جۇيكەسى جۇقارعان ۇلكەندەر جاعىنان وعان جاۋاپ رەتىندە «قارنىڭا قارا پىشاق قادالعىر» دەگەن جاۋاپ زاماتتا قايتارىلادى. ءومىردىڭ ىشكى دە, سىرتقى دا ءپىشىمى سۇرەڭسىز, كەلتە تىگىلگەن, جىلۋى جوق جىرتىق كيىم سەكىلدى. مىنە وسىنداي زامانداردا شاراسى از قايران اتالار مەن انالار ءبىر مەزەت ت ۇلىپقا جۇگىنىپتى...
كۇن ىزعارلى. كيىز ءۇي, جاپپا تامدار ءىشى ازىناپ تۇر. باس كوتەرەر جۇرت ەرتەلى-كەش اقىسىز-پۇلسىز كولحوز جۇمىسىندا. ءبارى ۇيدەگى اشقۇرساق پەرزەنتتەرىنە الاڭداۋلى. ءۇيدى ىسىتىپ وتىرىڭدار دەپ جاعۋعا كورسەتىپ كەتەر وتىن, ءىشىپ-جەرسىڭدەر دەپ بەرىپ كەتەر ازىق جوق. سونداي كەزدەردە تىسقا ۇستەرىنە ىلىنگەنىن ءىلىپ شىعار ۇلكەندەر تون-ت ۇلىپتارىن ۇيلەرىنە قالدىرىپ كەتەدى ەكەن. نە ءۇشىن, بىرىنشىدەن استارىنا سىز وتپەسىن دەپ جەرگە توسەگەن, ەكىنشىدەن, ەڭ ماڭىزدىسى ەڭبەككۇنگە العان نە قاعا بەرىستە قىرمان نەمەسە تاعى ءبىر جەردەن قالتاسىنا ۇرلاپ-جىرلاعانداي بولىپ الا كەلگەن ءبىر ۋىس, بالكىم قوس ۋىس ۇنەمدى جاسىرىنا قۋىرىپ, ونى جۇمىسقا كەتەرلەرىندە الگى ت ۇلىپتىڭ قالىڭ ءجۇنىنىڭ اراسىنا شاشىپ كەتكەن. بۇل دا ءبىر شاراسىزدىقتان تۋىنداعان امال. الگى بيدايدى تەڭدەي ءبولىپ ۋىستارىنا سالىپ كەتسە بالا نەمە سول زاماتتا اساپ جۇتىپ جىبەرەدى دە تاعى تاماق ىزدەيدى. ال قۋىرىلعان ءداندى ت ۇلىپتىڭ قالىڭ ءجۇنىنىڭ اراسىنا شاشىپ كەتسە, بىردەن ءبارىن اۋىزعا ىتقىتۋ مۇمكىن بولمايدى. بالا بايعۇس كەشكە دەيىن قالىڭ ءجۇننىڭ اراسىنان بيداي تەرىپ كۇن وتكىزەدى. تاماق دەسە قاپتاعان بيداي قالىڭ ءجۇن اراسىندا جاتىر. ەڭ باستىسى بار, جوق ەمەس. ەندى سونى تاۋىپ جەي بەر. سودان بايعۇس بالا بيدايدى تالعاجاۋ ەتەمىن دەپ «ورماننان» ىزدەيدى. سىلەسى قۇريدى. تاپقانىمەن قۇرساعىن الدايدى. بۇل قاۋرىت «جۇمىستان» ءالسىز بالا تەز شارشايدى دا ۇيقى قىسىپ جاتىپ قالادى. ۋايىمدايتىن ەشتەڭە جوق, ويتكەنى استىندا جىپ-جىلى, قالىڭ ت ۇلىپ بار. مىنە, قازاقتىڭ تالاي بالالارى وسىلاي وتپەلى كەزەڭنەن وزەگى تالسا دا ومىرەم قاپپاي ءتىرى شىققان. ەندەشە, تون-ت ۇلىپقا, الگى امالدى ويلاپ تاپقان ۇلكەندەرگە قالاي رازى بولمايسىڭ. مىنە, سولاي.
قازاق بۇزاۋ-ت ۇلىپ پەن تون-ت ۇلىپقا شاش ەتەكتەن قارىزدار دەپ سەنىممەن ايتا الماسپىز, بىراق بۇل م ۇلىكتەردىڭ كەزىندە تالاي ۇرپاقتىڭ امان قالۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنىن بىلە جۇرەيىك. بۇل دا ءبىر وتكەن تاريحتىڭ ەلەس-بەينەسىنىڭ ءبىر قىرىن كوز الدىڭا اكەلۋىڭە كومەكتەسەر, بالكىم.