زارىپ ەرجان ۇلى ءجۇسىپوۆ 1915 جىلى قازىرگى قىزىلجار اۋدانىنداعى نوۆونيكولسك اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى كيروۆ ۇجىمشارىندا دۇنيەگە كەلىپ, ەسىل اۋدانىنداعى قاراعاش پەن گۋريانوۆكا اۋىلدارىنىڭ ماڭىنداعى قازاق اۋىلىندا ءومىر سۇرگەن. كەڭەس وكىمەتى ورناعاندا بۇل ايماق پريشيم اۋدانى اتانعان, ورتالىعى – بوگوليۋبوۆ اۋىلى. زارىپ اعامىز ءتورت اعايىندى ەدى. ۇلكەنى ءشارىپ ومىردەن ەرتە وتكەن, ودان كەيىنگى – زارىپ. ۇلكەن ءىنىسى رامازان ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتانىپ, لەنينگراد قورشاۋىندا بولىپ, حابارسىز كەتكەن. ەكىنشى ءىنىسى قارىپ بەرتىن قايتقان.
زارىپ ءجۇسىپوۆ پەتروپاۆل قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمعا ءتۇسىپ, ونى 1939 جىلى بىتىرگەن. ودان اسكەرگە الىنىپ, سول جىلى كۇزدە باستالعان فين سوعىسىنا قاتىسادى. كەڭەس تاريحىندا «قىسقى سوعىس», «فين سوعىسى» دەپ ءارتۇرلى اتالعان بۇل سوعىس 1939 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا باستالىپ, 1940 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىنا دەيىن سوزىلعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەكى جاقتان دا جۇزدەگەن مىڭ ادام قىرىلدى. كسرو ادام سانى كوپتىگىمەن عانا شاعىن فينليانديانى جەڭە الدى. مىنە, وسى سوعىسقا قازاق ازاماتتارى دا قاتىسقان, سونىڭ ىشىندە زارىپ اعامىز دا قان توككەن.
سوعىس اياقتالعان سوڭ ونى ەلگە جىبەرمەي, اسكەري مىندەتىن تاعى ءبىر جىل وتەۋگە ۇستاپ قالادى. بۇل مەرزىم 1941 جىلعى 22 ماۋسىمداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ۇلاسادى. ءسويتىپ, زارىپ ءجۇسىپوۆ سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن ەلدىڭ باتىس شەكاراسىندا سوعىسقا كىرەدى. ايتەۋىر, ولار قىزمەت ەتكەن اسكەري ءبولىم لەنينگراد باعىتىندا تۇرعاندىقتان «شەكارادان شەگىنۋ مەكتەبىن» كورمەگەن.
كوزىنىڭ تىرىسىندە زارىپ مارقۇم جالعىز ۇلى اسقارعا قايدا سوعىسقانىن, قالاي جارالانعانىن ايتپايدى ەكەن. الايدا اسقار ونىڭ جونارقاسىندا بەرليندى الۋ وپەراتسياسىندا فاشيستەردىڭ وۆچاركاسى كيىمىمەن قوسا جۇلىپ العان تەرىسىنىڭ تىرتىعىن, توبەسىندە سنارياد جارىقشاقتارى تيگەننەن قالعان اق داقتاردى كورىپ جۇرەدى. ەگەر ءبىر ۇلكەن ادامعا وسىلاردى قالاي العانىن ايتا باستاسا, اسقاردى دەرەۋ ۇيدەن شىعارىپ جىبەرەدى ەكەن. سوندىقتان بالاسى ونىڭ قايدا سوعىسقانىن, قاي جەرلەردە بولعانىن بىلمەيدى. تەك بىرنەشە العىسحاتتار مەن وردەن-مەدالدار يەسىنىڭ قايدا سوعىسقانىن, قانداي ەرلىك كورسەتكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ تۇر. اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ مەحانيگى بولعان وعان 1945 جىلعا دەيىن «ۆيسلادان وتكەنى ءۇشىن», «ۆروتسلاۆ قالاسىن العانى ءۇشىن» جانە ت.ب. التى العىسحات بەرىلىپتى.
«ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىن ول 1943 جىلى 3 تامىزدا العان. ءسويتىپ, ادامزات تاريحىندا بولعان ەڭ ۇلكەن قىرعىننىڭ بىرىنە قاتىسىپ, جارالانسا دا امان شىققان. ءۇش ايعا سوزىلعان «ستالينگراد سوعىسىنان» كەيىن مايداندا بەتبۇرىس باستالىپ, گەرمانيانىڭ كسرو-نى جەڭە المايتىنى بەلگىلى بولعان.
بۇدان كەيىن زارىپ ءجۇسىپوۆ «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن» مەدالىمەن 1944 جىلى ناگرادتالعان. بۇل – ونىڭ پولشا جەرىندەگى سوعىسقا قاتىسقانىنىڭ ايعاعى. ال 1945 جىلدىڭ 22 ساۋىرىندە تابىس ەتىلگەن «كاۆكازدى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالى كەشىگىپ جەتكەن ناگرادا ەكەنى كورىنىپ تۇر, ويتكەنى بۇل ۋاقىتتا ونىڭ اسكەري قۇراماسى ەۋروپا جەرىندە جۇرگەن.
ءبىر قىزىعى, اعا سەرجانت جۇسىپوۆكە 1945 جىلى بەرىلگەن «ب» سەريالى №420412 كۋالىكتە «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» (№330229) جانە «قىزىل جۇلدىز» وردەنى (№481571) بەرىلگەنى كورسەتىلگەن. دەمەك ەكى ناگرادا ءبىر-اق بەرىلگەن. بۇل – ونىڭ ەرلىگى وسال بولماعانىنىڭ بەلگىسى. وسى كۋالىكتە: «يمەەت پراۆو ناچينايا س يۋليا 1943 گودا نا پولۋچەنيە وردەنسكيح دەنەجنىح ۆىداچ ي نا درۋگيە لگوتى ي پرەيمۋششەستۆا سوگلاسنو «وبششەمۋ پولوجەنيۋ وب وردەناح سويۋزا سسر» دەپ جازىلىپ, «سەكرەتار پرەزيديۋما ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا سسسر» دەپ قول قويىلىپ, ءمور باسىلعان. دەمەك بۇل كسرو-نىڭ وردەندەرىن العان ادامدارعا ول كەزدە ازدى-كوپ ماتەريالدىق كومەك بەرىلگەنىن كورسەتەدى.
زارىپ اعامىزدىڭ سوعىستان العان سوڭعى ماراپاتى – «زا ۆزياتيە بەرلينا» مەدالى. ونى 1945 جىلدىڭ 17 قازانىندا العان. «40 جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەن بار عوي, ز.ءجۇسىپوۆ فين سوعىسىنا, ودان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا باستان-اياق قاتىسىپ, تۋعان جەرىنە التى جىلدان كەيىن امان ورالعان.
سوعىستان كەيىن ول قىسقا مەرزىمدى باسقارمالىق كۋرستى بىتىرگەن سوڭ «وكتيابر», «قىزىل جۇلدىز» ۇجىمشارلارىندا توراعا بولىپ ىستەگەن. ونىڭ باسقارمالىق وقۋعا بارعاندا باسقالارمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى ساقتالعان. كەيىن ول ۇزاق جىل بويى وكتيابر اۋدانىنا قارايتىن, بەلگىلى اقىن احمەتجان نۇرتازين باسقارعان ورمان شارۋاشىلىعىندا تراگەديالىق جاعدايدا قازا بولعانعا دەيىن ورمانشى بولىپ ىستەگەن.
قاندى قىرعىننان امان كەلگەن ول وسى قىزمەتتە جۇرگەندە 1969 جىلى چيريكوۆكا اۋىلىنداعى اۆتوبۋس ايالداماسىندا كولىك كۇتىپ وتىرعاندا ەسەرسوق سولدات ايداپ جۇرگەن جۇك كولىگىنىڭ سوعۋىنان 54 جاسىندا قايتىس بولدى. تاعدىردىڭ جازۋى عوي, ءدال سول ايالدامادا ءىنىسى قارىپ تا 10 جىلدان كەيىن 1979 جىلى جول اپاتىنان قازا تاپتى. ات-شانامەن كەلە جاتقان ونى دا جۇك ماشيناسى سوعىپتى.
زارىپ ءجۇسىپوۆ 1939 جىلى اسكەرگە الىنعانعا دەيىن پەدتەحنيكۋم بىتىرگەن سابيعا دەگەن سۇيگەن قىزىنا ۇيلەنگەن. ىشتە قالعان تۇڭعىش قىزى 1940 جىلى تۋادى. الايدا سول جىلدارداعى اۋىر تۇرمىستان جاس بالا شەيىت بولادى. ال سوعىستان كەيىن ونىڭ ءۇش ۇل, ءۇش قىزى ومىرگە كەلگەن. ولاردىڭ ىشىنەن روزا مەن گۇلنار ەسىمدى ەكى قىزى, جالعىز ۇلى اسقار عانا ەر جەتىپ, امان-ەسەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. اسقار زارىپ ۇلى الماتىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق-قۇرىلىس ينستيتۋتىن بىتىرگەن, بۇرىنعى ۆوزۆىشەن اۋدانىنداعى «سوۆەتسكي» كەڭشارىندا ۇزاق جىل ساۋلەتشى بولىپ ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. ال كەڭشار تاراۋعا اينالعاندا پەتروپاۆل قالاسى ارحيتەكتورىن تاڭداۋعا ارنالعان بايقاۋدا جەڭىپ شىقتى. ودان كەيىن بۋراباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى, كۋرورتتى قالا ششۋچينسكىدە دە ارحيتەكتور قىزمەتىن اتقاردى, قازىر زەينەت دەمالىسىندا. اسقار مەن جۇمابيكەنىڭ شىڭعىس, دانا ەسىمدى بالالارى بار. شىڭعىس ىشكى ىستەر ورگاندارىندا جاۋاپتى قىزمەتتە, ال قىزى دانا اكەسى اسقاردىڭ جولىن قۋىپ, ارحيتەكتورلىق ماماندىق العان.
كىشى ءىنىسى قارىپتان باقىت, عاليا, مۇرات, سارا ەسىمدى ۇل-قىزدار بار. باقىت قىزىلجار اۋدانىنداعى پرەسنوۆ اۋىلىندا, عاليا دەگەن قىزى وسى اۋداننىڭ نالوبينو اۋىلىندا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. مۇرات ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى, ەڭ كىشىسى سارا استانادا ساۋدا سالاسىندا قىزمەت اتقارادى. رامازاننان ۇرپاق قالماعان, ول جاستاي پىسىق, بەلسەندى ازامات بولىپ ءوسىپ, ءوز ەركىمەن سوعىسقا سۇرانىپ, لەنينگراد قورشاۋىندا حابارسىز كەتكەنىن جوعارىدا ايتتىق.
مىنە, ءبىر وتباسىنىڭ سوعىس سالدارىنان باستان كەشكەن تاعدىرى – وسىنداي. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەندەي, ۇرپاقتارى امان ءوسىپ, ەلىمىزدىڭ ايتۋلى ازاماتتارى بولىپ وتىر.
پەتروپاۆل