قىزىلوردادا ءار جىل باسىندا ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى جيىن وتكىزىپ, ەل اقساقالدارىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ سالاسى ماماندارىنىڭ, مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن اتا-انالاردىڭ قاتىسۋىمەن وسى توڭىرەكتەگى ماسەلەلەردى تالقىعا سالۋ داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. قالاداعى ونەر ورتالىعىندا وتكەن بيىلعى فورۋم «سانالى ۇرپاق – بولاشاق كەپىلى» دەپ اتالىپ, وعان وبلىس اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ناۋرىزباي بايقاداموۆ, رۋسلان رۇستەموۆ, مۇرات ابەنوۆ, مارحابات جايىمبەتوۆ, مۇرات ەرگەشباەۆ, باس پروكۋراتۋرا وكىلى جاسۇلان داۋلەمباەۆ, وبلىس پروكۋرورى ريزابەك وجاروۆ, جاۋاپتى سالا باسشىلارى قاتىستى.
جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ قوعام الدىنداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز. قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەر جاساۋدان قورعاۋ, زاڭعا باعىنۋشى ازامات رەتىندە قۇقىقتىق ءتالىم-تاربيە بەرۋ جاس وسكىننىڭ بويىندا قىلمىستىڭ قاي تۇرىنە دە قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىراتىنى بەلگىلى. فورۋمدا وبلىس اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ وڭىردە وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى ءسوز ەتتى.
«جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «جاستارىمىز حالقىمىزدىڭ بولمىسىنا جات يدەيالاردىڭ جەتەگىندە كەتپەسە, كۇيزەلىسكە تۇسپەسە, نيگيليزمگە بوي الدىرماسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. ولاردىڭ بەلسەندى, ءتارتىپتى, ءبىلىمپاز, ەڭبەكقور بولعانىن قالايمىن» دەگەن ءسوزى جاستار تاربيەسى مەملەكەت ستراتەگياسىنىڭ تۇپكى ءمانى ەكەنىن كورسەتەدى. ەلىمىزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى 5 جىلدا قۇقىق بۇزۋشىلىق سانى 32 پايىزعا ازايدى. وبلىسىمىزدا بۇل كورسەتكىش 49,7 پايىزعا تومەندەگەن. مۇنى ءالى دە ازايتۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىمەن بىرگە القالى جيىندار, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر, اشىق قابىلداۋلار وتكىزىپ كەلەمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن سەنىمدى ءارى سىندارلى ديالوگ ورناتۋىنا جول اشتى. حالقىمىزدا «تاربيەلى ادام – تاعالى اتپەن تەڭ» دەگەن جاقسى ءسوز بار. ءتارتىپ بار جەردە وركەنيەتتى قوعام قالىپتاساتىنىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز», دەدى ايماق باسشىسى.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»جيىندا وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى نۇربولات دۇيسەنباەۆ تاربيە ءتىنى وتباسىندا قالىپتاساتىنىنا توقتالدى. ايتپەسە بالا ونى كوشەدەن ىزدەي باستايدى. بىلتىر وسىنداي كامەلەتكە تولماعان 66 بالا قىلمىس جاساپتى. ولاردىڭ وتىزى – مەكتەپ وقۋشىسى, 36-سى – كوللەدج, ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى. مەكتەپىشىلىك ەسەپكە 350 بالا الىنىپ وتىر.
«پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەكتەپتەردە ءانونيمدى ساۋالناما جۇرگىزىپ, ونىڭ ناتيجەسىندە وقۋشىلار اراسىندا بوپسالاۋ, الىمجەتتىك كورسەتۋ جانە جاس ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا توپتاردىڭ بارى انىقتالدى. بالالار اراسىنداعى توپتىق توبەلەستەر دە تولاستاماي وتىر. مىسالى, بىلتىر كامەلەتكە تولماعانداردى ۇرىپ-سوعۋدان 5 ورىمدەي بالا قايتىس بولىپ, قىلمىس جاساعان 4 بالاعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى. سوندىقتان اكە-شەشە بالا تاعدىرىن تەك مەكتەپكە, مۇعالىمگە جۇكتەمەي, تاربيەسىنە ءمان بەرىپ, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن, ارالاساتىن ورتاسىن قاداعالاۋى كەرەك. بالا تاربيەسىنە ءبارىمىز دە جاۋاپتىمىز», دەيدى ن.دۇيسەنباەۆ.
وبلىستىق پروكۋراتۋرا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋ باعىتىندا ارداگەرلەر جانە ايەلدەر كەڭەستەرىمەن ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمدارىن جاساسىپ, ەكى كۇننىڭ بىرىندە ءۇيىنىڭ بەرەكەسىن الىپ, جانجال شىعاراتىن 336 قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ءتىزىمى جاساقتالىپتى. اقساقالداردى قاتىستىرا وتىرىپ, وسىنداي شىرىق بۇزعىشتارعا بالا تاربيەسىندەگى اكەنىڭ ءرولى, اكە مىندەتى, وتباسىلىق قۇندىلىقتار تۋرالى تاربيەلىك ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ, جاڭاعىلاردىڭ ورتاسىنان 120 ادام ءتۇزۋ جولعا تۇسكەن.
ەلىمىزدە كەيىنگى 3 جىلدا جاسوسپىرىمدەر جاساعان قىلمىستىڭ ارتۋى بايقالادى. مۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ ايتتى. ۇرلىق پەن توناۋدان بولەك, ينتەرنەت الاياقتىق جاساعاندار اراسىنان ءجيى بوي كورسەتەتىن جاستار اسىرەسە ءىرى قالالاردا كوبىرەك بايقالىپ ءجۇر. قىلمىس جازالاۋمەن تىيىلمايتىنىن ايتقان دەپۋتات كريمينولوگياعا امەريكالىق الەۋمەتتانۋشىلار ەنگىزگەن «سىنعان اينەك» تەورياسىن ەسكە سالدى. ادام ساناسىنا قوعام اسەر ەتەتىنىن بىلدىرەتىن وسى تەورياعا سۇيەنگەندەر وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى كوشەسىندە كۇن سايىن مىڭداعان قىلمىس جاسالاتىن نيۋ-يورك قالاسىن از ۋاقىتتا قاۋىپسىز, تازا شاھارعا اينالدىرعان.
«جاستار اراسىنداعى ءتۇرلى قىلمىستى تەجەۋگە زاڭ ازدىق ەتەدى. ول ءۇشىن قوعام بولىپ جۇمىلۋىمىز كەرەك. قازىر جاستارعا بارىنشا جاعداي جاساپ, ولاردىڭ ءبىلىم الىپ, سپورتپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن نىساندار سالىپ جاتقان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باستاماسى قولداۋعا تۇرارلىق. بىلتىر «قازگەرمۇناي» كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن قالادا زاماناۋي ۇلگىدەگى 350 ورىندىق وقۋشىلار سارايى پايدالانۋعا بەرىلىپ, ء«بىلىمدى قولداۋ قورى» ەسەبىنەن فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەپ-ينتەرناتى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ شىعارماشىلىعىن شىڭدايتىن شىعارماشىلىق اكادەمياسى سالىنىپ جاتىر. «ساۋتس ويل» كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن مۋزىكالىق كوللەدجدىڭ جاڭا عيماراتى بوي كوتەرىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى جاستاردىڭ بولاشاعىنا جاسالعان ينۆەستيتسيا دەپ بىلەمىز», دەدى م.ابەنوۆ.
«ادالدىق جۇرگەن جەردە ادامدىق جۇرەدى», «ەڭبەگىنە قاراي ونبەگى» دەگەندى بويعا ءسىڭىرىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ سوڭى قازىر ەل اعاسى بولار جاسقا جەتىپ قالدى. مەكتەپتەن اسىپ ارتىق ءبىلىم الماعان الدىڭعى بۋىن تاربيەدە وسىنداي ءتىن قالىپتاستىرىپ, كەيىنگىگە قالدىرىپ ەدى. سول اماناتتى قازىرگىلەر جالعاي الماي وتىر. وبلىستىق پروكۋراتۋرا ۇيىمداستىرعان فورۋمعا قوناق رەتىندە قاتىسقان پسيحولوگ, بەلگىلى ءدىنتانۋشى نۇرلان بايجىگىت ۇلى وسى ماسەلەگە توقتالدى.
«بالا تاربيەسى ەڭ الدىمەن اكەگە بايلانىستى. مىنا جيىندا ايتىلىپ جاتقان پروبلەمانىڭ ءبارى دە – مەكتەپتەن بۇرىن ءار وتباسىنداعى ازاماتتىڭ قابىرعاسىن ايازداي قاريتىن ماسەلە. بالاعا اكەدەن ەڭ الدىمەن اقشا ەمەس, ۇلگى-ونەگە, مەيىرىم-ماحاببات كەرەك. بالاڭىز تۋرالى ايتىلعان تەرىس پىكىر ەڭ الدىمەن سىزگە تيەدى. كوپ جەردە «بالاڭىزدىڭ ءبىلىمى ورتا بولسا دا, تاربيەسى جوعارى بولسىن» دەگەندى ءجيى ايتامىن. ويتكەنى قازىر وتباسىن ويرانداپ, قۇداي قوسقان قوساعىنا كۇندە ءزابىر كورسەتىپ وتىراتىن تيرانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەنىن ايعاقتايتىن 2-3 ديپلومى بار. «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەنىڭىز – وسى. ءبىز قازىر تاربيەنى مەشىتكە بارىپ, ۋاعىز تىڭداۋ دەپ قانا ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز. مۇلدەم ولاي ەمەس. بۇل جولدا الدىڭعى بۋىن كەيىنگىگە سوزبەن ەمەس, ىسپەن ۇلگى كورسەتىپ, ەڭبەكتىڭ ماڭىزىن كورسەتە ءبىلۋى كەرەك», دەيدى پسيحولوگ.
فورۋمدا سەنات دەپۋتاتى ناۋرىزباي بايقاداموۆ, وبلىس پروكۋرورى ريزابەك وجاروۆ, بوكستان سيدنەي وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى ەرماحان يبرايموۆ پەن كينواكتەر رۇستەم وماروۆ كوپ الدىندا ماسەلەگە وراي پىكىر ءبىلدىرىپ, «ناشاقورلىققا جول جوق» اكتسياسىنا بەلسەندى قاتىسقاندار ماراپاتتالدى.
قىزىلوردا