شىنىققان بالا شىمىر بولادى

عىلىم دوكتورى س.ي.گۋسكوۆ ەسەيگەن شاقتاعى اۋرۋلاردىڭ 40%-ى 5-7 جاستان جابىساتىنىن ايتادى. بۇعان نە سەبەپ؟ استانا قالاسىندا 546 بالاباقشا بار, سونىڭ 100-ءى مەملەكەتتىك, 443-ءى جەكەمەنشىك, 3-ەۋى ۆەدومستۆولىق. ەرتەرەكتە بالاباقشالاردىڭ قورشالعان ۇلكەن الاڭى بولاتىن, كىشكەنتاي شاڭ­عىلارىن, شانالارىن الىپ شىعىپ, الاڭدا تاربيەشىلەردىڭ باقىلاۋىمەن تاڭ­عى, تۇسكى استان كەيىن وينايتىن. قازىرگى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ كوبىندە بالالار وينايتىن ورام جوق.

ايتالىق, استاناداعى «تۋريست» قوناق­ۇيىنىڭ ماڭىندا 2 بالاباقشا ورنالاسقان. اقان سەرى كوشەسىندەگى بالاباقشادا كولەمى 4ح15 م عانا بالالار الاڭشىعى بار. سانيتارلىق تالاپ بويىنشا ءار بالاعا 4 شارشى مەتر كولەمىندە وينايتىن جەر بولۋى كەرەك. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بالا ءبىر تاۋلىكتە كەمىندە 3 ساعات دالادا تازا اۋا­دا ءجۇرۋى ءتيىس, ولاي بولماسا تۇنگى ۇيقىسى بۇزىلىپ, سەرگەك ويانبايدى. كەزىندە, قايتسە دە بالاباقشا ماسەلەسىن شەشەمىز دەپ وسىنداي ولقىلىقتارعا كوز جۇمىپ, سەرتيفيكاتتاردى ۇلەستىرگەن ءتيىستى ورىندار وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىن ويلاماعاندىعى وسىعان اكەپ سوقتىرىپ وتىر. ستاتيستيكا بويىنشا 2021 جىلى 2723, 2022 جىلى 1760 ءبىر جاسقا تولماعان سابيلەردەن ايىرىلدىق.

دارىگەرلەر ومىرگە كەلەتىن ءار پەر­زەنتتىڭ كۇش-قۋاتى اناسىنىڭ دەنساۋ­لىعىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. وسىعان قان­شالىقتى ءمان بەرىپ وتىرمىز؟

قازىرگى اتا-انالار دالاعا شىقسا بالالارىنىڭ قىڭقىلىنان قۇتىلۋ ءۇشىن دۇكەننەن نەشە ءتۇرلى دەنساۋلىققا پايداسىز, ءتىپتى زيانىن تيگىزەتىن تاعامدى الىپ بەرىپ قۇتىلادى. سونىڭ سالدارىنان ۇيدەگى تاماقتى ىشۋدەن قالادى, اسقازانى بۇزىلادى, كۇش-قۋاتى دامىمايدى, بۇل­شىق ەتتەرى قالىپتى وسپەيدى. اسىرەسە سپورتپەن اينالىسىپ جۇرگەن جاستارعا ەتى مەن سورپاسى بار تاماق قاجەت. بالانى جاقسى كورۋ دەگەندى ايتقانىن ورىنداۋ ەمەس, پايدالى استىڭ قاسيەتىن, زياندى تاماقتىڭ زاردابىن ساناسىنا ءسىڭىرۋ دەپ ۇعىنۋ كەرەك.

ەندى مەكتەپكە كەلەيىك. مەكتەپتى بىتىرگەن ءار بوزبالا – بولاشاق جاۋىنگەر. مەكتەپتە 11 جىل بويى كۇش-قۋاتىن دامىتىپ, وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە دايىن بولۋى مىندەتتى. اسكەرگە بارعان جاس جاۋىنگەر 3 شاقىرىم كروسس جۇگىرىپ, بەلتەمىردە تارتىلىپ, كە­دەر­گى­لەردەن سەكىرىپ وتە الماسا, ول قان­داي سارباز؟

استانا قالاسى مەكتەپتەرىنىڭ شامامەن ون شاقتىسىندا عانا شاڭعى بار دەيدى مەكتەپ ۇستازدارى. سوندا قالعاندارى شاڭعى ساباعىن قالاي وتكىزەدى؟ بۇل ولقىلىق شاڭعىدان الەم چەمپيونى, ليللەحاممەر وليمپياداسىنىڭ (1994) جەڭىمپازى, ايگىلى شاڭعىشى ۆلاديمير سميرنوۆتىڭ تۋعان ايماعىندا ورىن الىپ وتىر دەسەك, شەتەلدىكتەر نانباس. مەكتەپتەردىڭ سپورت الاڭدارىندا جەڭىل اتلەتيكادان نايزا, ديسك لاقتىرىپ جات­قانىن كورمەپپىن. قاسىمىزداعى مەكتەپتە ۇزىندىققا سەكىرەتىن ارنايى ورىن دا جوق. ۆولەيبول, فۋتبول, باسكەتبول ويىندارىن ۇيرەتۋدە ەكى ادامعا ءبىر دوپ بولۋى قاجەت. ساباقتىڭ ساپاسى كەتكەن سوڭ وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى دا تومەندەيدى.

ەلىمىزدىڭ قاۋقارلى, قالتالى ازاماتتارى جاپپاي مەيرامحانا سالۋ, تويلاردا جۇلدەگە ماشينا تىگۋدىڭ ورنىنا ءوزى بىتىرگەن مەكتەپكە سپورت بۇيىمدارىمەن جابدىقتالعان سپورتزال, كومپيۋتەرلىك بولمەلەر سىيعا تارتۋدى قولعا السا, شىر­كىن. سپورتتىق كەشەندەر سالۋ, ورتا مەكتەپتەردى تولىق قاجەتتى بۇيىمدارمەن جابدىقتاۋ, حالىققا سەرۋەندەيتىن ساياباق, جاتتىعۋعا ارنالعان جاياۋ, ۆەلوسيپەدپەن جۇيتكيتىن, شاڭعىمەن جۇگىرەتىن سوقپاق جولدار سالۋعا كەلگەندە كەيدە قاراجات جەتپەي جاتادى.

مەكتەپتەگى دەنە تاربيەسىن قالپىنا كەلتىرىپ, زامانىمىزعا ساي سپورتزالى, باسسەينى, سپورتتىق الاڭى, قاجەتتى سپورتتىق بۇيىمدارمەن جابدىقتالعان ينفراقۇرىلىمى بولۋى ازىرگە ارمان عانا. اعىلشىندار سياقتى ەڭ قاجەتتى ءۇش ساباق: اعىلشىن تاريحى, اعىلشىن ءتىلى, دەنە شىنىقتىرۋدى ۇلتتىڭ قۋاتى دەپ العا قويماساق, ەلىمىزدى قورعايتىن جاۋىن­گەر ۇرپاق تاربيەلەي المايمىز. كەزىندە 30 جاستاعى كانادالىقتاردىڭ كۇش-قۋاتىن سالىستىرعاندا شۆەد حالقىنىڭ 60 جاستاعىسىمەن تەڭ دەڭگەيدە ەكەنىن تۇسىنگەن عالىمدارى ماسەلەنى شەشۋ جولى تەك مەكتەپتەگى دەنە تاربيە ساباعىن جەتىسىنە 3 رەت 90 مينۋتتان وتكىزۋ قاجەت دەپ تاپقان. ءبىز بولساق تەك قۇرتۋدى كوزدەگەن سياقتىمىز.

وسكەلەڭ ۇرپاقتى وركەنيەتتى قوعامدا باس بوستاندىعىن, ار-نامىسىن قورعاي الاتىن, ادامزات قۇندىلىقتارىن باعالاي بىلەتىن جانى ىزگى, يماندى, كوپشىلىك مىنەز-ق ۇلىقتى, ىسكەر, دەنى ساۋ, وي ەڭبەگى مەن دەنە ەڭبەگىنە بىردەي قابىلەتتى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە. سول تۇرعىدا دەنە تاربيەسىنىڭ بالا تاربيەسىندەگى اتقارار الەۋمەتتىك ىقپالى زور. دەمەك تاربيە سالاسىن قالىپتاسقان جاعدايعا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراي وتىرىپ, جان-جاقتى دامىتا بەرگەن ءجون.

ەرسايىن نارىمباەۆ,

زەينەتكەر

استانا