«بولاشاق» – فەرروقورىتپا نارىعىنىڭ بولاشاعى

شاحتا تىنىسىمەن تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا تانىستى. «بولا­شاقتا» ەلىمىزدىڭ جاھاندىق فەر­روقورىتپا نارىعىنداعى جە­تەك­شى ورنىن ساقتاپ قالۋعا سەپ­­تەسپەك. جاڭا كەن ورنى تولىق­قان­دى اۆتوماتتى جۇيەمەن جاراق­تاندىرىلىپ, زاماناۋي قۇرىل­عى­لارمەن جابدىقتالعان. كەن ون­دىرۋگە ارنالعان بۇرعىلاۋ باع­دارلاماسى ورناتىلعان, اۆتوماتتى باس­قارۋ رەجىمىندە جۇمىس ىستەيتىن, جەر بەتىنەن قاشىقتان باسقارۋ مۇمكىندىگى بار جاڭا, ونىمدىلىگى جوعارى «اقىلدى» بۇرعىلاۋ قون­دىر­عىلارى بۇكىل تاپسىرمانى مۇل­­­­تىك­سىز ورىندايدى. سونىمەن قاتار ءماشينيستىڭ باسقارۋىن مۇلدە قا­­جەت­­سىنبەيتىن, تۇگەلدەي اۆتوماتتى باع­­دارلامامەن جۇيەلەنگەن كوتە­رۋ ماشينالارى قانشاما ادام­­­نىڭ ەڭبەگىن اتقارادى. مۇنىڭ ءبارى قىز­مەتكەرلەر قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى.

ERG ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە باس اتقارۋشى دي­رەك­تورى شۋحرات يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا جۇمىسىن باس­تاعالى بەرگى 30 جىلدا وتان­دىق كاسىپورىندار ارقاشان باسىم­دىق­قا يە بولدى جانە كەلەشەكتە دە وسىلاي بولا بەرمەك.

«بۇل – ءبىز ماقتانا الاتىن تاريح. بۇگىندە ERG – الەمدەگى ەڭ ءىرى فەرروحروم وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى. وندىرىلەتىن كەن, بايىتىلعان كونتسەنترات پەن شەكەمتاستار 100% كولەمىندە اقتوبە جانە اقسۋداعى زاۋىتتارىمىزدىڭ فەرروقورىتپا پەشتەرىنە جونەلتىلەدى. ءبىز فەر­رو­قورىتپا باعىتىن دامىتا بەرە­مىز. ال جاڭا «بولاشاق» شاح­تا­­سىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ERG-گە ءون­­­دى­رىس كولەمىن ارتتىرىپ, الەم­دىك نارىقتاعى جەتەكشى ورنىن نىعاي­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا «بولاشاق» شاحتاسى – قارا مەتالل وندىرۋ­دەگى ەڭ كۇردەلى ينجەنەرلىك جوبا. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى گەو­­لو­گيالىق مىندەت جانە ءبىز ونى جۇزە­گە اسىرا الدىق», دەدى ش.يبراگيموۆ.

شاحتا «ميلليوننوە» جانە «الماز-جەمچۋجينا» كەن ورىن­دا­رىنداعى حروم كەنىن وندىرەدى. مۇنداعى تاۋ-كەن ءماسسيۆى كۇردەلى تاۋ-كەن گەولوگيالىق جاعدايىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل جەردە ەلىمىزدەگى قارا مەتالل وندىرەتىن ەڭ تەرەڭ شاح­تا وقپانى ورنالاسقان. ول ءبىر شاقى­رىمنان استام تەرەڭدىكتە.

«بۇل – ءبىرشاما شىعىن جۇم­سال­عان, سونىمەن بىرگە اۋقىمدى ايرىقشا جوبا. ءبىز فەرروقورىتپا ءوندىرىسىن ارتتىرامىز. وندىرىسكە شيكى­زات كەرەك, سوندىقتان «بولا­شاق» شاحتاسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى سترا­تەگيالىق تۇرعىدان دا, «قاز­حرومنىڭ» فەرروقورىتپا زاۋىت­تا­رىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتا­ما­سىز ەتۋ تۇرعىسىنان دا ەرەكشە ماڭىزدى. تىڭ جوبا حرومتاۋ ءۇشىن دە, ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن دە اسا پايدالى. سەبەبى جەراستى­نان قازىلىپ العان ءاربىر جاڭا توننا شيكىزات جەرۇستىنە شىعا­رىل­­عاننان كەيىن جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردىڭ تۇ­راقتى جۇمىس ورنى, ولاردىڭ وتبا­سىنىڭ ءال-اۋقاتى, ەلىمىزدىڭ جاي­ماشۋاق ءومىرى بەينەسىندە حالىق يگىلىگىنە قىزمەت قىلادى. شاح­تا قۇرىلىسىندا الەمدەگى جە­تەكشى كومپانيالاردى جۇمىسقا تارتتىق. قازۋ جۇمىستارىن وتە جەدەل اتقارۋعا كومەكتەسكەن الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قولدانىلعانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك», دەيدى «قازحروم» تۇك» اق باس ديرەكتورى سەرگەي پروكوپەۆ.

ERG-ءدىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىن­دا پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقان شاحتا تاريحى تىم ارىدەن باستالادى. ۆيكتور تيل 1977 جىلدىڭ اقپانىن جاقسى بىلەدى... سول كەزدە سولتۇستىك جەلدەتكىش بىلىگىندەگى العاشقى قازىقتار قاعىلعان بولاتىن. ءسويتىپ, «تسەنترالنايا» شاحتاسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, كەيىن ونىڭ اتاۋى «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى» دەپ اۋىستىرىلدى.

«كەڭەس وداعى ىدىراعان كەز وتە اۋىر ءتيدى. سونداي وتپەلى كەزەڭدە بىزگە شاحتا كەرەك پە دەگەن ساۋال دا تۋىندادى. قۋانىشقا وراي, شاحتا جابىلعان جوق, 1999 جىلى ميل­­­ليون توننا, 2001 جىلى 2 ميل­­­ليون توننا الىندى. بەس جىلدان سوڭ شاحتا ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا جەتتى. سول ۋاقىتتا ەكىنشى كەزەكتەگى شاحتا قۇرىلىسى قاتار جۇر­گىزىلىپ, ول بۇگىندە جەكە تسەحقا اينالىپ, «بولاشاق» اتاۋىن يەلەنىپ وتىر»,  دەيدى قيىن دا قىزىق كەزەڭدەردىڭ كۋاگەرى ۆيكتور تيل.

«ERG Capital Projects» وكىلى سەرگەي سەرگيەنكو كوتەرگىش ماشينالاردى جەتكىزۋشى كوم­پانيا­نىڭ قول جەتىمدى رەسۋرس­تاردىڭ بولماۋىن العا تارتىپ, ىسكە قوسۋدى 2025 جىلدىڭ مامىرى­نا اۋىس­تىرماقشى بولعانىن دا ايتادى.

ء«بىز ول كەزدە باسقا كومپانيا­نى كومەككە شاقىردىق. ولار باعدار­لا­مالىق قامتاماسىز ەتۋدى باسىنان قايتا جازىپ, ورناتىپ, ىسكە قوسىپ بەردى. ءسويتىپ, ماشينا جوبالىق كورسەتكىشتەرىن ورىنداي باستادى. قازىر تۇراقتى, ورنىقتى جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز», دەيدى.

جاڭا شاحتاداعى العاشقى جۇ­مىسقا تاجىريبەلى ۇڭعىلاۋشى ەرلان بيتانوۆتىڭ بريگاداسى كىرىستى.

ء«دوڭ تاۋ-كەن بايىتۋ كومبي­­نا­­تىنىڭ شاحتاسىندا جۇ­مىس ىستە­گەنىمە 20 جىل بولدى. سون­دىق­تان سالىستىرمالى تۇردە ايتا الا­­تى­نىم بار. مۇندا ۇدەرىس­تەر­دىڭ مەحانيكالاندىرۋ دەڭگەيى جوعارى. زاماناۋي ماشينالارمەن جاب­دىق­­تالعان – وزدىگىنەن جۇرەتىن تەح­نيكالار بار. وسىلايشا, ادام­دار­­دىڭ جۇمىسى جەڭىلدەيدى. ياعني جۇمىسشىلار تەحنيكا وپەرا­تو­رىنىڭ ءرولىن اتقارادى. مۇن­داي زاماناۋي تەحنيكانىڭ بولۋى جۇ­­مىس­شىلاردىڭ كەنجار الا­ڭىن­دا ءجۇرۋ پايىزىن تومەن­دەتەدى. دەمەك ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ارتادى دەگەن ءسوز», دەيدى ەرلان بيتانوۆ.

«بولاشاق» شاحتاسىنىڭ قۇ­رى­لىسى – اۋقىمدى جوبا. كوم­پانيا وكىلدەرىنىڭ سوزىنشە, مۇنداي كەڭ كولەمدەگى ءوندىرىس ورنى كەڭەس زاما­نىنان بەرى سالىنباعان. شاحتا قۇرىلىسى 20 جىلعا سوزى­لىپ, وسى ۋاقىت ارالىعىندا 23 مىڭ مەتردەن استام تىك جانە كولدەنەڭ تاۋ-كەن ۇڭعىمالاۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلدى. قۇرىلىس كۇر­دە­لى تاۋ-كەن-گەولوگيالىق جاع­دايدا جۇر­­­گى­­زىلگەندىكتەن كەز كەل­گەن مەر­­دىگەر بايگەگە باسىن تىگىپ, تاۋە­­كەلگە بارا الماس ەدى. دەگەن­­مەن ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبارى دە ساتىمەن اياق­تا­لىپ, اۋقىمدى شاحتا قولدا­نىس­قا بەرىلىپ وتىر.

وسىناۋ الىپ كەن ورنىنىڭ الەۋەتى قانداي دەگەن ساۋالدىڭ تۋىن­­داۋى دا زاڭدى. قازىرگە دەيىن بەلگىلى بولعان دەرەكتەر بويىنشا, شاحتاداعى قور كولەمى 160 ملن توننا حروم رۋداسى بار. مۇندا 1 200 مەترلىك الەمدەگى ەڭ تەرەڭ وقپان ورنالاسقان. الداعى 30 جىل كولە­مىندە جالپى ۇزىندىعى 360 شاقى­رىم بولاتىن جالپى تاۋ-كەن جۇ­­­مىس­تارى جۇرگىزىلەدى دەپ كۇتى­لەدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, شاح­تادا جوعارى ونىمدىلىكتى, كەن ءون­دىرۋ­دىڭ سەلەكتيۆتىلىگىن, جوعارى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى جانە تومەن تەحنولوگيالىق تاۋە­­كەلدەردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­­­­كىن­دىك بەرەتىن ءۇش نەگىزگى يگەرۋ جۇيەسى قولدانىلادى. ولار – كەندى تومەنگى دەڭگەيلى قازۋ ءادىسى, وز­دىگىنەن جۇرەتىن جابدىقتى قول­دانۋ ارقىلى بلوكتى قازۋ ءادىسى جانە وندىرىلگەن كەڭىستىكتى تول­تىرۋ ءادىسى. شاحتا اتاۋىن «قازحروم» كومپانياسىنىڭ ينستاگرام اككاۋنتىندا جۇرگىزىلگەن باي­­­قاۋ ناتيجەسىندە, كومپانيا قىز­­­مەت­­كەر­لەرىنىڭ وزدەرى تاڭداعان.

«مەملەكەت باسشىسى جول­داۋدا «وڭىرلەردەگى جاڭا ءوسۋ نۇك­تە­لەرىن دامىتۋ ماڭىزدى» دەدى. توپ جۇمىس ىستەپ كەلە جات­قان 30 جىل ىشىندە وتاندىق كاسىپورىندار ERG ءۇشىن ءار كەز باسىم­دىقتا بولدى جانە بۇل ءۇردىس جالعاسىن تابادى. بيىل فەر­رو­قو­رىتپا ءوندىرىسى بويىنشا تاريحي رەكوردتىق كورسەتكىشكە – 1,8 ملن توننادان استام مەجەگە قول جەت­كىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ودان كەيىنگى مىندەت – 2 ملن تون­نا­­دان استام فەرروقورىتپا دەڭ­گەيىن باعىندىرۋ», دەيدى شۋحرات يبراگيموۆ.

2004-2018 جىلدارى «قازحروم» باس ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان ۆيكتور ءتيلدىڭ ايتۋىنشا, «بولا­شاقتى» وتاندىق حروم ونەركا­سىبىنىڭ باستى جەتىستىگى دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار.

«مەن بۇرىن ءبىزدىڭ رۋدامىز 100 جىلعا جەتەدى دەپ ايتىپ ءجۇردىم. حرومتاۋدا جۇمىس ىستەي­تىن نەمەرە, شوبەرەلەرىمىز دە جۇمىس­سىز قالمايدى. كەڭەس زامانىندا قولمەن اتقارىلاتىن جۇمىس وتە كوپ بولدى. مۇن­­­­داي ەڭبەكتىڭ ۇلە­سىن ازاي­تىپ, وزدى­­گىنەن جۇمىس ىس­تەيتىن قۇرىل­­عى­لار­­­عا قاشان قول جەتەدى دەپ ار­مان­داي­­­­­تىن­­­­­­بىز. قا­زىر شاح­­تا­­دا­­عى جۇ­­مىس – بارلاۋ­دان باستاپ نەگىز­گى جۇ­مىس­قا دە­يىن تۇ­گەل تسيفرلاندىرىلعان. بۇرىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اپتالاپ كۇتە­­تىن بولساق, قازىر ءتيىستى ناتي­­جەنى بىر­نەشە ساعاتتان كەيىن كو­رۋگە مۇم­­­كىن­دىك بار. ينجە­­­­نەر­لىك دايىن­دىق ءتاسىلى دە مۇلدەم باسقاشا»,  دەيدى ول.

مەردىگەر كومپانيانىڭ تاۋ-كەن ءوندىرىسى جونىندەگى جەتەكشىسى جاك بيۋكماننىڭ ايتۋىنشا, «Redpath» كومپانياسى بۇكىل الەم بويىنشا جەراستى نىسان­دارىن سالۋمەن اينالىسادى. ونىڭ سوزىنشە, ءدوڭ تاۋ-كەن بايى­تۋ كومبيناتىنىڭ شاح­تاسى اسا كۇردەلى تاۋ-كەن گەولو­گيا­لىق جاعدايىنا بايلانىستى ەرەك­شە­لەنەدى. مۇندا تۇسكەن ءاربىر جۇ­مىس­شى فانتاستيكالىق جۇمىس اتقارادى دەيدى مامان.

بۇگىندە «قازحروم» تۇك» اق ەلى­مىزدىڭ مەتاللۋرگيا سالاسىندا سترا­تەگيالىق ءرول اتقا­را­دى جانە 19 مىڭ ەل ازاماتىن جۇ­مىس­پەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كومپانيا وندىرىلەتىن بارلىق كەندى سىرتتان شيكىزات ساتىپ الماي-اق, تولى­عى­مەن وڭدەيدى. جەر قويناۋىن بار­­لاۋدان باستاپ, پاي­دالى قاز­با­­­لاردى ءوندىرۋ جانە با­يىتۋ, جوعار­عى قوسىمشا قۇنىمەن ءونىم شىعا­­­­راتىن مەتال­­­­­­لۋر­­­گيا­­­لىق ون­دى­­­رىس­­تەن تۇراتىن تاۋ-كەن-مە­تال­لۋر­گيالىق كلاس­­­­­تە­رىنىڭ تولىق تسيك­­لىن قالىپ­تاس­­­تىرعان. كوم­­­­­پا­­­­­نيا جىلىنا 5,2 ملن تون­نا حروم كەنىن, 1,7 ملن توننا فەرروقورىتپا وندىرەدى.