اڭگىمە ءرۋميدىڭ ناقۋ ءىلىمىنىڭ (گرامماتيكا) بىلگىرى تۋراسىنداعى ماسناۋيىنەن ءوربىپ وتىر. القيسسا, وندا مىناداي وقيعا ورىلەدى.
ورتا عاسىردىڭ باسىندا, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, گرامماتيكا ءىلىمى عىلىمدا جاڭاشىلدىقتىڭ جارشىسى ىسپەتتى سەزىلدى. ونى مەڭگەرىپ ساۋاتتى جازا بىلەتىندەر, قالام ۇستاي الاتىن جان بالاسى سيرەك ەدى. سونىمەن ماسناۋيدە كەلتىرىلگەندەي, كەمەدە ناقۋ ءىلىمى كەمەڭگەرى مۇرنىن ءشۇيىرىپ, اينالاعا قومسىنا قارايدى. جانىنداعى جولاۋشىدان «سەن ناقۋ ءىلىمىن مەڭگەردىڭ بە؟» دەپ سۇرايدى. بىلمەيمىن دەپ باس شايقاعان جولاۋشىعا «وي, بەيشارا-اي, وندا عۇمىرىڭ بوس وتكەن ەكەن, جارىق جالعاندا سەندەلىپ بەكەرگە ءجۇرىپسىڭ», دەپ قارالاي باستايدى. بايىپتى جولاۋشى ۇندەمەي عانا كىسىلىك تانىتادى. ءبىر مەزەتتە داۋىل تۇرىپ, جاسىن ۇرىپ, تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزى الىپ كەمەنى شايقاي باستايدى. سوندا الگى جولاۋشى ناقۋ ءىلىمى كەمەڭگەرىنەن ء«سىز ءجۇزۋ بىلەسىز بە؟» دەپ سۇرايدى. ول جۇزە بىلمەيتىنىن ايتىپ, تومەن قارايدى. سوندا جولاۋشى «وندا ءومىرىڭ بوسقا وتكەن ەكەن. قازىر كەمە تەڭىز تۇبىنە باتادى. سۋعا باتىپ كوز جۇماتىن بولدىڭ», دەيدى.
ماسناۋيدە كەلگەن ناقۋ ءىلىمى – دۇنيە ءبىلىمىنىڭ, ءتان ءبىلىمىنىڭ بالاماسى. ال ءجۇزۋ بولسا, انىق عىلىم, جان ءىلىمى رەتىندە بەينەلەنەدى. سوڭعى عاسىرلار دۇنيە عىلىمىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە بەت العاندىقتان, جان عىلىمى بۇركەمەلەنگەنى شىندىق. شاكارىم سىناعان پانشىلدىك وسى ەدى.
عىلىم دەپ بوقتى جەگىزدى,
دەنەسىز زات جوق دەگىزدى.
پايداسىز پانمەن پەردەلەپ,
تاپقىزباي قويدى نەگىزدى.
شاكارىم پانشىلدىك
دەپ عىلىمدا زاتشىل (ماتەرياشىل) بولۋدى ايتادى. كەڭەس زامانىنداعى فيلوسوفيالىق تۇسىنىككە سالساق – ماتەرياليزم. ال مۇنداي پانشىلدىك تامىر جايعان ورتادا جان, مەيىرىم, ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك, ءداستۇر تۋرالى اڭگىمە شوعى سەيىلەدى. دۇنيە عىلىمىنىڭ شىڭىنا جەتسە دە, كەۋدەسىندەگى بوس قۋىستان ازاپ شەككەن بۇگىنگى قوعام ادامدارىنىڭ باستى دەرتى دە وسى – پانشىلدىك, زامانعا كۇيلەپ ءتۇپ نەگىزدى تابا الماۋ. شىن عىلىمنىڭ جوقتىعى.
رۋمي ناقۋ ءىلىمى كەمەڭگەرلەرىنىڭ تاكاپپار پورترەتى ارقىلى زاماناعا ءۇن قاتادى. سولايشا ء«بارىن بىلمە, ءوزىڭدى ءبىل» دەيدى جول توسقاندارعا.