ەسىمى ۇمىتىلمايدى

بۇرىن كوپشىلىككە اتى-ءجونى بەيمالىم بولىپ كەلگەن گۇل­زادا قالەلوۆا 2024 جىلى 26 اقپاندا الماتى قالالىق پرو­كۋ­­را­تۋراسىنىڭ شەشىمىمەن ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن قۇربانى دەپ تانىلىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىل­دىڭ 14 ساۋىردەگى «جاپپاي ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭى نەگىزىندە تولىق اقتالعان ەدى. 18 جاسقا تولماعان بويجەتكەن­­نىڭ تاعدىرى تۋرالى «ورالىنا ورالما­عان قىز» اتتى ماقالامىزدا تولىق ايتقانبىز.

بيىلعى تاۋەلسىزدىك كۇنى قار­سا­ڭىندا باتىر قىزدىڭ تۋعان جەرى اق­جايىق اۋدانىندا «ەل باردا ەرلىك ۇمى­تىلمايدى» اتتى تاقىرىپپەن بىر­­نەشە ءىس-شارا ءوتتى. اۋەلى اقجايىق اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءزايلىم ءماجيتوۆا, «باتىس جەلتوقسان» قو­عام­دىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى كۇن­زيلا ماقسۇتوۆا, گۇلزادا نابي­قى­زى­نىڭ تۋعان ءىنىسى مەرەكە ءنابي­ ۇلى, ولكەتانۋشى, تاريحشى, اردا­گەر ۇس­تاز الدابەرگەن سارسەكوۆ, جەل­توق­سان­شىلار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, گۇل­­زادا نابيقىزىنىڭ تۋما-تۋىس­تارى, سىنىپتاستارى, اۋىلداستارى قابىل اۋىلىنا جينالىپ, قاھارمان قىزدىڭ قابىرىنە زيارات ەتتى. سودان كەيىن وسى اۋىلداعى تۇرعان ءۇيىنىڭ قا­بىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. تاقتادا «بۇل ۇيدە 1969–1987 جىلدارى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشى قاھارمان قىز, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى قالەلوۆا گۇلزادا نابيقىزى تۇردى» دەپ جازىلعان.

«گۇلزادا دا, ءبىز – ەكى ءىنىسى دە ءدال وسى ۇيدە دۇنيەگە كەلدىك. مىنا جەردە كىشكەنتاي سارايىمىز بولىپ ەدى. گۇلزادانىڭ سۇيەگى سوڭعى ساپارعا وسى جەردەن شىقتى», دەپ ەسكە الادى ءىنىسى مەرەكە قالەلوۆ. ول وسى جيىنعا قاتىسۋ ءۇشىن كوكشەتاۋ وبلىسىنان ارنايى كەلگەن ەكەن.

– بۇگىن – ءبىزدىڭ اقجايىق اۋدانى ءۇشىن ەرەكشە كۇن. سەبەبى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى جاقىنداپ كەلەدى. بۇل ءسوزدى ايتقان كەزدە وسى ۇعىمنىڭ ارتىندا قانشا ەڭبەك, قانشا تەر, قانشا قان جاتقانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. 1986 جىلى 16 جەلتوقساندا الاڭعا شىق­قان جاستارىمىزدىڭ كوكەيىندە ءبىر عانا تىلەك – قازاق ەلىنىڭ باسشىسى قازاق بولسىن دەگەن تالاپ بولدى. بۇل تالاي جىل توتاليتارلىق رەجىمدە ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ جانايقايى ەدى. وسىنداي جالىنداعان جاستاردىڭ قا­تارىندا ءبىزدىڭ اۋىلداسىمىز, قاي­سار قىزىمىز, كۇنى بۇگىن باتىرىمىز گۇلزادا نابيقىزىنىڭ بولعانى – ءبىز ءۇشىن ماقتانىش. بۇگىن جەرلەس­تە­رى, سىنىپتاستارى, جەلتوقسانشىلار – بارلىعى گۇلزادانىڭ تۇرعان ۇيىنە مەموريالدىق تاقتا ورناتۋدى ۇي­عار­­­عان ەكەن. ءبىز قوش الدىق. وسى ەگە­مەندىكتىڭ اق تاڭىن جاقىنداتقان ءار­بىر ازاماتتىڭ ەسىمىن ءبىز ماڭگى ەستە ساقتاۋعا ءتيىستىمىز. وسىنداي شاعىن اۋىلدان ەر­جۇ­رەك باتىر قىز شىققانىنا ءبىز ءتاۋبا دەيمىز. مۇنىڭ بارلىعى اكەنىڭ قا­نىمەن, انانىڭ سۇتىمەن بەرىلەتىن تۋعان ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان ءىس ارەكەت دەپ تۇسىنەمىز, – دەدى ەسكەرتكىش تاقتانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءزايلىم يساتايقىزى.

– وسىدان 26 جىل بۇرىن ويدا-جوقتا مەنىڭ قولىما گۇلزادانىڭ قىلمىستىق ءىسى تاپ بولماسا, بۇگىن وسىنداي جيىن بولماس پا ەدى؟ وبلىستىق قاۋىپسىز­دىك كوميتەتىندە 30-جىلدارداعى «حالىق جاۋلارىنىڭ» قۇجاتتارىن قا­راۋعا بارىپ, 1986 جىلى جەلتوق­سان كوتەرىلىسىنە قاتىسقان قالەلوۆا گۇلزادا نابيقىزىنىڭ حاتتاماسى قو­لىما ءتيدى. ول حاتتامادا «الاڭعا نەگە شىقتىڭ؟», «جانىڭدا تاعى كىم­دەر بولدى؟», «سەن كەڭەس وكىمەتىنە قارسىسىڭ با؟» دەگەن سۇراقتار بولدى. مەن سول جولى حاتتامانى وقىعانىم بولماسا, كوشىرمەسىن الا المادىم. ەسىك الدىندا وتىرعان ساقشى «بۇل قۇجاتتاردى بولمايدى» دەپ الىپ قالدى. بىراق قىزدىڭ اتى-ءجونى مەن مەكەنجايىن ەسىمە ساقتاپ الىپ, كەيىن قابىل اۋىلىنا گۇلزادانىڭ اتا-اناسىن ىزدەپ بارىپ تانىستىم. ەگەر سول قاعازعا تاپ بولماسام, گۇل­زادا ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى جاماناتىمەن – «ماسكۇنەم», «ناشاقور», «جەڭىل جۇرىسكە سالىنعان» دەگەن جالامەن جۇرەر مە ەدى؟ گۇلزادانىڭ وسى جاماناتتان قۇتىلۋىنا سەبەپشى بولعانىما قۋانىشتىمىن. كەلە جات­قان تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قۇتتى بول­سىن! ەندى ونداي زۇلمات كۇندەر قاي­تالانباسىن! – دەدى ارداگەر ۇستاز الدابەرگەن سارسەك.

بۇدان كەيىن قاھارمان قىزدى ەسكە الۋعا ارنالعان شارالار شوعىرى ءىلبىشىن اۋىلىنداعى قارشا ورتا مەك­تەبىندە جالعاستى. جيىلعان قو­ناق­تار مەكتەپ مۇراجايىنداعى جادى­­گەرلەرمەن, گۇلزادا قالەلوۆاعا ار­نال­عان بۇرىشپەن تانىستى. «جەلتوقسان جەبەسى» اتتى كەزدەسۋ كەشىندە اردا­گەر ۇستاز الدابەرگەن سارسەك پەن «باتىس جەلتوقسان» قوعامدىق بىرلەستىگى­نىڭ جەتەكشىسى كۇنزيلا ماقسۇتوۆا اسەرلى ەستەلىكتەر ايتتى.

بۇدان كەيىن «ەل باردا ەرلىك ۇمى­تىلمايدى» اتتى ءىس-شارالار اۋدان ورتالىعىندا جال­عاس­تى. جەل­توق­سانشىلار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى سول كۇندەرى الاڭدا ازاپ شەككەن قا­زاق جاستارىنا اراشا تۇسكەن اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ ەسكەرت­كى­شىنە گۇل شوعىن قويدى. اۋدان­دىق مادەني-دەمالىس ورتالىعىندا وتكەن ادەبي-سازدى كەشتە جەرگىلىكتى ونەرپاز جاستار ساحنالىق كورىنىس كورسەتىپ, جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ەرلىك ءىسىن پاش ەتتى. وسى كەشتە ولكەتانۋ­شى الدابەرگەن سارسەكتىڭ «انانىڭ امانا­تى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىل­­دى. اۆتور «جازىقسىز جالا جابىل­­عان قىزىمدى جاماناتتان قۇتقارشى! «ماس­كۇنەم» دەيدى. «ناشاقور» دەيدى. «جەڭىل جۇرىسكە سالىنعان» دەيدى. ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس!» دەپ زار ەڭىرە­گەن گۇلزادانىڭ اناسى قالامپىردىڭ اماناتى ورىندالعانىن ايتتى. ءيا, قا­ھارمان قىز اقتالدى. وسى جيىندا تۋعان اۋىلىنداعى مەكتەپكە گۇلزادا نابيقىزىنىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىن­دە ۇسىنىس ايتىلدى. بولاشاقتا ول دا جۇزەگە اسار. قاھارمان قىزدىڭ ەسىمى ەندى ەلىنە تانىلا بەرەرى انىق.

باتىس قازاقستان وبلىسى