ىشكى اسكەرلەردىڭ ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى 1987 جىلدان باستالادى. بۇل ساناتتاعى بولىمشەلەردىڭ ەلىمىزدەگى العاشقى قارلىعاشى دەپ الماتى قالاسى ماڭىنداعى كامەنكا كەنتىندە قۇرىلعان 5-جەدەل بريگادانى, ياعني سول كەزدەگى وقۋ-جاتتىعۋ روتاسىن ايتۋعا بولادى.
العاشقى اياقالىس
بۇرىنعى الىپ وداق تارقار تۇستاعى زامان اسا كۇردەلى بولعانى بارشاعا ايان. ساياسي سالاداعى جۇيەسىزدىك, ەل اۋماعىندا بىرنەشە «وتتى نۇكتەنىڭ» پايدا بولۋى, ت.ب. ەل ءىشىن ابدەن ابىگەرگە سالعان كەز. سول كەزدە قاقتىعىس ايماقتارىنداعى جانجالدى اۋىزدىقتاۋعا ارنايى ماقساتتاعى وقۋ روتالارى دا تارتىلعان ەدى. سونداي-اق ولار 90-جىلدارى تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيالارعا, اسا قاۋىپتى قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋعا, قىلمىستىق توپتاردى جويۋعا جانە باسقا دا ارنايى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋگە قاتىسىپ, جاۋىنگەرلىك جانە كاسىبي تاجىريبە جيناقتادى. وقۋ-جاتتىعۋ روتاسىنىڭ ساربازدارى تاجىك-اۋعان شەكاراسىنداعى قازاقستاندىق باتالون قۇرامىندا جاۋىنگەرلىك قىزمەت اتقارعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون.
1999 جىلى 11 جەلتوقساندا ىشكى اسكەرلەردىڭ ارنايى كۇشتەرىن «بۇركىت» جاساعى ەتىپ قايتا قۇرۋ تۋرالى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى شىقتى. سول كەزدەن بەرى 11 جەلتوقسان – بۇرىنعى ىشكى اسكەرلەر, قازىرگى ۇلتتىق ۇلاننىڭ «بۇركىت» ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرىنىڭ قۇرىلعان كۇنى رەتىندە اتاپ وتىلەدى.
اسكەردىڭ ارنايى كۇشتەرىنىڭ العاشقى كومانديرى بولىپ پولكوۆنيك يۋري گاۆريلوۆ تاعايىندالىپ, 2000 جىلى پەتروپاۆل, ورال, شىمكەنت, استانا, وسكەمەن, قاراعاندى قالالارىندا بولىمشە ۆزۆودتارى قۇرىلدى. 2003 جىلى استانا قالاسىنداعى ىشكى اسكەرلەر باس باسقارماسىندا «بۇركىتتىڭ» جاۋىنگەرلىك جانە ادىستەمەلىك دايارلاۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەي باستادى. 2005 جىلى ول جاۋىنگەرلىك دايارلىق باسقارماسىنىڭ جاۋىنگەرلىك جانە ادىستەمەلىك دايارلاۋ بولىمشەسى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ءسويتىپ, بولىمشە باسشىلىعى جاقىن جانە الىس شەتەلدەردىڭ ارنايى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىن, ولاردى قارۋلى جانە جەرگىلىكتى قاقتىعىستاردا قولدانۋ تاكتيكاسىن مۇقيات زەرتتەدى.
ارنايى جاساقتىڭ اسقارالى مىندەتتەرى
«بۇركىت» ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەر وراسان. اتاپ ايتقاندا, ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرلەسىپ جاپپاي تارتىپسىزدىكتەردىڭ جولىن كەسۋ, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى, توتەنشە جانە سوعىس جاعدايىنىڭ قۇقىقتىق رەجىمدەرىن, تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيانى قامتاماسىز ەتۋ, توتەنشە جاعدايلاردى جويۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا قاتىسۋ, ەل اۋماعىندا قارۋلى قىلمىسكەرلەردى زالالسىزداندىرۋ, زاڭسىز اسكەريلەندىرىلگەن نەمەسە قارۋلى قۇرالىمداردىڭ (توپتاردىڭ), ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ (قوعامداستىقتاردىڭ) قىزمەتىن توقتاتۋ جونىندەگى ارنايى وپەراتسيالارعا قاتىسۋ, اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ, ديۆەرسيالاردىڭ, تەرروريستىك اكتىلەردىڭ جولىن كەسۋگە قاتىسۋ سىندى تاپسىرمالار جۇكتەلدى.
بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋعا «بۇركىتتىڭ» جىگىتتەرى ءاربىر كەلەڭسىز جاعدايعا ساقاداي ساي بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان وقۋ-جاتتىعۋ دايىندىقتارى كەزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە عيماراتتاردا, كولىكتە لاڭكەستەر تۇتقىنداعان, كەپىلگە العان ادامداردى بوساتۋ, ەلدى مەكەن ىشىندە قىلمىسكەرلەردى زالالسىزداندىرۋ, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى تارتىپسىزدىكتەردىڭ جولىن كەسۋ سىندى تاپسىرمالاردى ورىندايدى. بيىكتەن, سۋدان, وتتان, جارىلىستان قايمىقپاۋعا داعدىلاندىراتىن پسيحولوگيالىق دايىندىققا زور كوڭىل بولىنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «ارنايى كۇشتەر شەگىنبەيدى, ارنايى كۇشتەر جەڭەدى» دەگەن قاعيداعا سايكەس دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگى ەلىمىزدە ورىن العان بىرنەشە وقيعا كەزىندە سىنالىپ, تەكسەرىستەن وتكەن بولاتىن. ماسەلەن, 2000 جىلى «سۇڭقار» ارنايى كۇشتەرىمەن بىرلەسىپ ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ, الماتى قالاسىندا عيماراتتاعى قارۋلى قىلمىسكەرلەردى ۇستاسا, 2010 جىلى اقتاۋ قالاسىنداعى قاتاڭ رەجىمدەگى كولونيادان قاشقان سوتتالعانداردى قۇرىقتاۋدا تاباندىلىق كورسەتتى. 2011 جىلى بالقاش قالاسىنداعى تۇزەۋ مەكەمەسىندە ورىن العان تارتىپسىزدىكتى باسۋ, 2012 جىلى اتىراۋ قالاسىنداعى تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيا جۇرگىزۋ, 2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا 6655 اسكەري بولىمىنە شابۋىل جاساعان قارۋلى تەرروريستەردى قولعا تۇسىرۋدە ولاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبي قابىلەتتەرى شەشۋشى ءرول اتقاردى.
اسا قاۋىپتى قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋ مەن كەپىلگە الىنعان ادامداردى بوساتۋ كەزىندە كورسەتكەن باتىرلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن «بۇركىت» ارنايى كۇشتەرىنىڭ 50-دەن استام اسكەري قىزمەتشىسى پرەزيدەنت جارلىعىمەن مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى.
«كۇرەڭ بەرەت» – باتىلدىق بەلگىسى
«بۇركىت» جاساعىنا تەك ۇزدىكتەر جينالادى. ىرىكتەۋ وتە قاتاڭ. ول جەردە ۇمىتكەرلەردىڭ فيزيكالىق دايىندىعىنا, ەرىك-جىگەرىنە, توزىمدىلىگىنە ەرەكشە تالاپتار قويىلادى. سونىڭ ىشىندە ارنايى كۇشتەردىڭ ەليتاسىنا «كۇرەڭ بەرەت» سىناعىنان وتكەن اسكەري قىزمەتشىلەر قابىلدانادى.
1991 جىلدىڭ شىلدە ايىندا جاۋىنگەرلەر ىشكى اسكەرلەردىڭ ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرىنىڭ نىشانى – «كۇرەڭ بەرەتكە» بىلىكتىلىك سىناقتارىن العاش رەت تاپسىردى. 1999 جىلدان باستاپ بۇل سىناق جىل سايىن رەسپۋبليكانىڭ ءارتۇرلى كليماتتىق بەلدەۋىندە وتكىزىلەدى جانە ەكى كەزەڭنەن تۇرادى.
ءبىرىنشى كەزەڭدە اسكەري قىزمەتشىلەر جاۋىنگەرلىك جانە ارنايى دايارلىق نورماتيۆتەرىن تاپسىرادى. ەكىنشى كەزەڭدە ءبىرىنشى كەزەڭنەن وتكەن ۇمىتكەرلەر 9 ءنورماتيۆتى ورىنداي وتىرىپ, 65 شاقىرىم قاشىقتىقتى جۇگىرىپ وتەدى. ونىڭ ىشىندە تاۋلى ايماقتاردا, سۋدا ءجۇزۋ, تاجىريبەلىك اتۋ تاپسىرمالارىنان ءوتىپ, ءۇش قارسىلاسپەن قويان-قولتىق ۇرىس جۇرگىزەدى. مۇنىڭ ءبارى شەكتەۋلى ۋاقىت ارالىعىندا جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ەمتيحان – جوعارعى سىنىپقا ءوتۋ جولى, ياعني سول ارقىلى ۇزدىكتەر «كۇرەڭ بەرەتتەر باۋىرلاستىعىنا» قابىلدانادى. وسى جىلدار ارالىعىندا 300-دەن استام «كۇرەڭ بەرەت» يەسى دايىندالسا, قازىرگى تاڭدا «بۇركىت» ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرىندە 183 «كۇرەڭ بەرەت» يەسى قىزمەت اتقارادى.
ارنايى جاساق جاۋىنگەرلەرى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ بىرنەشە رەت رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق جارىستارعا, سونىڭ ىشىندە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى جانە الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرىنىڭ تاكتيكالىق-ارنايى جانە تەرروريزمگە قارسى جاتتىعۋلارىنا قاتىسىپ, جوعارى ورىندارعا يە بولدى. ۇزدىك جاۋىنگەرلىك دايىندىقتارىن كورسەتتى. تاجىريبە الماسۋ جانە كاسىبي دايىندىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «بۇركىت» بولىمشەلەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ بولىمشەلەرىندە, سونداي-اق تۇركيا, قىتاي, رەسەي ەلدەرىندە وقۋ-جاتتىعۋدان ءوتىپ تۇرادى.
«جاس بۇركىت» وتانشىلدىققا تاربيەلەيدى
ولار العاشقى كۇننەن باستاپ ون مىڭنان استام جەدەل-ىزدەستىرۋ جانە ارنايى وپەراتسيالارعا, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ قىزمەتىن جويۋ, ەسىرتكى قىلمىسىنا, قارۋدىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى وپەراتسيالارعا قاتىستى.
«بۇركىت» بولىمشەلەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى مەن ارداگەرلەرى اسكەرگە شاقىرىلعانعا دەيىنگى جاستارمەن اسكەري-پاتريوتتىق جۇمىستى بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر مىسالى – 2003 جىلدان باستاپ «جاس بۇركىت» سپورتتىق اسكەري-پاتريوتتىق قوزعالىسىنىڭ جۇمىسى جانداندى. بىلتىر «جاس بۇركىت» قوزعالىسى ءوزىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اسكەرگە شاقىرۋ جاسىنداعى جانە اسكەرگە دەيىنگى جاستارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋ, ولاردى وتانسۇيگىشتىك رۋحىندا تاربيەلەۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 2022 جىلى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ باستاماسىمەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرى تۋرالى «بۇركىت» كوركەم ءفيلمى تۇسىرىلگەن ەدى. كينوكارتينا كەيىپكەرلەرى ارقىلى كورەرمەنگە وتانعا دەگەن ماحابات, دوستىق پەن وتانسۇيگىشتىك, نامىس پەن ابىروي, اسكەري انتقا جانە قىزمەتتىك مىندەتكە دەگەن ادالدىق شىنايى جەتكىزىلگەن.