مارالدىداعى التىن فابريكاسى

ينۆەستور كۇرشىم اۋدانىنا قاراستى مارالدى اۋىلىنىڭ ماڭايىندا 2013 جىلدان بەرى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلگەن. ءاۋ باستا اۋىل ماڭىندا فابريكا سالىنادى دەگەندى ەستىگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار وعان قارسى بولعانى بەلگىلى. قانشاما قوعامدىق تىڭداۋ ءوتتى. ول تۋرالى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت جازىلدى, ايتىلدى. حالىقتىڭ قارسى­لىق تانىتۋىنىڭ باستى سەبەبى – تسيانيد. ياعني التىن حيميا­­لىق ۋلى زاتپەن ءوندىرىلىپ, ىرگە­دەگى وزەن لاستانادى دەپ قاۋىپتەن­دى. تۇمسا تابيعات ءۇشىن الاڭدادى. الايدا تاۋەلسىز ەكولوگتەردىڭ ءوزى ءتسيانيدتىڭ الەمدىك تاجىري­بە­دە بارىن العا تارتقان. كەن قۇرامىنداعى التىننىڭ 75 پا­يىزى تسيانيدپەن نەمەسە سىناپپەن وندىرىلەدى دەسە, قاۋىپسىزى – تسيانيد.

– تسيانيدپەن التىن ءوندىرۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. ول سۇيىقتىقتىڭ 00,5 پايىزىن عانا پايدالانادى. ەكىنشىدەن, ول دەگەن توگىپ-شاشاتىن ارزان دۇنيە ەمەس. بىراق تابيعاتقا ەش زيانى جوق, – دەيدى ەكولوگ داۋلەت اسانوۆ.

ارنايى ساراپشىلار دا فاب­ريكا قۇرىلىسىنان ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق تاپپاعان. ال زيانى جوق دەيىك. جالپى فاب­ريكانىڭ اۋىل ءۇشىن پايداسى قانداي؟ جوعارىدا ايتقانداي, 200 وتباسىنا 170 مىڭ تەڭگە كولەمىن­دە اي سايىن اقشا تولەنەدى. جول جوندەۋدى دە كومپانيا ءوز مو­يىندارىنا الاتىن كورىنەدى. جالپى, اۋىلعا عانا ەمەس, اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا سەرپىن بەرمەك. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق ەسەبىنەن مارالدى اۋىلى كوركەيە تۇسپەك.

تۇرعىنداردى الاڭداتىپ وتىر­عان تاعى ءبىر ماسەلە, ويرانى شىق­قان جەرلەردى قايتا قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىستارى ەدى. ول ءۇشىن كاسىپورىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن ارنايى ەسەپشوت اشىپ, سوندا تۇسكەن قارجىنى رەكۋلتيۆاتسيا جۇ­مىستارىنا جۇم­سا­ماق. التىن قازۋ جۇمىستارى قار­قىن­دى جۇرگى­زىل­گەنىمەن, تابيعاتقا زاردابىن تيگىزبەك ەمەس. ول ماسەلەنى التاي بوتانيكالىق باعىنىڭ ماماندارى دا ايتىپ وتىر. ولار «ۆسام پروداكشن», «گرك»مaralicha», «سترويگرادسپ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ, فلورا مەن فاۋناعا زيان تيگىزبەۋ جونىندە كەلەلى كەڭەس وتكىزگەن. كوم­پانيا وكىلدەرىنە سيرەك كەزدە­سەتىن وسىمدىكتەردى ساقتاۋ ءۇشىن نۇسقاۋلىق بەرىلىپ, جوسپار قۇ­رىل­عان, ونىڭ ورىندالۋ-ورىندالماۋى ۋاقىت ەنشىسىندە. 2023 جىلى ماۋ­سىمدا تەحنولوگيالىق قا­جەت­تىلىك ءۇشىن مارالدى, رەپەۆ, قارا­وت­كەل وزەندەرىنىڭ سۋىن الۋعا رۇقسات بەرىلىپتى. ول تۋرالى ەرتىس باسسەينى ينسپەك­تسياسىنىڭ اۋماقتىق ءبولى­مى­نىڭ باسشىسى سۆەتلانا لەونتەۆا مالىمدەدى.

تاريح بەتىن پاراقتاساق, مارالدى ماڭايىندا كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىستارى 1931 جىلى باستالىپتى. ول زاماندا 319 ۇڭعىما جاسالىپ, 1 510 مەتر ارىق قازىلعان. 867 جەراس­تى قازۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسقان. وسىنداي جۇمىستىڭ سالدارىنان جەر بەتى ب ۇلىنە باستاعان. سونىڭ وزىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەگەن بىردە-ءبىر كاسىپورىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسپاعان.

– جوسپارلانعان قىزمەت ايماعىن­داعى جەراستى سۋلارى مەن جەرۇستى سۋلارىنىڭ قۇرامى بىردەي. بۇل كەن ورنى اۋدانىنداعى مارالدى وزەنىن لاستاۋعا قابىلەتتى كومپونەنتتەردىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى «ەكوليرا» جشس باسشىسى, ينجە­نەر­لىك-تەحنيكالىق جوبالاۋ جونىن­دەگى مامان اناتولي كاشين.

جالپى, ەلىمىز كولەمىندە ءدال وسىنداي 50-دەن استام كاسىپورىن بار. ولاردىڭ ءبىرى دە قورشاعان ورتاعا زيان تيگىزىپ وتىرعان جوق. مامان­دار­دىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قويىلعان تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ جۇمىس ىستەسە, توڭىرەككە تونەتىن قاۋىپ جوق. جەردىڭ ءوزىن كومپانيا اۋكتسيون ارقىلى زاڭ اياسىندا ساتىپ العان.

– بارلىق جەتى ۋچاسكە مارالدى كەن ورنىنىڭ سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىندا. ياعني 2012-2013 جىلدار ارالىعىندا قىزمەتىن جۇرگىزەتىن ونەركاسىپتىك وبەكتىلەردىڭ ەكى ساني­تارلىق-قورعاۋ ايماعىنىڭ قول­دانىلۋ راديۋسىندا ورنالاسقان. حا­لىق­تىڭ مۇددەلەرىنە اسەر ەتپەيدى, ويتكەنى جەر ۋچاسكەلەرى مارالدى اۋى­لىنىڭ شەكاراسىنان تىس جەردە 2,8 شاقىرىمنان استام قاشىقتىقتا ورنالاسقان, – دەيدى وبلىستىق جەر قاتىناستار باسقارماسىنىڭ باسشىسى نادەجدا ميحەيليس.

جالپى, مارالدى اۋماعىنداعى كەن ورنى اۋدانعا اۋىلعا عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن دە ءتيىمدى دەيدى باسشىلار. اۋىل ازاماتتارى جۇمىسپەن قامتىلىپ, تۇراقتاپ قالۋعا سەپتەسەدى. ايتپەسە, مارالدىدان قانشاما وتباسى كوشىپ كەتتى؟ وسى ورايدا فابريكا وكىلدەرى مەن جۇمىسقا ورنالاسقان ازاماتتار دا پىكىر بىلدىرگەن.

– قازىر فابريكا قاجەتتى رۇقسات­تار­دى تولىق الىپ, ءوز جۇمى­سىن تولىق قارقىندا باستادى. ەكولو­گيالىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا تالاپتار ساقتالادى. تۇلەكتەردى وقىتۋ, جۇ­مىس ورىندارىن اشۋ سىندى الەۋ­مەت­تىك مىندەتتەرىمىز تولىق ورىندالادى, – دەدى «ۆسام پروداكشن» جشس رەسمي وكىلى.

تۇرعىندار اشىلىپ جاتقان كاسىپورىننىڭ ارقاسىندا نان-شاي­لارىن ايىرىپ قانا وتىرعان جوق, بالا-شاعاسىن وقىتىپ, وبلىس ورتا­لى­عىنان ءۇي دە الىپتى.

– جولداسىم ەكەۋىمىز ەكى جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. اۋىلدا باسقا جۇمىس تا جوق. اي سايىن جالا­قى­مىزدى الىپ وتىرمىز. بالالار وقىدى, جەتىلدى. بىلتىر وسكەمەننەن ءۇي الدىق. جۇمىسىمىز جاقسى, – دەيدى فابريكا قىزمەتكەرى گۇلميرا يگىلىكوۆا.

كەيبىر جۇمىسشىلاردىڭ قىز­مەتى ءوسىپ, جالاقىلارى ارتا باس­تاعان. ولار فابريكانىڭ تابي­عاتقا زيانى تيمەي, حا­لىققا جۇمىس بەرىپ وتىرسا, قارسى ەمەس ەكەندەرىن ايتادى.

– اۋەلدە فابريكاعا كۇزەتشى بولىپ كىرگەن ەدىم, كەيىن جۇرگىزۋشى بولىپ ورنالاستىم. ەندى فابريكا ىشىندە باسقا جاعىنا اۋىسايىن دەپ جاتىرمىن. سەبەبى وندا ايلىق جوعارى, – دەيدى كوپبالالى اكە, مارالدى تۇرعىنى الىبەك سوۆەتوۆ.

ءيا, فابريكا ىسكە قوسىلدى. كەن ورنى بولعاندىقتان, جارۋ جۇمىس­تارى دا جيىلەيتىن كورىنەدى. بىراق جارىلىس سالدارىنان ۇشاتىن ۇش­قىن­داردىڭ راديۋسى 50-150 مەتر. اۋا سوققىسى 400-550 مەتر دەسەدى. ول ءۇشىن اۋىل تۇرعىندارىمەن ماماندار ارنايى ولشەگەن كورىنەدى. جەلدى كۇنى دە مارالدى اۋىلىنا دەيىن شاڭ-توزاڭ جەتپەيدى دەسەدى. اۋىل ەڭ تاياۋ جارىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن ورىننان 1 200 مەتر قاشىقتىقتا بولسا, وزەن 500 مەتر جەردە ەكەن. دەمەك, كەرى اسەرىن تيگىزبەۋى مۇمكىن. كەندى تاس­تاردى ۇگىتۋ جۇمىستارى جۇرگەن كەزدە دە شاڭ اۋىلعا دەيىن جەتپەيدى دەپ سەندىردى ماماندار. اينالىپ كەلگەندە, اۋىل مەن اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن فابريكانىڭ بالەندەي تون­دىرەتىن زالالى جوق. تابيعات تا جاپا شەكپەيدى. كەرىسىنشە, تەك پايدا ءۇشىن ىسكە قو­سىل­عان. قالعانىن ۋاقىت كورسەتەدى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كۇرشىم اۋدانى,

مارالدى اۋىلى