امانات

دۇنيەگە ەرەكشە جاراتىلىپ كەل­گەنىمەن, ءابىش ورتادان وعاش شىعىپ, وق­شىرايىپ تۇراتىن ۆۋندەركيند بولعان ەمەس. ول دا بالا بولعان. ول دا مەكتەپتە ءجۇرىپ-اق عاشىق بولعان. وزىنە ليرا, كلاراسىنا مۋزا دەپ ات قويىپ, حاتتار جولداعان. ول حاتتاردى مۋزانىڭ پارتالاسى سايىن نازاربەكوۆ تاسىعان. ول دا باسقا بالالارمەن قوسىلىپ, ۋني­ۆەرسيتەتتەگى العاشقى ەمتيحاننىڭ الدىندا پاركتەگى ستاديونعا بارىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن بوكس كورگەن, سودان تاڭەرتەڭگى ەمتيحانعا كەشىگىپ تە قالعان, جاناشىر وقىتۋشى اپايدىڭ: «بالشىققا باتقىر, بوكستا باسىڭ قالعىر, بوكستى نە قىلاسىڭ, وقۋىڭا ءتۇسىپ المايسىڭ با!» دەپ ۇرىسقانىن ەستي ءجۇرىپ, باستالىپ كەتكەن ەمتيحانعا (شىعارما جازۋ) كىرگىزىپ جىبەرگەنىنە ريزا بولعان... ول دا جىگىت بولىپ, ايتىسقان-تارتىسقان, الىسقان-ج ۇلىسقان, ادىلەتسىزدىكتى كورگەندە توزبەي, ءتىپتى توبەلەسكەن دە. تۇمانباي مولداعاليەۆ «ەرەكشە ءومىر» دەگەن ماقالاسىندا ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى اتاقتى جاتاقحاناعا بارا قالعانىندا ويدا جوق جەردەن ەكى-ءۇش جىگىت جاعاسىنان الىپ, سۇيرەي كەتكەنىن جازادى: ء«بىر كەزدە, قايدان پايدا بولعانىن بىلمەيمىن, ۇزىن بويلى, جىڭىشكە قارا جىگىت جەتىپ كەلىپ, الگىلەردىڭ ولايعىسىن ولاي, بىلايعىسىن بىلاي ۇشىردى, كادىمگىدەي توبەلەسكە كىرىستى. قولىم بوساعان مەن دە اراشاشى قامقورىما ىلەسىپ, قايرات كورسەتە باستادىم. ءسويتىپ, تونگەن قاتەردەن الگى ۇزىن قارا جىگىت مەنى بوساتىپ الدى». سول قارا جىگىت ءابىش ەكەن. «سونداي ءبىر وقيعانىڭ بولعانى راس. جاقسى كورەتىن اقىن اعانى تەنتەكتەردىڭ تالكەگىنەن ءبىر قۇتقارعان سياقتى ەدىك», دەپ ابەكەڭ كۇلەتىن دە قوياتىن. كوڭىلى قاتتى قالعاندا كۇيىنىپ تە كەتەتىن. ايتسە دە, قايتىمى تەز ەدى. وندايىن تەمىرحان مەدەتبەك: «ادىلدىك ءۇشىن تۋىس پەن جاقىنىن دا جاتسىنعان. شامىنا تيسە بولاتتاي, كۇيىنىپ كەتسە كىمگە دە شامىرقانىپ شارت سىنعان! وڭمەنىنەن وتكىزىپ, جەتەسىنە جەتكىزىپ, ايتام دەسە, ايتا العان. جىبەكتەي سونسوڭ ەسىلىپ, ءبارىن دە, ءبارىن كەشىرىپ, قايتام دەسە, قايتا العان» دەپ ادەمى كەلتىرگەن.

ءابىش – دانا بولا جۇرە, دارا بولا جۇرە, بالالىعىن دا ساقتاي العان باقىتتى ادام. وعان پايعامبار جاسىنا جەتكەنشە ايساۋلەدەي اناسىنىڭ الدىندا جۇرگەنى دە اسەر ەتكەن شىعار. ءوزىنىڭ دە نەمەرەسى بار اتانىڭ «مامالاپ», كادىمگىدەي ەركەلەپ وتىرعانىنا جۇرەگىمىز تولقيتىن. كلارا اپاي: «ەنەم ايساۋلە قايراتتى ادام ەدى عوي. اياۋلى انامداي بولدى. ءوزىمدى دە, بالالارىمدى دا سول كىسى تاربيەلەدى دەسەم بولار. ءومىر ءسۇرۋدى سول كىسىدەن ۇيرەندىك قوي. ءابىش الپىستان اسقاندا دا ەنەم, جارىقتىق, وعان كىشكەنتاي بالاسىنداي قارايتىن», دەيدى.

تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ ابەكەڭنىڭ جازۋشىلار توبىن باستاپ, ۋكرايناعا, كيەۆكە بارعانداعى قىزىعىن ايتىپ بەرگەنى ەستە. «قوناقۇيدەن شىعىپ, كرەششاتيكتىڭ بو­يىمەن جوعارعى كەڭەسكە كەلە جاتىرمىز. جاياۋ باراتىن جەر. ابەكەڭ بالمۇزداق كورسە بولدى, پيونەرلەردىڭ سوڭىنان بارىپ كەزەككە تۇرا قالادى. ءسال جۇرگەننەن كەيىن تاعى بالمۇزداق كورسە بولدى, تاعى تۇرا قالادى... ءسويتىپ ابەكەڭنىڭ ەكى بىردەي بالمۇزداقتى جەپ بولۋىن كۇتىپ ءجۇرىپ, اقىرى, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ قابىلداۋىنا كەشىگىپ جەتتىك...», دەيدى. انا ءبىر جىلى اعانىڭ جاقىن ءىنىسى زەينوللا الشىنباەۆتىڭ ۇيىنە قوناققا باراردا ءبىز جولاي بالمۇزداق سالاتىن ادەمى ىدىس الا قويىپ, ونىمىزدى قوناقتان قايتاردا ابەكەڭە ايتا قويىپ, تۇنگى ون ەكى شاماسىندا سول ماڭداعى ءبىر رەستوراننان بالمۇزداق تاۋىپ, «نۇرساياداعى» ۇيىنە كىرگەنىمىز بار... وسىنىڭ ءبارى ءابىش اعانىڭ الىپتىعىنا سىيا بەرەتىن.

ءوزى ءتاتتىنى جاقسى كورگەنىمەن, ءابىش ءومىرىنىڭ اششىسى دا از بولماعان. ەكىگە تولماي مايدانعا اتتانعان اكەسىنىڭ سوعىستا قازا تابۋى, اكەسىز ءوسۋى سول زاماننىڭ ميلليوندار كورگەن تراگەدياسى دەسەك, جاسى وتىزعا تولعان, ءۇيلى-باراندى شاعىندا اياق­­استىنان اسكەرگە الىنۋىن, جاي الىنىپ قويماي, ءدال سول ايلاردا شەكارادا قاندى قاقتىعىس تاياپ تۇرعان جالاڭاشكول وكوپىنا دالدەپ جىبەرىلۋىن بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ جاس دارىندى قىساستىقپەن وق استىنا ايداۋى دەمەسكە امالىڭ قالمايدى. ايتپەسە, كەڭەس ارمياسىنىڭ كۇنى كەكىلباەۆقا قاراپ قالعان جوق ەدى. سونداعى ءابىشتىڭ بار ايىبى جاستىق ماكسيماليزمىمەن ادەبي ايتىستاردا ادىلەتتى ءتىلىپ ايتقانى, كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ ايتقانى عانا. «شىعانداپ شىعا شاۋىپ ءاپ دەگەننەن, بارادى داۋرەن ءوتىپ اتتەگەنمەن. اۋەلدەن اۋسەلەڭدى بىلگەنىمدە, جۇرمەس پە ەم وزگەلەردەي اكتەپ ولەڭ. ويتپەدىم, ايتقىش دەگەن اتاققا ازدىم, اتاقتى قيادى ما شاتاقتى ازعىن. اقيقات ىزدەگىش ەڭ, كورىپ كەل, دەپ, جونەلتتى جەر تۇبىنە, وكوپ قازدىم», دەپ سول كەزدە جازعان. ەكى اپكەسى مەن قارىنداسىنىڭ اراسىندا ەركەلەپ وسكەن, كۇندەلىكتى تىرشىلىككە ءتىپتى بەيىمسىز ابىشكە اسكەري ءومىر وڭايعا تۇسپەگەنى بەلگىلى. ايتسە دە, سىناقتا ساعى سىنباعان. وزىنە ءوزى: «بۇلعاڭداۋدى قويامىن بۇلا جاس­تاي, ارزىمسىزعا اۋزىمدى تۇرام اشپاي. زىمىرانداي زىرقىراپ شىعام كوككە, راكەتامەن اتپاسا قۇلاماستاي», دەگەن سەرت ءسوزىن سول كەزدە ايتقان.

زىمىراننىڭ زىرقىراۋى

اسكەر قاتارىنان كەلگەننەن كەيىن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ قىزمەتتىك جولى باسقاشا جالعاستى. ساياساتقا ارالاسا باس­تادى. قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ: «مەنىڭ پا­يىمداۋىمشا, سول جىلداردا دا, قازىرگى زامانىمىزدا دا ابەكەڭنىڭ ساياساتقا قۇلشىنعان قۇشتارلىعى بولا قويعان جوق. ابەكەڭ ءوز باستاماشىلدىعىمەن سايا­سات ىزدەپ ۇمتىلمادى. ساياساتقا ءابىش كەكىلباەۆ سياقتى تۇلعا قاجەت بولدى. ابەكەڭنىڭ ىشكى دايىندىعى جەتكىلىكتى بولعان سوڭ, رەتى كەلگەندە ودان باس تارتپادى. جەلكەندى قايىققا ءمىندى. جەلكەنىنە جەل ەستى. ساياساتتا دا ونەردەگىدەي جولى بولدى. ءبىر جاقسىسى – ساياساتتىڭ ىقپىل-جىقپىل ويىندارىنان بويىن اۋلاق ۇستاپ, جەكە دارالىعىن ساقتادى. مۇنداي دارالىق تۇپتەپ كەلگەندە تازالىققا ءتان» دەگەن ءسوزى ورىندى ايتىلعان.

1970-1989 جىلدار ارالىعىندا ول «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مادەنيەت ءبولىمى كوركەم ادەبيەت سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى مىندەتتەرىن اتقاردى. ودان كەيىن تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامى تورالقاسىنىڭ توراعاسى بولدى. بۇل جۇمىسقا قۇلشىنا بار­ماعانىن جاقسى بىلەمىز. كولدەنەڭ كوك اتتى كولبيننىڭ تەپكىنى ەدى ول. مۇنى جانبولات اۋپباەۆقا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي ايتقان: ء«وزى قانداي ادام؟ كەلىپ كەتپەس پە ەكەن؟» دەپ بوپسالاپتى... قاشقالاقتاپ جۇرگەنىمدى سەزىپ: «سوعان اناداي قىزمەت, مىنانداي قىزمەت قالاي بولار ەكەن», دەپ تە ەمەكسىتىپ كورىپتى. ونداي قاڭقۋ وزگەلەردىڭ قۇلاعىنا قالاي تيەتىنىن بىلەدى... بارسام, ەلبەكتەپ, ماڭايىنا ۇيىرىلسەم جوعارىلاپ كەتپەگەنمەن, ورىنسىز سەزىكتەن اۋلاق بولاتىنىمدى ءبىلدىم. بىراق بىرەۋلەردىڭ ءبىر-بىرىنە دۇردارازدىعىنا بولا, قوساق اراسىندا بوسقا كۇيىپ, ابدەن ماڭدايىما تيگەندىكتەن, ءبارىبىر تىرپ ەتپەدىم. اقىرى, دەمالىسقا شىققان اعالارىمىزدىڭ قالعان ومىرىنە تالشىق بولاتىن ءبىر شەتقاقپاي مەكەمەدەن بارىپ ءبىر-اق شىقتىم».

تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىن باسقارعان تۇستا ءابىش اعانى ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا بولىمىندەگى مادەنيەت جانە ونەر سەك­تورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە مەن ءوزىمىز قوسا الاتىن ءتىزىمنىڭ بارىنە قوسىپ, ءوزىمىز شاقىرا الاتىن جەردىڭ بارىنە شاقىرىپ, ايتەۋىر, كوڭىلىن اۋلاۋعا تىرىسىپ جاتاتىنمىن. ول كەزدە جەر-جەردەگى پارتيا, كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ الماتىدا ۇيىمداستىرىلاتىن ءبىر ايلىق ءبىلىم كوتەرۋ كۋرستارى دەگەن بولاتىن. سول ءبىر ايدىڭ ىشىندە بولىمدەگى ءار سەكتور كۋرسقا شاقىرىلعاندارمەن ءبىر-بىردەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, ءبىر لاۋازىم يەسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداتاتىن. ءبىزدىڭ سەكتوردىڭ ءجيى قولقا سالاتىن ادامى ءابىش اعا ەدى. ونداي كەزدەسۋلەرگە كۋرسقا جينالعانداردىڭ تۇگەل كەلەتىنى, ۇيىپ تىڭدايتىنى, نەشە ءتۇرلى سۇراق قوياتىنى, كەكىلباەۆتىڭ اعىل-تەگىل شەشەندىگىنە اڭ-تاڭ قالاتىنى ءالى ەسىمدە. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سول جىلداردا رەسپۋبليكا­لىق پارتيا اكتيۆىنىڭ اراسىندا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, ساياسي ءيميدجى جاڭاشا قالىپتاستى دەۋدىڭ دە ارتىعى جوق. اسىرەسە ونىڭ كەز كەلگەن تاقىرىپقا قويىلعان سۇراقتان, توسىن تاقىرىپتاردان توسىلمايتىنى, ورىس تىلىندە سونشالىقتى توگىلتىپ ءارى كوركەم سويلەيتىنى (ول كەزدە پارتيا, كەڭەس اكتيۆى الدىنداعى ءسوزدىڭ ءبارى تەك ورىسشا ايتىلاتىن), ءوز ويىن ەركىن, ەكپىندەتىپ ايتۋ مانەرى, ەڭ باستىسى – ساياساتتىڭ نازىك ماسەلەلەرىن سونشالىقتى جەتىك بىلەتىندىگى بۇعان دەيىن كەكىلباەۆتى تەك ادەبيەتشى رەتىندە تانىپ كەلگەن پارتيالىق فۋنكتسيونەرلەردىڭ اۋزىن اشقىزىپ, كوزىن جۇمعىزاتىن.

ايتسە دە, قىزمەتتىك مارتەبەنىڭ اتى – قىزمەتتىك مارتەبە. شاعىن مار­تەبە – شاعىن مۇمكىندىك. ءدال سول تۇستا كەكىلباەۆتاي كەمەڭگەردىڭ ۇلە­سىنە تيگەن جالعىز مىنبەر پارتيا, كەڭەس قىز­مەتكەرلەرىنىڭ الماتىدا ۇيىم­داس­تى­رىلاتىن ءبىلىم كوتەرۋ كۋرستارى بولىپ قالعان ەدى. سوعان قورلىعىم كەلىپ, شىر-پىرىم شىعىپ, ءسوزىم جەتكەن جەرگە ايتىپ جۇرەتىنمىن. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە تاعى ءبىر كەزەك كىرىپ: «ابىشكە وبال بولدى عوي. وسىنى شەشە الماساق, نەمەنەگە وتىرمىز بۇل جەردە؟» دەگەنىمدە انشەيىندە سالقىن سابىرىنان اينىمايتىن, مەنى ىنىسىندەي جاقسى كورەتىن مىرزەكەڭنىڭ ءوزى: «شىراعىم, قايتا-قايتا قويمايسىڭ. نەمەنە, وسى سەنەن باسقا ەشكىم ءابىشتىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي مە؟ الدە سەنەن باسقا ەشكىم ءابىشتى ويلاماي ما؟ الدە ءبىز ادام تانىمايمىز با؟ ويىمىزدا ءجۇر عوي. ورايىن كەلتىرە الماي جاتىرمىز عوي» دەپ كادىم­گىدەي كەيىپ قالعان بولاتىن. مىر­زە­كەڭنىڭ ولاي ايتاتىن ءجونى دە بار: «ۇركەر» مەن «ەلەڭ-الاڭدى» مەملەكەتتىك سىيلىققا ءوزى رەكتور كەزىندە تالدىقورعان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى ۇسىنعان.

«اششىنى دا, تۇششىنى دا تۇگەل تاتتىم دەۋگە بولادى. اششىسىنىڭ تۇسىندا جاسقانعان, تۇششىسىنىڭ تۇسىندا ماستانعان جەرىم جوق سياقتى. جەڭىپ تە كوردىم, جەڭىلىپ تە كوردىم. بىراق سونىڭ ءبارىن ءبىر باسىمنىڭ باعى مەن استىمداعى تاعىم ءۇشىن ىستەگەن ەمەسپىن. سونى سەزىنۋ ماعان سايا­سي ءومىردىڭ ەڭ ءبىر قيىن ساتتەرىندە ەڭ بەرىك رۋحاني مەدەت بولدى», دەپ ايتقانى بار ءبىر سۇحباتىندا. سونداي قيىن سىناقتىڭ ءبىرىن ءابىش كەكىلباەۆ 1995 جىلى باستان كەشتى. تاتيانا كۆياتكوۆسكايانىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا جازعان شاعىمى بويىنشا پارلامەنت سايلاۋى كەزىندە ء«بىر ادام – ءبىر داۋىس» قاعيداتى بۇزىلعان دەپ تابىلىپ, قالامگەر باسقارىپ تۇرعان جوعارعى كەڭەس اياقاستىنان تاراتىلدى. ولجاستىڭ: «دليا رازگونا پارلامەنتا ۆ روسسي پوترەبوۆاليس تانكي, ا ۆ كازاحستانە حۆاتيلو ودنوي تانكي» دەيتىنى سول كەز. ءسويتىپ, ودان ءبىر جىل عانا بۇرىن اسا جوعارى بيلىك لاۋازىمىنا كوتەرىلگەن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ساياسي مانسابى سىناققا سالىندى. بۇل نازىك جاندى جازۋشىنىڭ جانىن جارالاپ وتكەن وقىس وقيعا ەدى. «اتتان اۋعان اقىرەت ەمەس. تاقتان اۋعان تاقسىرەت ەمەس. ءوز باسىڭنان باق اۋسا دا, ەل باسىنان باق اۋماسىن» دەگەن ءسوزىن ءابىش كەكىلباەۆ سول كۇندەرى ايتتى. دانالىعىن, دارالىعىن كورسەتتى.

كەمەڭگەر ءومىرىنىڭ كەيىنگى كۇندەرىندە سۇيىنىشتەن كۇيىنىش كوپ بولدى. اياۋلى پەرزەنتى اۋلەتتىڭ اۆتوموبيل اپاتىنان كوز جۇمۋى ورنى تولماس قاسىرەتكە اينالدى. ول كۇندەردەگى, ول ايلارداعى ءابىش اعانىڭ جاعدايىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. كلارا اپايدىڭ ءبىر سۇحباتىنداعى: «اۋلەتتەن ايىرىلعاننان كەيىن ءابىش قولىنا مۇلدە قالام المادى عوي» دەگەن ءبىراۋىز ءسوز ءبارىن دە ۇعىندىرا الادى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الىمجەتتىگىنە ارەڭ شىداعان جۇرەكتى پەرزەنت كۇيىگى ءبىرجولاتا جانشىپ تىندى. ومىردەن ءابىش ءوتتى.

باياناۋىلداعى بايلام

ءابىشتىڭ ادالدىعىنا, ايتقىشتىعىنا, ادىلدىگىنە دالەل بولارلىق بىرەر جاي ويعا ورالىپ وتىر.

1991 جىلى ابەكەڭ باياناۋىلدان پارلامەنت سايلاۋىنا تۇسكەندە نەشە ءتۇرلى جاعدايدى باستان كەشكەنبىز. ول كەزدە پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە بىرگە جۇمىس ىستەيتىنبىز. سىن ساعاتتا مەنى جانىنا ەرتە كەتكەن ەدى.

اۋدان ورتالىعىنداعى كەزدەسۋدە ءبىر اقساقال ورنىنان تۇردى دا, مىنانداي قىڭىرلاۋ سۇراقتى قويىپ قالدى: «شىراعىم, ءسوزىڭنىڭ ءبارى دۇرىس, ءبارىن ۇعىندىرىپ-اق وتىرسىڭ. دەگەنمەن, مىنانىڭ باسىن اشىپ ايتشى – وسى سەنى ءبىزدىڭ ولجاسپەن اراسى ناشار دەگەن ءبىر اڭگىمەنى ەستىدىم. وسى نە ءسوز؟ ءتۇسىندىرشى بىزگە». ولجاستىڭ تەگى باياناۋىلدان عوي. ولجاباي باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. اقىن-جازۋشىلار اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك, مىنەز سىيىسپاۋشىلىعى دەگەن بولا بەرەدى. سونداي-سوندايدى كەي اعايىن­دار الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ تا جاتادى. ونىڭ ۇستىنە سودان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن جازۋشىلار وداعىندا ولجاس ءبىرىنشى حاتشى, ءابىش ەكىنشى حاتشى بولعانى, ءابىشتىڭ ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنا سول جەردەن اۋىستىرىلعانى دا راس. باستارى پىسپەسە پىسپەگەن شىعار دەپ قيسىنداۋعا ىلىك تە بار. بىراق ءابىشتىڭ جازۋشىلار وداعىنداعى باسشىلىق جۇمىستان كەتۋىنىڭ سەبەبى ولجاستىڭ ەكپىنى ەمەس, كولبيننىڭ تەپكىنى بولاتىن. ونى جاڭا عانا ايتتىق. سودان ءابىش جاۋاپقا كىرىسىپ, اتتىڭ باسىن جىبەردى دەيسىز. ولجاستىڭ قادىر-قاسيەتىن, ونىڭ وتتى جىرلارىنىڭ وداقتا قانداي قۇرمەتتەلەتىنىن, بۇكىل الەمدى ارالاپ شىققان ازامات ەكەنىن, شەتەلدەردە ەسىمى ەۆتۋشەنكو, ۆوزنەسەنسكي, روجدەستۆەنسكي دەگەن اتىشۋلى اقىندارمەن قاتار اتالاتىنىن, ماسكەۋدى بىلاي قويعاندا, پاريج, نيۋ-يورك, لوندون سياقتى قالالاردا جىر كەشتەرىن وتكىزگەنىن, ولەڭدەرىن ورىس تىلىندە جازعانىمەن, بۇكىل رۋحى قازاقى ەكەندىگىن, سونىسىمەن حالىقتىڭ جاقسى اتىن شىعارىپ جۇرگەنىن توگىلتە ءتۇسىندىرىپ, ءوزى ولجاستىڭ ولەڭدەرىن العاش اۋدارۋشى, ولجاس تۋرالى قازاقشا جازىلعان العاش­قى ماقالانىڭ اۆتورى ەكەنىن ايشىق­تاپ ايتىپ كەلدى دە, ولجاس تالانتىن قۇر­مەت­تەۋ ونىمەن اي سايىن داستارقاندا باس قو­سىپ ءجۇرۋدى مىندەتتەمەيتىنىن, باز ءبىر ماسە­لەلەردە اركىمنىڭ ءوزىنىڭ جەكە پىكىرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن, بىراق تۇپتەپ كەلگەندە ەلدىڭ ءىسى جولىندا ولجاسپەن ءدايىم ءبىر توپتان تابىلاتىنىن جەتكىزدى. زال سىلتىدەي تىنىپ قالدى دا, كەنەت سەرپىلىپ قول سوعىپ جىبەردى.

اڭگىمە سودان باستاپقى جايما-شۋاق ارناسىنا ءتۇسىپ قالىپ ەدى, ەندى باسقا ءبىر اقساقال قولىن كوتەردى. «اينالايىن, سەنىڭ وزىڭە شاتاعىمىز جوق. ۇلكەن ازامات ەكەنسىڭ. دەگەنمەن, ءبىز دە ەلمىز عوي. باياناۋىل دەگەن اتىمىز بار. ءبىزدىڭ دە وسى بايگەگە سالىپ وتىرعان ازاماتتارىمىز بار. ولار دا ەلگە قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ءسوزىمىزدى سويلەپ, سول جەردە وتىراتىن شىعار دەپ كۇتىپ ەدىك. ەندى ولارعا نە ايتارىمىزدى بىلمەي قالدىق. ءوزىڭنىڭ دە ەلىڭ بار ەمەس پە؟ ول جاقتان نەگە تۇسپەدىڭ؟», دەدى. زال تىم-تىرىس. ءابىش بۇل جولى جاۋاپتى قىسقا قايىردى: «اعاسى, قازاقتا ءسوز بار عوي, «تۇلپارلىعىڭدى سىناعىڭ كەلسە, ارعىماق باپتاعان جەرگە بار – ق ۇلىن كەزىڭدى كورگەن جوقپىز دەپ قايتارا قويماس باعىڭدى, جىگىتتىگىڭدى سىناعىڭ كەلسە, ازامات وسىرگەن ەلگە بار – اكەڭمەن تاباقتاس بولمادىق دەپ سىندىرا قويماس ساعىڭدى» دەگەن. مەن باعىمدى ارعىماق باپتاعان جەردەن, ازامات وسىرگەن ەلدەن سىنايىن دەپ كەلىپ وتىرمىن. قالعانىن وزدەرىڭىز شەشىڭىزدەر».

الگى اقساقال مىقتى ەكەن. سول ساتىندە-اق: «اۋ, اعايىن, مىنا جىگىت تەكتى ادامنىڭ ءسوزىن ايتىپ وتىر عوي, ءسوزدى قويىپ, ءبارىمىز وسى جىگىتكە داۋىس بەرەيىك», دەپ قالىڭ جۇرتشىلىققا قاراپ ەدى, زال تولى جۇرت دۋىلداتا قول سوقتى. كەيىن سايلاۋدا ءابىش جەڭىپ شىقتى. ءدال سونداي ناقىل حالىقتا بار-جوعىن ءالى بىلە قويمايمىن, ونى ءابىشتىڭ سول ارادا سۋىرىپ سالىپ ايتۋى دا مۇمكىن, ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە دە تابان استى ءسوز تاۋىپ كەتكەنى جانە ونىسىن ءبىر وزىنەن ون شاقتى اكادەميك شىققان باياناۋىل ەلىنە قۇرمەتىن كورسەتە كەلىستىرىپ جەتكىزگەنى بارشامىزدىڭ ايىزىمىزدى قاندىردى. شەشەندىك دەپ تە, كوسەمدىك دەپ تە وسىندايدى ايتادى عوي.

«ۇركەردىڭ» ۇيرەتەرى

الىپ دالانىڭ ماڭعىستاۋ اتتى الىس ءبىر قيىرىنىڭ وركەنيەت شىرماۋى­عىنا شىرمالا قويماعان شاعىندا, قايماعى بۇزىلماعان تۇپ-تۇنىق قازاقى ورتادا دۇنيەگە كەلۋى, بويى دا, ويى دا قاتپاي تۇرعان كەزىندە اكەدەن ايىرىلۋ كاتاكليزمىن كورۋى, جاستىق, جىگىتتىك داۋرەنىندە توتاليتارلىق قوعامنىڭ كۇردەلى كەلبەتىن سەزىنۋى, ويعا تۇساۋ, تىلگە شىدەر سالىنعان سول ۋاقىتتىڭ وزىندە قوعام شىندىعىن, زامان شىندىعىن ايتۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋى سياقتى قات-قابات جايلار ءبىر-بىرىنە قوسىلا كەلىپ, ءابىشتى جاس كۇنىنەن شىڭداپ, شيراتىپ شىعاردى. تابيعاتىنان دارىندى تۋعان, بالا كۇنىنەن ەلدەن ەرەك قابىلەتىمەن اۋىل-ايماعىن, ستۋدەنت كەزىنەن اسقان اقىلىمەن, جاسىنا ساي كەلمەيتىندەي بىلىمىمەن, اقتارىلا اعىلاتىن شەشەندىگىمەن الماتى­نىڭ زيا­لى جۇرتىن ريزا ەتكەن ءابىش ادەبيەتتىڭ قازانىندا قايناپ, ادامزاتتىق اقىل-وي الىپتارىن يگەرىپ, شىن مانىندەگى جاھاندىق تانىمعا يە بولدى. العاشقى كىتاپتارىنان-اق ء«سوز ونەرىنە ۇلكەن مۇرات, بيىك تالاپ, تەرەڭ تالعام, تازا جۇرەكپەن قاراۋدىڭ» (ساعات اشىمباەۆ) ۇلگىسىن كورسەتتى. جاس كۇنىندە-اق ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ الەمىن جارىپ شىققان «كۇي», «حانشا-داريا حيكاياسى», «شىڭىراۋ» سىندى كلاسسيكالىق پوۆەستەرى ءابىشتىڭ اتىن الىسقا جايدى. ولار ماسكەۋدىڭ بەدەلدى جۋرنالدارىندا جاريالاندى. ەۋروپادا بىرنەشە تىلگە اۋدارىلدى. قايتا-قايتا اۋدارىلدى. مىسالى, نەمىسشە قوس تومدىعى قازاقشا قوس تومدىعىنان بۇرىن شىقتى. ادەبيەت الەمىندە ابىرويلى «فولك ۋند ۆەلت» باسپاسى انىقتاعان «جيىرماسىن­شى عاسىردىڭ 100 ۇزدىك جازۋشىسى» قاتارى­نا كەشەگى كەڭەس ەلى قالامگەرلەرىنەن شولو­حوۆپەن, پاستەرناكپەن, احما­تو­­ۆا­­مەن, ايتماتوۆپەن, عامزاتوۆپەن, ­ەۆتۋ­­شەن­كومەن, بوندارەۆپەن بىرگە تۇرىپ قوسى­لىپ, قازاق كوركەم ءسوزىنىڭ اتاعىن الىس­قا اسىردى.

«سۋرەتكەر رەتىندە ءابىش تەك قانا قازاق ادەبيەتىنە عانا ەمەس, تەك قانا تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىنە عانا ەمەس, مەنىڭشە, الەمدىك ادەبيەتكە ولجا سالعان قالامگەر. قالاي ءومىر ءسۇرۋدى ەمەس, نە ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋدى شەگىنە جەتكىزە ۋاعىزداعان ءابىشتىڭ قوڭىر دومبىراسىنىڭ ءۇنى الەمدىك ادەبيەت وركەسترىنىڭ ىشىندە ايقىن ەستىلەدى», دەگەندى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ايتقان.

«ەگەر ءابىش كەكىلباەۆ ورتا ازيادا تۋماي, باسقا ءبىر جەردە, الەمدىك تىلدەردىڭ بىرەۋى كەڭ جايىلعان ەلدە, ماسەلەن, لاتىن امەريكاسىندا تۋسا, الەمدىك وقىرمانعا الدەقاشان كەڭىنەن ءمالىم بولعان بولار ەدى عوي دەپ ويلايمىن», دەگەندى جازۋشى شىعارمالارىن ۆەنگر تىلىنە اۋدارۋشى كاتونا ەرجەبەت ايتقان.

«رەسەيدە ءسوز شەبەرلەرى كوپ بولعان: پاۋستوۆسكي, تۋرگەنەۆ... ايتسە دە, ەنتسيكلو­پە­ديا­لىق بىلىمىنە, ءسوزدى الاقاندا وينات­قان شەبەرلىگىنە قاراماستان, ولار تول­ستوي­دان الىس تۇر. قازاق ادەبيەتىندە تول­ستويعا ەڭ جاقىن تۇرعان قالامگەر – ءابىش كەكىلباەۆ. ويدىڭ اۋقىمدىلىعى, پلانە­تا­لىق موتيۆتەر, توگىلگەن ءتىل – مىنە, ءابىش وقىرمانىن وسى قاسيەتتەرمەن باۋراپ الادى», دەگەندى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقان.

قازاق حالقىنىڭ الەمدىك وركەنيەت بيىگىنە كوتەرىلۋ جولىنداعى ەڭ جارقىن جەڭىستەرىنىڭ قاتارىندا كەكىلباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىن دا العا توسا الامىز. كەكىلباەۆ قازىرگى الەمدەگى قالام ۇستاعان ادامعا قويىلار ەڭ بيىك تالاپتىڭ, سۋرەتكەر اتاۋلى سالىنار ەڭ قاتال سىناقتىڭ قاندايىنا دا شىداس بەرەدى. ءابىشتىڭ كىتاپ­تارىندا الەم ادەبيەتىندەگى ۇلى جازۋ­شىلارعا ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبارى بار. مۇنىڭ ۇستىنە, ول – اسا ءىرى ويشىل.

ءبىر مىسالمەن شەكتەلەيىك.

«ۇركەردىڭ» ۇلى يدەياسى رومان سوڭىندا ۇلىن اماناتقا اتتاندىرىپ تۇرعان ابىل­قايىردىڭ مىنا ويىمەن جەتكىزىلەتىن:

ء«تۇھ, ءتۇن نەتكەن قاراڭعى ەدى! جۇل­دىزدار دا شىلدە ورتاسىنداعىداي شۇپىر­لەي قاپتى. اناۋ تەمىرقازىق, اناۋ جەتىقاراقشى. اناۋ اقبوز, كوكبوز... اناۋ... اپىراۋ, مىناۋ ات قۇلاعىنىڭ اراسىنان قىلاڭىتقان كۇلدەي بوزاڭ شوعىر ۇركەر عوي! جارىقتىق, بۇدان ۇساق, بۇدان سولعىن جۇلدىز جوق شىعار. بىراق سوعان قاراماستان, قانشاما سامالا شىراقتار سامساعان تۇنگى اسپاندا ونى كوزىڭ بىردەن شالىپ تۇر-اۋ! ونىڭ سيقىرى نەدە ەكەن؟ الدە جۇپ اجىراتپاي بىرگە تۋىپ, بىرگە باتاتىنىنان با؟ جۇلدىز ەكەش جۇلدىز دا نەعۇرلىم سانى از, نەعۇرلىم جارىعى سولعىن بولعان سايىن ءجيى تۇرماسا, كوزگە تۇسە المايتىندارىن بىلگەن عوي! وزدەرى نەتكەن ىڭعايتوك ەدى! جازدىڭ جاڭبىرلى, قۇرعاق, قىستىڭ جايلى, جايسىز بولارىن جۇرت وسى ۇركەرگە قاراپ بىلە قويادى. ءبارىن الدىن الا وسى ءبىر شوكىم سولعىن شىراقتار سەزىپ قوياتىنداي. بالكىم, مىناۋ ءبىرىن-ءبىرى يىقتاپ, ءبىرىن ءبىرى توبەدەن نۇقىپ جاتقان اۋمەسەر دۇنيەدە از حالىقتارعا دا وسى ۇركەر مىنەز كەرەك شىعار! بالكىم, ولار دا مىناۋ ۇيىتقىماسى كوپ الاساپىران دۇنيەدە تەك ۇركەردەي تىعىز تۇرىپ, داۋىل مەن بوراندى ۇركەردەي الدىن الا ءبىلىپ, الدىن الا ىڭعايعا اۋناپ وتىرا السا عانا امان قالا الاتىن شىعار...».

ايتقان-اق قوي. بۇدان ارتىق سول زاماندا قالاي ايتسىن ەندى! سۋرەتكەرلىك پەن ويشىلدىقتىڭ ۇزدىك ۇيلەسىمى وسىنداي بولماعاندا, قانداي بولماق!

جانعارا دادەباەۆتىڭ «ولمەيتىن ونەر ۇلگىسى» اتتى ماقالاسىندا ابىلقايىردىڭ تاعدىرشەشتى تىلەگى قاندايلىق كۇردەلى ساياسي-تاريحي احۋال جاعدايىندا ءپىسىپ-جەتىلگەنى, بۇل يدەيانىڭ حاننىڭ باسىنان عانا شىقپاي, بوكەنباي سەكىلدى باتىر تاراپىنان دا قولداۋ تاپقانى رومان-ەپوپەيادا سۋرەتتەلىپ وتىرعان وقيعاعا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە حالىقتىق سيپات دارىتاتىنى دالەلدەنگەن. روماندا ابىلقايىر حان: «ازعا باستىڭ اماندىعى مەن ىرگەنىڭ تىنىشتىعىنان باسقا مۇرات جوق. كوپتىڭ اڭسايتىنى – اسقان, ازدىڭ ويلايتىنى – قاتاردان قالماعان. كوپ ءوز ماقساتىنا كۇشپەن دە جەتە الادى. از اقىل-ايلاسىمەن عانا كۇن كورە الادى. اقىلى بولسا, كوپتىڭ كوزدەگەنىن ءوز مۇددەسىمەن ورايلاستىرا السا, از دا ەسەسىن جىبەرمەيدى. بۇل الەمدەگى بارلىق نارسەنى تەك كۇش شەشەتىن بولسا, اقىل مەن بىلىك الدەقاشان ادىرا قالماس پا ەدى. بىراق ولاي ەمەس قوي», دەپ ويعا باتپايتىن با ەدى؟

 بۇل سوزدەردى ءبىز دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

قازاق – از حالىق. ازعا اقىل مەن ايلا دا, ءبىلىم مەن بىلىك تە, قاجىر مەن قايرات تا, ەلدىك پەن بىرلىك تە كوپتەرگە, كۇشتىلەرگە قاراعاندا كوبىرەك قاجەت ەتىلەدى. تالاپ ەتىلەدى!

قالامگەردىڭ ءوز ءسوزىن پايدالانىپ ايتساق: ءبىز «مىناۋ ۇيىتقىماسى كوپ الاساپىران دۇنيەدە تەك ۇركەردەي تىعىز تۇرىپ» قانا امان قالا الامىز. «مىناۋ ءبىرىن-ءبىرى يىقتاپ, ءبىرىن-ءبىرى توبەدەن نۇقىپ جاتقان اۋمەسەر دۇنيەدە» ءىرى بولۋدىڭ دا, ءتىپتى ءتىرى بولۋدىڭ دا باستى شارتى – ءبىر بولۋ.

ابىز ءابىش بىزگە وسىنى اماناتتاپ كەتتى. اماناتقا قيانات جۇرمەسىن.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى