ەلىمىزدە الاتاۋ, قاراتاۋ, ۇلىتاۋ سياقتى بيىك, بيىك تاۋلارىمىز بار. سونىمەن قاتار قازاقتا رۋحىمىزدى بيىككە كوتەرىپ تۇرعان ءابىش تاۋدىڭ بارى دا حاق. تاۋلاردىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن ءبىز حح عاسىردا كوزبەن كوردىك. ول قۇدىرەتتى دارىننان پايدا بولادى ەكەن. تابيعي دارىنعا ماڭداي تەرىن, جۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن, ەڭبەكتىڭ بەينەتىن, كوكىرەكتىڭ قايعى-شەرىن قوسقان تالانت قانا جازۋشىلىق جولدان ءوتىپ, جانىنىڭ قانىن اعىزىپ, الپىس ەكى تامىرى تەبەن ينەدەي جىڭىشكەرگەنشە تالماي قالامىن ۇستاپ, ادام بالاسى تاڭدانارلىقتاي كەرەمەت كىتاپتار تۋعىزادى. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اسىل ءابىش اعا ناق سونداي سۋرەتكەر.
اعامەن الدەنەشە رەت كەزدەسكەنىمىزدە شالقاسىنان قايىرعان بۇيرالاۋ شاشىنان قارتتىقتىڭ اقشىلت قىراۋى شالا باستاعانىن, اق كۇمىستەي جارقىراعان كەڭ ماڭدايىنان شالقار قايراتتى شابىت پەن جىگەردىڭ, شىعارماشىلىق تولىسۋدىڭ, اقىل مەن دانالىقتىڭ بەلگىسىن بايقادىق. ونىڭ وي قورجىنىندا ايتىلماعان سىرلار, جازىلماعان جىرلار, حيكايالار سىڭسىپ تۇراتىن. قانشاما شىعارمالار جازدى. بىراق ارامىزدان كەتسە دە ءالى دە جازارى دا, بەرەرى دە كوپ ەدى دەپ ويلايمىن. حح عاسىردا سۇبەلى تۋىندىلارىمەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزسە, ءححى عاسىردا دا جازۋشىلار بىلاي جازار بولار دەپ قالام قارىمىن كوسىلتە ءتۇستى.
كەشەگى مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سەكىلدى الىپتار توبىمەن ارالاسىپ, سولاردىڭ باتاسىن العان ءابىش كەكىلباي ۇلى شىنىندا دا ەڭبەكقور جازۋشى ەدى. ءارۇرلى جاۋاپتى قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى, پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, مەملەكەتتىك حاتشى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى لاۋازىمدارىندا بولعاندا قولىنان قالامىن تاستاعان جوق. ونىڭ مەرزىمدىك باسىلىمداردا ءتۇرلى تاقىرىپتا جاريالانعان تارتىمدى دۇنيەلەرىن ءبارىمىز دەن قويىپ وقيتىنبىز, اڭگىمە, ولەڭدەرى, روماندارى, فيلوسوفيالىق تولعامدارى كوركەم تىلىمەن, شەبەرلىگىمەن قىزىقتىراتىن.
2002 جىلدىڭ قاراشاسىندا ەسىمى تۇركى الەمىنە ايگىلى, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى جازۋشى تولەن ابدىكوۆتىڭ 60 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى قوناقتاردى قوستانايعا باستاپ كەلدى. مەيمانداردى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ قابىلدادى. جىلى شىرايلى قابىلداۋ ۇستىندە ءابىش اعا ومىرزاق ەستاي ۇلىنا باسپادان جاڭا عانا شىققان التى تومدىق شىعارمالار جيناعىن تارتۋ ەتتى. جينالعانداردىڭ تۇرىندە تاڭدانىس بار. قات-قابات جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, شىعارما جازۋعا ۋاقىت تاۋىپ, قالىڭ كىتاپتار شىعارىپ جاتسا, قايتىپ تاڭدانباسسىڭ؟
ءابىش كەكىلباي ۇلى باستاعان قوناقتار الەۋمەتتىك اكادەمياعا باس سۇقتى. لەۆ تولستوي اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا وقىرماندارمەن كەزدەستى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ, اقاڭ مۇراجايىمەن تانىستى, ستۋدەنتتەرمەن جانە وقىتۋشىلارمەن جۇزدەستى. وسى جەرلەردىڭ بارىندە ءبىز ءابىش اعامەن بىرگە ءجۇرىپ, ماعىنالى سوزدەرىن تىڭدادىق, دارحان مىنەزىنە ءتانتى بولدىق. جازۋشىنىڭ ۇلكەندى قادىرلەپ, كىشىنى ىزەت تۇتىپ, ايەل بالاسىن سىيلايتىنىن, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى قۇرمەتتەيتىنىن بىلدىك. كوڭىلى قازاقتىڭ دالاسىنداي شالقار, پەيىلى كەڭ.
بۇرىن مەملەكەتتىك حاتشى كەزىندە كومەكشىسى تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى ارقىلى سۇحبات العانىم دا ەسىمنەن كەتپەيدى. جوعارى لاۋازىمدا جۇرسە دە التىن ۋاقىتىن قيىپ, قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ءجۋرناليسى مۇحامەدجان سەرالين نەگىزىن قالاعان, كوركەمسوز شەبەرى بەيىمبەت مايلين, اقيىق اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ جۇمىس ىستەگەن وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىن قاستەرلەپ سۇحبات بەردى. اعاعا ءتان قامقورلىق, باۋىرمالدىق بار. العاشقىدا ء«ابىش اعا, حالقىمىز وزىڭىزدەن ۇلاعاتتى سوزدەر كۇتەدى. قالاي ءومىر سۇرەمىز؟ نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ نە ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋىمىز قاجەت؟» دەگەن سۇراق قويىلدى. سوندا ءابىش كەكىلباي ۇلى:
«ادامزات ادامزات بولعالى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تالپىنىپ كەلەدى. بىراق ءار زاماندا تىرلىك ەتۋ ءارتۇرلى ماقسات, مۇرات ارقىلى جۇزەگە اسادى.
مەن بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر باسى اشىلعان ماسەلە دەپ ويلايمىن. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدىڭ وتكەن جولىندا كوپتەگەن ەلەۋلى وقيعا بولدى. وڭ وزگەرىس كوپ. كوزدەگەن ماقساتىمىزعا تولىق جەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن جىلدىڭ قاجەتتىلىگى قۇپيا ەمەس. بۇل ءۇشىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ زەردەلى ءار ازامات تاراپىنان ۇلكەن قاجىر-قايرات كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. ءبىر كەزدە ۇلى اباي اتامىز ايتقانداي, الدىمەن مىنا جارىق دۇنيەدە ءوزىڭ باستان كەشىپ جاتقان جاعدايدى ساناڭنىڭ ەلەگىنەن وتكىزەتىن ساليقالى ازاماتتىق ۋايىم قاجەت. سول ارقىلى ورگە باسقان ىستەرىڭە قۋانىپ, كەزدەسكەن كەمشىلىكتەردى انىقتايسىڭ. ول دا ازدىق ەتەدى. ونىڭ نەگە بولعانىن تۇسىنەتىن تۇجىرىمدى ءتۇيىن, اقىل بويىڭدا ۇيالاسا جىبەرگەن اعاتتىقتارىڭدى تۇزەتىپ, بارىنەن ارىلاتىنىڭ انىق.
ەڭ باستىسى سونىڭ بارلىعىن تۇزەۋگە اسىققان كۇن سايىنعى ناقتى قارەكەت كەرەك. ابايدىڭ ايتىپ كەتكەن ءسوزىنىڭ ءوزى وسىدان تۋىندايدى. «دۇنيەدە ءبىر قۇدايدان باسقانىڭ ءبارى وزگەرەدى» دەگەن قاعيدا. ءومىر بولعان سوڭ وزگەرمەي تۇرمايدى. ال ادام بالاسىنىڭ مىندەتى سول وزگەرىپ جاتقان ومىرگە بايلانىستى ساناسىن تەرەڭدەتۋ, قۇلقىن كەمەلدەندىرۋ, قارەكەتىن, كۇش-قۋاتىن جىگەرلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, قازىرگى جاعدايدى وسى تۇرعىدا ەسەپتەيمىن», دەگەن ەدى.
كەيىن وسى سۇحبات شىققان سوڭ قولىنا گازەتتى جانە «ماقپالدى كۇندەر» اتتى جىر جيناعىمدى قولتاڭبامەن ۇسىندىم. مەملەكەتتىك حاتشى: «بارىنە راحمەت! ولەڭدى جازا بەر, تالابىڭا نۇر جاۋسىن. مارفۋعانىڭ دا ولەڭدەرىن وقىپ جۇرەمىن, جاقسى جازادى. سەندەرگە تىلەكتەسپىن. قانداي تىلەگىڭ بار؟» دەپ سۇرادى. مەن ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, تىلەگىم جوق دەدىم. ۇلكەن كىسىنىڭ ىستىق ىقىلاس تانىتىپ, جاقىن تارتىپ, جاقسى تىلەك ءبىلدىرۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟
تولەن ابدىكتىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى قوستانايعا كەلگەن ساپارىندا كەشكىلىك ءبارىمىز قالاعا جاقىن جەردەگى «سوسنوۆىي بور» ساناتوريىنە باردىق. قاراشا ايىنىڭ سۋىق كۇنى, قار تۇسكەن. ءبىر كەزدە ءابىش اعا «ەسەنگەلدى, دالادا بوي جازىپ جۇرە تۇرساق قايتەدى؟» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. بىردەن كەلىستىم. جانىمىزعا جازۋشى عۇمار احمەتچين قوسىلدى. ءبىر ساعات بويى دالادا جۇردىك. ءابىش اعا ادەبيەتكە قالاي كەلگەنى تۋرالى, تالاي اسىلدارمەن بىرگە بولىپ, سولاردىڭ قامقورلىعىنا بولەنگەنى, بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ حال-احۋالى توڭىرەگىندە ويلارىمەن بولىسكەن ەدى. سويلەگەندە ءوزى تۋىپ-وسكەن ماڭعىستاۋ جەرىندەگى قارت كاسپيدىڭ تەلەگەي سۋىنداي اعىپ, كول-كوسىر توگىلىپ, ءماندى, ماعىنالى سويلەيتىن. تەڭەۋلەردى ورىندى قولدانىپ, اراسىندا ولەڭ جولدارىن كەلتىرىپ, شەشەندىك شەبەرلىك تانىتاتىن, قازاقتىڭ باي سوزدەرىمەن, سابىرلى, بايسالدى مىنەزىمەن ءبارىمىزدى باۋراپ الاتىن. ارادا زىمىراپ قانشا جىلدار وتسە دە ءابىش اعانىڭ سول داۋسى قۇلاعىمدا, جارقىن بەينەسى كوز الدىمدا.
2009 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا استاناداعى كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءابىش اعانىڭ 70 جاسقا تولعان مەرەيتويى ءوتتى. ەلىمىزدىڭ بەتكەۇستار جازۋشىسىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلىپ, ومىراۋىنا «التىن جۇلدىز» بەلگىسى تاعىلدى. ءبارىمىز قۋانىشقا ورتاقتاسىپ, دۋ قول شاپالاقتاپ جاتىرمىز.
سول ساتتە وسىنداي قۇرمەتكە ەرەكشە تولقىعان ءابىش كەكىلباي ۇلى: «جەر بەتىندە قالامگەر ەڭبەگىنىڭ قادىرى ازايىپ, قاسيەتى كەمىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ول بۇرىنعىسىنشا ارداقتالىپ, بۇرىنعىسىنشا ۇلىقتالۋدا» دەگەن ەدى. «بۇل «التىن جۇلدىزدى» مۇحتار اۋەزوۆ الا الماي كەتتى, مەنەن بۇرىن كەمەڭگەر جازۋشىمىزدىڭ العانى دۇرىس ەدى» دەپ تەبىرەنگەنى ەسىمىزدە. ۇلى ابايدى كۇللى الەمگە تانىتقان اۋەزوۆ تالانتىنا شاكىرتى وسىلاي باس يگەن بولاتىن.
مەن «جاقسى ادامدار ومىردەن نەگە كەتەدى ەكەن» دەپ وكىنەمىن. سولاردىڭ قاتارىندا ءابىش اعانىڭ ورنى بولەك, تۇلعاسى ەرەكشە كورىنەدى. سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ادامگەرشىلىگى مول, ەلىن, حالقىن جاقسى كورەتىن, سول جولدا ايانباي قىزمەت ەتكەن اياۋلى اعانىڭ جوقتىعى قازىر ۇنەمى سەزىلەدى. ول تۋرالى جازاتىن ەستەلىك ءالى الدا. بۇل سول ەستەلىكتىڭ باسى عانا. ءبارىمىز ءابىش الەمىن اسپەتتەپ, تاماشا شىعارمالارىنىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسا بەرۋىنە سەپتىگىمىزدى تيگىزۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن.
ەسەنگەلدى ءسۇيىنوۆ,
جازۋشى
استانا