مامبەت اتالىق

مامبەت اتالىق – كەيدە بي دەپ تە ايتىلادى, ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن, ءوز ورتاسىندا شوقتىعى بيىك تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول كەزىندە قازاق دالاسىنداعى ءتۇرلى وقيعا­لار­عا بەلسەنە ارالاسقان. قازاق حاندىعى­نىڭ ودان ءارى دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوس­قان, وزىنەن بۇرىنعى بيلەر مەن باتىر­لار­دىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشى. رەسەي پاتشا­لىعى قازاق دالاسىنا ەنىپ, ۇستەمدىك قۇرا باستاعان تۇستا باسقا دا بي, باتىرلار­دىڭ قاتارىندا ابىلقايىر حاننىڭ قاسىنان تابىلعان.

مامبەت اتالىقتىڭ حانعا قارسى شىق­قان بي مەن باتىرلاردىڭ الدىن كەس-كەستەگەنى تۋرالى جازۋشى الەكساندر سەرگەەۆ «پەتەربۋرگسكي پوسول» كىتابىندا بىلاي دەپ جازىپتى: «ۋا, اعايىن! – دەپ ايقاي سالدى ول. – مەن ابىلقايىر حان مەن ونىڭ ورىس دوسى, قۇرمەتتى كۋتلۋ-ماحمەتتى اقتاپ الۋدان اۋلاقپىن. ەندى سەندەر ءبىزدىڭ تۋىسقاندارىمىزدى كىمدەردىڭ ولتىرگەندەرىن بىلەسىڭدەر. دۇشپاندارىمىز مۇنداي قاراۋ ىستەرىن ءبىزدى ورىستارمەن ماڭگىلىككە ۇرىستىرۋ ءۇشىن جاسادى... حاننىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. ءبىز ونىڭ ايتقاندارىمەن كەلىسەمىز دەپ شەشتىك. ەگەر ء«يا» دەسەڭدەر, انت قابىلدايتىن بولامىز!». ءسويتىپ, انت قابىلدانىپ, قازا تاپقاندارمەن قوشتاسۋ ءراسىمى جالعاسقان.

بۇلعاقتان تۋعان بالالاردىڭ ۇلكەنى بايىمبەت باستاپ, قالعاندارى قوستاپ, مام­بەتتىڭ بيلىككە ارالاسۋىنا ىقپال ەت­كەن. ەل ىشىندە «بەس بۇلعاق» اتالعان ولار اۋىز­بىرشىلىك تانىتا بىلگەن. ءسويتىپ, مام­بەت جاستايىنان بيلىككە ارالاسىپ, ونىڭ ەسىمى كىشى ءجۇز قازاقتارى اراسىندا بەلگىلى بول­عان. بىردە باتىر ەسەبىندە قول باستاسا, ەندى بىردە بي اتالىپ, ابىلقايىر حان وتباسىنا قامقورشى, تاربيەشى رەتىندە تانىلعان.

اڭىز اڭگىمەنىڭ ارتىندا شىندىق وقيعالار تىزبەسى جاتادى. ول وتكەن تاري­حىمىزدىڭ اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ جەتكەن شەجىرەسى, ياعني جازبا تاريحتىڭ نەگىزى. سوندىقتان ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردى وي ەلەگىنەن, تاريحي دەرەكتەر سۇزگىسىنەن وتكىزىپ بارىپ پايدالانعاندا عانا مول قازىنا رۋحاني بايلىققا اينالماق.

ەل ىشىندە ەسىمى اسا قۇرمەتپەن اتالاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى شومەكەي مامبەت اتالىق دەسەك, سايكەسىنشە ونىڭ ەسىمى سىر مەن قىر اراسىندا ءجيى ايتىلادى. بىراق بۇگىندە بابامىزدىڭ اتقارعان قىزمەتتەرى, ۇلاعاتتى سوزدەرى مەن تاربيەگە بايلا­نىستى كەڭەستەرى تۋرالى ۇزىك-ۇزىك دەرەكتەر عانا بار.

مامبەتتىڭ ادامگەرشىلىگى مەن اقىل­دىلىعىنا ءتانتى بولعان حالىق ونىڭ ەسى­مىنە اتالىقتى قوسىپ ايتادى. اتالىق شىعىس ەلدەرىندە, جالپى, قازاق ەلىندە دە قامقورشى, اقىلشى دەگەن ماعىنا بەرەدى. ناقتى ايتساق, بۇل اتاق حاننىڭ ۇلدارىن تاربيەلەۋشى دەگەندى بىلدىرەدى. كەيىن­نەن حان سارايىنداعى شەندىك اتاققا اينال­عان. ەل باسشىسىنىڭ وتباسىنا اتالىق كەڭەس بەرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنىن ەسكەرسەك, مامبەت بابانىڭ ءىرى تۇلعا بولعانىن پايىمدايمىز. مامبەت ءاردايىم ابىلقايىر حاننىڭ قاسىنان تابىلىپ, كورشى ورىس پاتشالىعىمەن دۇ­رىس قارىم-قاتىناستا بولۋىنا اتسالىستى.

مامبەت اتالىق جونىندە ءابىش كە­كىل­بايدىڭ «ەلەڭ-الاڭ» اتتى تاريحي كىتا­بىن­دا: ء«تورتىنشى كۇن دەگەندە تويدىڭ تا­راعانىن پاش ەتكەندەي تاي-تۇياق باستاعان توعىزدى جەتەلەگەن كەدەي, جايىلعان, باقا, كيىكباي توبى ىرعىز بەتكە جىلىستاپ شىعا بەردى», دەلىنسە, ءارى قاراي: «حان باسىن كوتەرىپ, جان-جاعىنا قارادى. قاسىنداعى مىرزاتايدى شىنتاعىمەن قاعىپ بىلاي ىعىستىرىپ, ارجاعىنداعى ايباستىڭ ارىستانبايىن يەك قاعىپ, وزىنە شاقىردى: «...جيىرما بەس الشىننىڭ جانعا-مالعا كەندەلىگى جوق, ەڭ نۋىنىڭ ءبىرى شومەن ەدى. ولار ناعىپ تاپ مۇنداي جۇدەۋ كەلگەندەرىنە تۇسىنبەدىم. راس, ۇساق ءۇش شومەكەيدىڭ قامشىسى تۇگەلگە جۋىق. بىراق وسى ۇشەۋىنىڭ ءبارى قوسىلىپ ءبىر بوزىعۇلدىڭ قاراسىن تولتىرا الماي تۇر عوي. ءسىزدىڭ سول كوپ اۋىلدان كەلدىبايدىڭ ەكى ءتولى كيىكباي ەكەۋىڭنەن باسقا ەشكىم كوزگە تۇسپەدى. نە ويلاعاندارىڭ بار ەدى؟ جالتىردىڭ ءتورت بۇيدا ۇستارى – جادىك, المان, شىبىنتاي, كەنجە, قاراتامىر مامبەت, بالقى بايبەك شومەن اتامنىڭ كوشىن ارقار ۇراندىنىڭ قاي اۋىلىنىڭ ك ۇلىنىڭ باسىنا اپارىپ شوگەرەيىن دەپ ءجۇر؟.. ايتپەسە ىرگەدەگى ىرعىزدا تۇرىپ, اتتارىنىڭ اياقتارىنا جەم تۇسە قويادى دەيسىڭ بە؟ الدە كوكىرەكتەرى كولدەۋدەگى كوپ جىلقىنىڭ پىسقىرعانىنا كۇپتى مە؟», دەيدى ابىلقايىر (171-بەت). مىنە, وسىلايشا ابىلقايىر حان كوپ شومەكەيگە ەمەس, ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ازاماتتارعا وكپەسىن ايتقان.

1738 جىلدىڭ 3 تامىزىندا ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسىنىڭ باستىعى ۆ.تا­تيششەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعان ابىل­قايىردىڭ 12 ءبيىنىڭ ءبىرى – مامبەت اتا­لىق. ياعني انت بەرگەن رۋ اقساقالدارىنىڭ ىشىندە (56 ادام) مامبەت اتالىق بۇل­عاق بالاسى دا بولعان. ونىڭ ەسىمى تىزىم­دە ءتورتىنشى تۇر. كىشى وردادان: الشىن شومەكەي رۋىنان مامبەت بۇلعاقوۆ­تىڭ (قازالى جانە ىرعىز ۋەزدەرى اتىنان) انت بەرۋگە قالاي قاتىسقانى جازىلعان. انت قابىلداۋ قۇجاتىنا ابىلقايىر حان مەن بالاسى ەرالى سۇلتاننىڭ مورلەرى, بيلەردىڭ تاڭبالارى باسىلعان. بۇل تۋرالى م.سەراليننىڭ «ايقاپ» جۋرنالىندا 1913 جىلى جاريالانعان «قازاق قاي زاماندا روسسياعا قوسىلعان؟» اتتى ماقالاسىن وقىپ تانىسۋعا بولادى. جازبا دەرەكتەردە وسىلاي دەلىنسە, اۋىزشا دەرەكتەر دە بۇدان الشاق ەمەس.

مامبەت اتالىق شامامەن 1690-1759 جىلداردا ءومىر ءسۇردى دەپ توپشىلاۋعا بولا­دى. ول تۋرالى ايتقاندا, جازعاندا ونىڭ شىعۋ تەگى مەن جاسى عانا ەمەس, قازاق حالقى ءۇشىن اتقارعان ەڭبەكتەرىن, حالىق ىسىنە ارالاس­­قان ساياسي قايراتكەر بولعانىن قالىڭ قاۋىم­­­عا جەتكىزۋ ابزال. بىرىنشىدەن, ەدىل بويىن­­داعى قالماق­تار مەن باشقۇرتتار, تۇرىكمەن­دەر, جوڭ­عار الاتاۋىنداعى قوڭتاي­شى­لار ەلدى بۇ­لىنشىلىككە ۇشىراتقان تار كەزەڭ­دە ابىلقايىر كورشىلەس ىرگەلى ەل رەسەي­دىڭ قامقورلىعىنا جۇگىنبەك بول­عان­دا, سول تۇستاعى حان ساياساتىن قولداعان ادام. ەكىنشىدەن, حاننىڭ كەيبىر ساياساتىنا كەلىسپەۋشىلىگىن دە ءبىلدىرىپ وتىرعان. بۇ­دان مامبەت اتالىقتىڭ حان مەن حالىق اراسىندا ىقپالدى ادام بولعانىن تاني تۇسەمىز.

ابىلقايىر حان قايتىس بولعاننان كە­يىن ونىڭ ورنىنا نۇرالى سۇلتاندى حان سايلاۋعا گەنەرال-گۋبەرناتورعا ارنايى حات جازىپ, ۇندەۋگە قول قويعانداردىڭ باسى جانىبەك تارحان ەدى. ال سول ۇندەۋگە قول قويعانداردىڭ ءبىرى – مامبەت اتالىق. وسىنىڭ الدىندا (1748 جىلدىڭ 21 قىر­كۇيەگىندە) بوپاي حانشاعا كوڭىل ايتۋعا نۇرالى سۇلتانمەن بىرگە كەلگەن ءجۇز ادام­نىڭ اراسىندا قاراتامىر مامبەت اتالىق تا بولعان. جانە ول ابىلقايىر حاننىڭ ءولى­مىن انىقتاعان ءتورت ءبيدىڭ ءبىرى ەدى. حاندى ول­تىرگەننەن كەيىن باراق سۇلتان ەلدەن كو­شەدى. بۇلاي قاشىپ-پىسىپ ءجۇرۋدى ار ساناعان باراق ءوزىنىڭ ءىسىن قاراۋدى ۇسىنادى. ءىستى قاراعان ءتورت ءبيدىڭ ءبىرىنشىسى باعانالى نايمان رۋىنىڭ باس ءبيى ولجاباي (كەيدە وتەباي دەپ تە جازىلادى), ءالىمنىڭ تورتقاراسىنان قارتوقا, قوزاناي بيلەر, شومەكەي ءبيى مامبەت اتالىق. ولار قۇن تولەتۋمەن شەكتەلىپ, ءىستى باراق سۇلتاننىڭ پايداسىنا شەشەدى. بۇل دەرەكتەر ورىنبور ەكسپەديتسياسىنىڭ باستىعى ۆ.تاتيششەۆتىڭ «ەكستراكت يز پولۋچەننىح يزۆەستيەۆ و كيرگيز-كايساتسكيح ي باشكيرسكيح وبراسەنناح» دەگەن جازباسىندا بار. جالپى, ورىس-قازاق قاتىناستارى مەن مامبەت بۇلعاق ۇلىنىڭ ەسىمى (ارحيۆتە بۋلگاكوۆ) 1730-1731 جىلداردان باستاپ-اق كورىنىس بەرەدى.

ابىلقايىر حان ورىس ەلشىسى پولكوۆنيك ا.تەۆكەلەۆتى قابىلداعان تۇستا باسقا دا بي, باتىرلارمەن بىرگە مامبەت تە بولعان. 1736 جىلى اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستلدىڭ ورىنبور ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە ابىلقايىر حان ورداسىندا بولعان كەزدەگى جازبالارى 1741 جىلى سانكت-پەتەربوردا جاريالانعان. تولىق نۇسقاسى 1784 جىلى نەمىس تىلىندە ريگادا باسىلعان. بۇل ەڭبەك 1996 جىلى قازاقشاعا اۋدارىلدى. وسى كىتاپتىڭ 32-بەتىندە 1736 جىلدىڭ 22 شىل­دەسىندەگى جاعداي جازىلىپتى: «...سودان ءتورت-بەس ساعات بويى كيىز ءۇيلى اۋىلدار ارقىلى ءجۇرىپ وتىردىق. قاسىما ەرىپ كەلە جاتقان ەلشىلەر سانى ون ءتورت كىسى بولاتىن. ولاردىڭ ەسىمدەرى بايبەك باتىر, شاعىرباي باتىر, جانداۋلەت, قۇرمانباي, اقمولاي, لاقا, مامىت (مامبەت), التاي, ابىلقايىر حاننىڭ جاساۋىلى قالىبەك, جانىبەك باتىردىڭ ەلشىسى لەپەس جانە باسقالار».

وسى كىتاپتىڭ 47-بەتىندە «وسى ايدىڭ التىسى كۇنى (تامىز ايى) بايبەك پەن مامبەت ابىلقايىر حاننىڭ ماعان جىبەرگەن سىيلىعىن الىپ كەلدى. ىشىندە بارقىتپەن تىستالعان ءبىر مالاقاي (تىماق), ءبىر پار اق سيسادان تىگىلگەن شالبار, ءبىر پار قارا شەگرەن ەتىك, ءبىر قىلىش جانە ۇزىندىعى ءۇش جارىم ارشىن ءتسيليندرلى تۇتىك, ءبىر وقشانتاي بار... سول كۇنى كەشكە قىرعىزدىڭ (قازاقتىڭ) بارلىق ەلشىسىن, حاننىڭ ۇلىن, تاشكەنتتىڭ ەلشىلەرىن ء(بارى قىرىق كىسى) قوناق ەتتىم, سىي-قۇرمەت كورسەتتىم», دەپ جازادى دجون كەستل.

اعىلشىن سۋرەتشىسى قازاق حانىنىڭ وتباسىن, اينالاسىنداعىلاردى جانە قا­زاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن جازا وتىرىپ, حان­نىڭ قاسىنداعى بي-باتىرلاردى دا ەستەن شىعارماعان. سونىڭ ءبىرى – مامبەت اتالىق. ءتىپتى مامبەت بۇلعاق ۇلى دجون كەستلدى ساماراعا دەيىن شىعارىپ سالىپ, وبەر-سەكرەتار كيريلوۆپەن كەزدەسىپتى.

1738 جىلعى ۆ.تاتيششەۆتىڭ جازبالارىندا: «10-ى كۇنى قىرعىز-قايساق ورداسىنا قۇپيا كەڭەسشىنىڭ بۇيرىعىمەن جىبەرىل­گەن باشقۇرت ستارشيناسى تايماس-تارحان, ونىمەن بىرگە ورتا وردانىڭ ابىلقايىر حانى اتتاندىرعان جانىبەكوۆ, كىشى وردا­نىڭ بايراق ءبيى توعىز اداممەن جىبەرگەن بوكەنباي باتىر كەلىپ جەتتى», دەپ جازىلعان. وسىنداعى 9 ادامنىڭ ءبىرى مامبەت اتالىق (23-بەت).

1748 جىلدىڭ قازانىندا پاتشايىم ەليزاۆەتانىڭ اتىنا ۇسىنىس جولداعان­دار تۋرالى «رەسەيدىڭ قىرعىز-قايساقتار­مەن قاتىناسى» اتتى ىستە ساقتالعان, وسى قۇجاتتىڭ №1 تىزىمىنە تۋلاق بي, ەكىنشىسى­نە كەدەي بي, ۇشىنشىسىنە مامبەت اتالىق تاڭباسىن باسقان. ءدال سول جىلدىڭ سول ايىندا قازاق ەلىنىڭ حان-سۇلتاندارى, بي-باتىرلارى باس قوسىپ, جوڭعارلارعا قارسى ۇرىستى اياقتاۋ تۋرالى كەڭەس وتكىزەدى. وسى جيىنعا مامبەت باتىر دا قاتىسقان. ول ءبىر ايدان سوڭ باتىر سۇلتاندى اق كيىزگە كوتەرىپ, حان سايلاعانداردىڭ قاتارىن­دا دا بولادى. بۇل دەرەكتى سمايىل مولدا ابدىرازاقوۆ جازىپ قالدىرعان. دەمەك, مامبەت اتالىق كەيدە ەكىۇشتى باعىت ۇستانعانىن بايقايمىز. مۇنىڭ الدىندا عانا ول كىشى ءجۇزدىڭ كوپتەگەن بيىمەن ­بىر­­­گە ابىلقايىردىڭ ۇلكەن ۇلى نۇرالى سۇلتاندى حان ەتۋگە ۇسىنىس جاساعانى بەلگىلى.

سونىمەن قاتار مامبەت اتالىق بۇل­عاقوۆتىڭ ەسىمى رەسەي قۇجاتتارىندا 1730-1748 جىلدار ارالىعىندا ءجيى كەز­دەسەدى. بۇدان ول شيرەك عاسىرعا جۋىق قا­زاق جۇرتشىلىعىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە بەل­سەندى قىزمەت ەتكەن تۇلعا دەپ وي تۇيۋگە بولادى. قۇجاتتاردا كەيدە مامبەت باتىر دەپ تە اتالادى. ونىڭ ابىلقايىر باستاعان جاساق­تا ۇرىستارعا قاتىسقانى تۋرالى دا اڭگىمە­لەر بار. اقكەتە التاي باتىر يبەسكى ۇلىمەن بىرگە ارقايسىسى 500, 1000 كىسىلىك جاساق­تى باسقارعاندارى ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر. ورىنبور ءارحيۆىن اقتارعان جازۋشى جۇباتقان مۇراتباەۆ «مامبەت باتىر» (2000 ج.) ماقالاسىندا 500 جاساقتى باسقا­رىپ, جوڭعارلاردى جەڭۋگە ۇلەس قوسقانىن جازادى. تاعى ءبىر ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە مامبەت اتالىقتىڭ 1692 جىلى تۋىپ, 103 جاسقا كەلگەندە ومىردەن وتكەندىگى ايتىلادى. ءتىپتى ونىڭ 80 جاسىندا سادىر نايماننىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ, ودان جانقارا, العارا دەگەن ۇلداردىڭ تۋعاندىعى ايتىلىپ ءجۇر. ال ج.مۇراتباەۆ مامبەت اتالىقتىڭ 1759 جىلى 70 جاسىندا ومىردەن ءوتىپ, ورازا ايىندا قوجا-احمەت ياساۋي ماۆزولەيىنە جەرلەنگەنىن جازادى. قارت ۇستاز ناريمان مايقانوۆ (1920-2001) مامبەتتىڭ قىس ايىندا قايتىس بولىپ, سۇيەگى كەيىننەن تۇركىستانداعى كەسەنەگە اكەلىپ قويىلعانىن ءسوز ەتكەنى تاعى بار.

ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىندە جاتقان مامبەت بابامىزعا قۇران باعىشتاۋ, ونىڭ رۋحىن ەسكە الۋ ماقساتىندا 2004 جىل­­دىڭ 4 جەلتوقسانىندا تۇركىستانعا ارنايى ­بار­دىق. كەسەنەنى اب­دەن ارالاپ, سۋرەتكە, بەي­نەجازباعا تۇس­تىك. كەسەنەنىڭ كىرەبەرىس قا­بىرع­اسىنا وسىن­دا جەرلەنگەن حان, سۇل­تان, بيلەر تىزىمى­نەن مامبەت بابامىزدىڭ ەسى­مىن كورىپ, ءبىر مارقايىپ قالدىق.

سونداي-اق مامبەت بۇلعاق ۇلىنىڭ سوڭىندا بي رەتىندە شىعارعان شەشىم­دەرىمەن قاتار, قاناتتى سوزدەرى قالعان: «العاشقى تاربيە – انادان, ەل بيلەۋ – اكەدەن», «ساپاسى باردىڭ ساناسى بولار», «بۇگىنگى بالا بۇركىت – ەرتەڭگى قى­ران بۇركىت» دەگەن سياقتى تاعىلىمدى سوزدەرىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. شيرەك عاسىرداي بيلىكتە بولعان مامبەت بۇلعاق ۇلى تۋرالى جوعارىدا اتالعان سيرەك كىتاپتاردا باسقا دا بىرقاتار مالىمەتتەر بار. ويتكەنى ول, بىرىنشىدەن, قازاق حاندىعى ىرگەسى­نىڭ بەرىك بولۋىنا ۇلەس قوستى. ەكىنشىدەن, سىرت­قى جاۋدان قورعانۋدا باسشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ۇشىنشىدەن, ابىلقايىر حاننىڭ اتالىعى ءرولىن اتقاردى. تورتىنشىدەن, شەتەلدىك تەۆكەلەۆ, كيريلوۆ, تاتيششەۆ, اعىلشىن سۋرەتشىسى كەستلمەن جاقىن قارىم-قاتىناستا بولدى. بەسىنشىدەن, ابىلقايىر حان, بوپاي حانىم, نۇرالى, ەرالى, باراق سياقتى باتىر, سۇلتاندارمەن ارالاس-قۇرالاس ءومىر ءسۇردى. اسىرەسە, حان ولىمىنە اكەلىپ سوققان ۇلكەن داۋدى بەيبىت جولمەن شەشۋدەگى بيلىك ىستەرى ونىڭ قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلۋىنە جول اشتى. دەمەك, مامبەت – وسىنداي اتاق-دارەجەگە لايىقتى ادام بولعان, قازاق ەلىنىڭ بۇتىندىگىنە قىزمەت ەتكەن ءحVىىى عاسىرداعى باستى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سون­دىقتان ونىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋعا, وسى باعىت­تا ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزۋگە سىر ەلى تۇگەل اتسالىسۋى قاجەت. بۇگىنگى ۇرپاقتى جاي­ما-شۋاق زامانعا جەتكىزگەن وسىنداي اتا-بابالارىمىز ەكەنى ايدان انىق.

تىنىشبەك دايراباي,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى