تەڭگەنى دەمەيتىن تىرەكتى قايدان ىزدەيمىز؟

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءرۋبل­دىڭ قۇنى بەس تەڭگەدەن كەم بولسا, وندا رەسەي تاۋارلارى ىشكى نارىققا كەرى اسەر ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ىشكى ينفلياتسيانىڭ وتە جوعارى دەڭگەيىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. قازىرگى باعام ءبىزدىڭ تا­ۋار وندىرۋشىلەردىڭ جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن ۇلتتىق بانك تە ءىشىنارا مويىنداپ وتىر. ساراپشىلار اقش ۆاليۋتاسىنىڭ كەنەتتەن كۇش الىپ كەتۋىنە جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ جانار-جاعارماي باعاسىن تومەندەتۋگە ۋادە بەرگەنى سەبەپ بولعانىن ايتادى. ەگەر وپەك ەلدەرى ءوندىرۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەردى ساقتاماسا, ساۋد ارابياسى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسىن 72-دەن 50 دوللارعا دەيىن ءتۇسىرۋى مۇمكىن.

الداعى ءۇش جىلدا ەل بيۋدجەتى ءبىر دوللار ءۇشىن 470 تەڭگە باعامى بو­­يىنشا ەسەپتەلگەنىن بىلەمىز. دەمەك 30 تەڭگەلىك ايىرماشىلىق بايقالماي قويمايدى. ال مۇناي­دىڭ ءبىر باررەلى 50 دوللار بولعان كەزدە جاعداي ۋشىعا ءتۇسۋى مۇمكىن.

وسىدان ءبىراز بۇرىن ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردان كەلگەن كو­مەك­كە قاراماستان نارىقتا شە­تەل­دىك ۆاليۋتا جەتىسپەيتىنىن, بۇل جاعداي تاپشىلىق تۋدىرىپ, دول­­­لارعا دەگەن سۇرانىستى ارتتى­رىپ, تەڭگە باعامىنا قىسىم جاسايتىنىن بولجاعان. بۇل جولى دا سولاي دەپ جاتىر. «سىرت­قى سەكتورداعى جاعداي ءالى دە كۇردەلى بولىپ وتىر. بۇل جوعارى قۇبىلمالىلىق پەن جاھاندىق ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردىڭ ساق­تالۋىمەن بايلانىستى. اقش دوللارى دامىعان جانە دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى نىعايۋىن جالعاستىردى. DXY يندەكسى قىركۇيەك ايىنان بەرى 5,5%-عا ارتىپ, 106,2 تارماققا دەيىن جەتتى. ەم ۆاليۋتالارىنىڭ يندەكسى قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭى­نان 4,1%-عا تومەندەدى», دەيدى ءا.مولدابەكوۆا.

ۇب وكىلى ايتىپ وتكەندەي, مۇناي نارىعىندا دا پەسسيميستىك كوڭىل كۇي بايقالىپ وتىر. بۇل الەم­دىك سۇرانىستىڭ باياۋ قال­پىنا كەلۋى مەن وپەك+ تاراپىنان ۇسىنىستىڭ ءوسۋ ىقتيمالدىلىعىنا بايلانىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇناي باعاسى باررەلىنە 71-72 اقش دوللارى دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەدى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»

«شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس­تىڭ ءوسۋى جالپى ەكونوميكالىق بەل­سەندىلىكتىڭ, ونىڭ ىشىندە سىرت­­قى ەكونوميكالىق بەلسەن­دى­لىك­تىڭ ارتۋىنا بايلانىستى. سونداي-اق وعان بيۋدجەت شىعىس­تا­رىنىڭ ارتۋى مەن كۆازي­مەم­­لەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ينفرا­­­قۇرىلىمدىق جانە ينۆەس­تي­تسيالىق جوبالارعا شىعىن­دارىنىڭ ۇلعايۋى سەپ بولىپ وتىر. وسى فاكتوردىڭ بارلىعى جيىنتىعىندا يمپورتتىڭ وسۋىنە, سايكەسىنشە, شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. ۆاليۋتا نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس تەڭگەرىمىنىڭ بۇزىلۋى ينۆەستيتسيالىق احۋالعا كەرى اسە­­­رىن تيگىزىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قىمباتتاۋىنا جانە جالپى ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ۆاليۋتا نارىعىنداعى تەڭ­گەرىمدىلىكتى ارتتىرۋ ماقسا­تىندا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ۆاليۋتالىق تۇسىم­دە­رىنىڭ 50%-ىن مىندەتتى تۇردە ساتۋ تالابى قايتا ەنگىزىلەدى. ۇكىمەت­تىڭ ءتيىستى قاۋ­لىسى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ بۇي­رى­عى ازىرلەنىپ, جاقىن كۇن­­دەرى قابىلدانادى» دەيدى ءا.مولدابەكوۆا.

بۇعان دەيىن بۇل تالاپ 2023 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن قول­دا­نىستا بولعان, الايدا ماكرو­ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ وزگە­رۋىنە بايلانىستى ۋاقىتشا توق­تاتىلعان ەدى. سونىمەن بىرگە بۇل تالاپ – شيەلەنىستەردى باسەڭدەتۋ ءۇشىن جەدەل قولدانۋعا بولاتىن ءتيىم­دى قۇرال.

قارجى ساراپشىسى ارمان بەيسەمباەۆ دوللار مەن تەڭگە دا­لىزىندەگى باعام 496 تەڭگەگە جا­قىن­داعاندا ۇلتتىق بانك تاعى نارىقتى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن اۋىزشا ينتەرۆەنتسياسى قا­لىپ­تى قۇ­بىلىسقا اينالىپ بارا جات­قانىن ايتادى. قازان ايىندا ۇب حالىقتى اۋىزشا تىنىش­تان­دىرعان كەزدە دوللار 496 تەڭگەدەن 492 تەڭگەگە دەيىن ءتۇستى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ال­داعى ەكى-ءۇش ايدا دوللار 495 تەڭ­­­گە­دەن تومەندەمەيدى. «1 دول­لار­دىڭ 496-499 تەنگەگە باعالا­لانۋى ۇلت­تىق بانك ءۇشىن اۋىر سىناق» دەيدى ول.

سونىمەن قاتار ا.بەيسەمباەۆ تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە دوللارعا دەگەن سۇرانىس تا اسەر ەتىپ وتىر. حالىق دوللار ساتىپ الا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەل ازاماتتارى تاراپىنان شامادان تىس سۇرانىس ۇلتتىق ۆاليۋتاعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. بىراق ىشكى نارىقتا تەڭگەگە تىرەك بولاتىن فاكتورلار وتە ءالسىز. ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن تەڭشەپ وتىرۋعا تىرىساتىنىن وتكەن جىلدان بەرى بايقاپ ءجۇرمىز. مىسالى, وتكەن جولى باعام 496 تەڭگەگە جاقىنداپ بارىپ, بىردەن 480 تەڭگەگە دەيىن ءتۇستى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولى دا ۇب سول ارەكەتىن قايتالاپ, باعامدى تەك 492-گە دە­يىن تومەندەتتى. وتكەن جىلعى كورسەتكىش پەن قازىرگى جاعدايدى 12 تەڭگە ءبولىپ تۇر. دەمەك ۇب-نىڭ نارىققا اسەر ەتۋ بەلسەندىلىگى السىرەپ بارادى. ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز نارىق زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلۋگە نيەت ەتكەن ەلمىز. ۇلتتىق ۆاليۋ­تانىڭ قازىرگى قۇبىلۋى­نا ۇرەي­لە­نۋدىڭ قاجەتى جوق, جاعداي كۇردەلى بولعانىمەن, ەكونوميكا قازىر داعدارىستا ەمەس. سىرت­قى قارىزدار بار, بىراق ونشا ۇلكەن ەمەس. رەزەرۆتەر بار, دۇ­رىسى, داعدارىس جاعدايىندا الدىن الا ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىر­­لەۋ. ازاماتتار ءوز دەڭگەيىندە, ۇكىمەت ءوز دەڭگەيىندە بەلدى بەكەم بۋىپ ءجۇرۋ كەرەك. ءدال قازىرگى جاعدايدا 500 تەڭگە دەگەن كورسەتكىش تىم قاۋىپتى بەلگى ەمەس. بىراق تەڭگە ءۇشىن باستى قاۋىپ رۋبل مەن رەسەي ەكونو­مي­كا­سىنىڭ جاي-كۇيى بولىپ قالىپ وتىر.

ساياساتتانشۋى دوسىم سات­پاەۆ­­تىڭ ايتۋىنشا, رۋبل قۇل­دىراي بەرسە, رەسەيدە وندىرى­لەتىن تاۋار­لار ارزانداي باستايدى, بۇل وتان­دىق ءونىمنىڭ دە ءوز نا­رى­عى­مىز­دا تارتىمدىلىعىن تومەن­دەتەدى. قازاقستاننىڭ وڭدەۋ­شى سەكتورلارىن, ەڭ الدىمەن تاماق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا قول جەتكىزۋدەن باسقا تاڭداۋى بولمايدى. رەسەيلىك كومپانيا­لار ىشكى نارىقتان كەتە باس­تاسا دا ەلىمىزبەن تاۋار اينالىمى سونشالىقتى وزگەرگەن جوق. قازاقستاننىڭ ساۋدا قۇرى­لىمىندا ونىڭ ۇلەسى بۇرىن­عى­سىنشا جوعارى – 19%, ال سوڭعى 5 جىلدا ول 20-25% دەڭ­گە­يىن­دە قۇبىلىپ وتىردى. 2022 جىلدىڭ شىلدەسىنەن 2024 جىل­دىڭ شىلدەسىنە دەيىن تاۋار اينا­لى­مىنىڭ جالپى كولەمى 5,5%-عا ءوسىپ, 15,1 دوللارعا دەيىن جەتتى. دەمەك ەكى ەكونوميكانىڭ بايلانىسى بۇرىنعىسىنشا جوعارى بولىپ وتىر.

ۇلتتىق بانك تەڭگەنى قولداۋ­دىڭ سىننان وتكەن ءتاسىلىن قايتىپ قور­جىننان شىعارىپ, تەڭگەگە قولداۋ بولاتىن تىرەكتى سىرتتان ەمەس, ىشتەن تاپقانى اپتا ورتاسىندا بەلگىلى بولدى. ۇب تورا­عاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆا ۇلتتىق بانك مەم­لەكەتتىك كومپانيالارعا ۆاليۋ­تالىق ءتۇسىمنىڭ 50%-ىن ىشكى نا­رىق­تا ساتۋ بويىنشا مىندەت­تە­مەنى قايتا ەنگىزۋگە دايىندالىپ جاتقانىن ايتتى. مۇنداي قادام ۆا­ليۋتا سۇرانىسى مەن ۇسىنى­سى­نىڭ تەڭگەرىمىن تۇراقتاندىرۋى ءتيىس.

مەملەكەتتىك كومپانيالار ءۇشىن ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ جارتىسىن ساتۋ مىندەتتەمەسى 2023 جىلعا دەيىن قولدانىستا بولدى, بىراق «ماكروەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىس­تى» الىنىپ تاستالدى. ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق ءتۇسىم­دى مىندەتتى تۇردە ساتۋدى «كۇي­زە­لىستى جۇمسارتۋدىڭ» ءتيىمدى قۇرال­دارى دەپ اتايدى. بازالىق ستسەنا­ريدە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ كوتەرىڭكى ۇسىنىسى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سۇرانىس سوڭعىسىنىڭ نىعايۋىنا الىپ كەلۋى ءتيىس. ءا.مولدابەكوۆانىڭ ايتۋىن­شا, تەڭ­گەنىڭ قازىرگى السىرەۋىنە مۇ­ناي­دىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ Brent ماركالى شيكىزاتتىڭ باررە­لىنە 71-72 دەيىن تومەندەۋى اسەر ەتكەن. جاريالانىم كەزىندە لوندوننىڭ ICE بيرجاسىنداعى قاڭتار فيۋچەرستەرى باررەلىنە 73,27 دوللارمەن (سوڭعى تاۋلىكتە 0,04%-عا تومەندەدى) ساۋدالاندى. سونداي-اق ۇلتتىق بانك باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى رەت­تەۋشى جالپى ەكونوميكالىق بەل­سەندىلىكپەن بايلانىستىراتىن شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ ءوسۋىن جانە ينفراقۇرىلىمدىق,  ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بيۋدجەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور شىعىستارىنىڭ ۇلعايۋىن اتاپ ءوتتى.

«ۆاليۋتالىق نارىقتاعى سۇ­رانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى تەڭ­گەرىم­نىڭ تومەندەۋى ينۆەس­تي­تسيا­لىق احۋالعا تەرىس اسەر ەتە­دى, ينۆەستيتسيالىق جوبالار­دىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى جانە جالپى ينفلياتسياعا قارسى اسە­رىن تيگىزەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ءا.مولدابەكوۆا.

الماتى