زامان جانە تاريح تاعىلىمى

جيىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا عى­لىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ, وبلىس اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋى وقىلدى. سونداي-اق اتالعان جوعارى وقۋ ورنىندا 14 جىل رەكتور بولعان وڭداسىن ءاشىموۆ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. ال ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازىرگى رەكتورى ەربول يساقاەۆ ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى امانجول كۇزەمباي ۇلىنا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى تىلەگەن سادىقوۆقا سقۋ-مەن ۇزاق جىلدار تىعىز بايلانىسىپ, ءدارىس وقىعانى ءۇشىن م.قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىن بەردى. ال «اكادەميك ماناش قوزىباەۆ» مەدالىمەن تۇركياداعى كاستامونۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ورحان سويلەمەس ماراپاتتالدى. سونىمەن قاتار م.قوزىباەۆقا ارنالعان ەسسە جازۋ بايقاۋىنىڭ جەڭىم­پازدارىنا ديپلوم تابىس ەتىلدى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا بايانداما جاساعان عالىمداردىڭ ءبارى تاريحتىڭ بۇگىنگى قادامىنا توقتالا وتىرىپ, ونى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ەڭبەكتەرىمەن ۇشتاستىردى. اسىرەسە ايتۋلى عالىمنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ قارساڭىنداعى جىلداردا قازاق قوعامىنىڭ ساناسىن تاريحي دەرەكتەر مەن دايەكتەرگە بايىتقانىن, ونىڭ ەگەمەندى ەلدەر قاتارىندا ءومىر سۇرۋگە قاقى بارىن عىلىمي تۇردە دالەلدەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق بۇعان عىلىمنان تەرەڭ حابارى بار ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىن تارتىپ, پەسسيميستىك پيعىلداعى وپپونەنتتەرگە لايىقتى سوققى بەرگەنىن جانە وسىنىڭ ءبارىن تۋعان حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن جەتكىزگەنىن باياندادى.

«ماناش قوزىباەۆ سول جىلدارى قازاق رۋحىنىڭ كوتەرىلۋىنە شەكسىز ۇلەس قوستى. تاريحي قايراتكەرلەرىمىزدىڭ اتىن شىعارۋدا, ولاردىڭ ەسىمدەرىن ەلگە تانىتۋدا دا ايانعان ەمەس. سونىڭ ىشىندە ابىلاي حان ەسىمىن ۇلىقتاۋدىڭ باستاماشىسى بولدى. 1991 جىلى كوكشەتاۋدا ابىلاي حاننىڭ 280 جىلدىعىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەمدە اتالۋىنىڭ باسىندا تۇرعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەدى», دەدى پروفەسسور زارقىن تايشىباي.

اسىرەسە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميكتىڭ ۇلى ءىلياس قوزىباەۆتىڭ «جەكە ادامدار تاري­حىنداعى جانرلىق پروبلەما» اتتى بايان­داماسى قىزىقتى شىقتى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر جەكە ادامداردىڭ تاريحىن تاپسىرىسپەن زەرتتەۋشىلەر, اقىلى كىتاپ جازاتىندار كوبەيىپ كەلەدى ەكەن. ول پوستكەڭەستىك باسقا دا رەسپۋبليكالاردا بار كورىنەدى. «بىردە سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ورتالىق كىتاپحاناسىندا جەكە ادامدار ءومىرىن زەرتتەپ, تولىپ وتىرعان جاسامىس ازاماتتاردى كورىپ تاڭعالدىم. ونداي زەرتتەۋشىلەر تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ماقساتىندا زەرتتەۋ نىسانىنىڭ ەڭبەك­تەرىن اسىرا باعالاپ جاتادى. ناعىز تۇلعا دەپ ءبىز كوسەمدىگىمەن, شەشەندىگىمەن جانە باسقا دا قاسيەتىمەن ءوز مۇددەسىن ەل مۇددەسىنە ۇلاستىرعان ازاماتتى ايتامىز. ال جەكە قارا باسىنىڭ مىندەتىن اتقارىپ, تابىسقا جەتكەندەر تۇلعا ەمەس. ءبىزدىڭ تاپسىرىس العان زەرتتەۋشىلەرىمىز كەشەگى كومپارتيانىڭ جەكە ءوز باسىن تابىستارعا جەتكىزگەن فۋنكتسيونەرلەرىن دە دارىپ­تەپ, كىتاپ جازىپ ءجۇر. سونداي-اق كەي­بىر تابىس­تى تاريحشىلارىمىز شەجىرە جيناۋمەن اۋەستەنەدى. قاعازعا تۇسپەگەن, اۋىزەكى تىلدە تاراعان دەرەگى كۇماندى دۇنيەنىڭ عىلىمي نەگىزى ءالسىز. جالپى, ءبارىنىڭ كوممەرتسيالانۋى تاريح عىلىمنىڭ شىنايىلىعىنا شەك قويىپ وتىر. جانردىڭ پروبلەماسى دەگەندە, ءبىز الدىمەن وسىنى اتاۋىمىز كەرەك», دەدى ول.

رەسەي عا ءسىبىر فيليا­لى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور اندرەي كريۆو­شاپكين كونفەرەنتسياعا ونلاين ارقى­لى قاتىسىپ, جيىنعا قاتى­سۋ­شىلارعا ىزگى لەبىزىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان عا­لىمدارىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى.

بەلگىلى تاريحشى, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ پروفەسسورى امانجول كۇزەم­باي ۇلى ماناش قوزىباەۆتىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنىن ايتقاندا, ونىڭ ا.سولجەنيتسيننىڭ اتىشۋلى ەلبۇزار ماقالاسىنا تويتارىس بەرۋدى قالاي ۇيىم­­داستىرعانىن, ونى قازاق-ورىس تىل­دەرىندە ورتالىق گازەتتەرگە جاريا­لاعانىن ەسكە ءتۇسىردى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى ەركىن ءابىل «سول­تۇستىك قازاقستان: تاريحي-گەوگرافيالىق اسپەكت» اتتى بايانداماسىندا سارىارقا ۇعى­مىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن اشىپ بەردى. وعان ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىس­تارى عانا ەمەس, باتىس ءسىبىردىڭ قازاق­ستان­مەن شەكتەسەتىن جەرلەرى دە جاتادى ەكەن.

تاعى ءبىر تاعىلىمدى باياندامانى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تىلەگەن سادىقوۆ جاسادى. ول بايانداماسىندا ماناش قوزىباي ۇلىنىڭ تاريحي اقتاڭداقتاردى ايگىلەۋدەگى ەڭبەكتە­رىنە كەڭىنەن توقتالدى. وسىنداي ىستە عالىمنىڭ جەكە باسىنىڭ باتىلدىعى, بىلگىرلىگى, زەرتتەۋشىلىگى, سەزگىش جانە كورەگەندىك قاسيەتى ەرەكشە بولعانىن جەتكىزدى. ال تۇركياداعى كاستامونۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ورحان سوي­لەمەس تاريحي اقتاڭداقتار مەن قۋعىن­­-سۇرگىن اقيقاتىنىڭ ادەبيەتتەگى كورى­نىسى تۋرالى باياندادى.

سونىمەن بىرگە ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى باسشىسى, دوتسەنت ءزيرابۇبى تولەنوۆا مەن وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنگەن بايىپتى بايانداما جاسادى.

پەتروپاۆل