جوعارى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى از ەمەس

2022 جىلدان باستاپ ەلىمىز عىلىمنىڭ اشىق مودەلىن قۇرا باستادى, ياعني, جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەن ورتا جانە تەحنيكالىق ءبىلىمدى بولە وتىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىن جەكە-جەكە ۇيىمداستىرىپ, جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى بولەك باسقارۋ جۇيەسىنە كوشتى.

عىلىمنىڭ اشىق مودەلى

اشىق عىلىم مودەلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق باسىمدىعىن, بيزنەستى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) ينۆەستيتسيا سالۋعا ىنتالاندىرۋدى, سونداي-اق ەلدەگى عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات باعىتتارىن ايقىندايتىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستى قۇرۋدى كوزدەيدى.

2023 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە وتكەن ۇلتتىق كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم مەن جوعارى ءبىلىمدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى.

«سوڭعى بەس جىلدا ەلىمىزدە عىلىمعا بولىنگەن شىعىندار 60%-عا ءوستى, ال عىلىمنىڭ ءىجو قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى كەرىسىنشە, 0,13%-عا دەيىن تومەندەدى. بۇل شىعىنداردىڭ باسىم بولىگى, ياعني 70%, مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتىنان قۇرالادى», دەپ ناقتىلادى مەملەكەت باسشىسى.

وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق باسىمدىعى تۋرالى ايتۋ ءالى ەرتە. ويتكەنى اكادەميالىق باسىمدىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر قارجىلىق تاۋەلسىزدىگىن تالاپ ەتەدى.

مەملەكەتتىك جانە باسقا تاپسىرىس

قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرسەك, بۇل – گرانتتار. گرانتتار — ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنداعى قارجىنى ءبولۋ قۇرالى. 2024/2025 وقۋ جىلىنا مەملەكەت 94 250 گرانت ءبولدى. ولاردىڭ شامامەن 79 مىڭى — باكالاۆرياتقا, 13 مىڭنان استامى — ماگيستراتۋراعا جانە 2 919 — دوكتورانتۋراعا بولىنگەن.

سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ تامىز ايىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا مالىمدەۋىنشە, مەملەكەتتىك گرانتتاردان باسقا, قوسىمشا گرانتتار دا پايدا بولعان.

بيىل جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 2 مىڭنان استام گرانت ءبولدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتا وسە بەرەدى.

500 گرانت تۇركيا تاراپىنان حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋ ءۇشىن ءبولىندى.

Freedom Finance Group كومپانياسى 400 گرانت ءبولدى. تۇركىستانداعى حالىقارالىق تۋريزم جانە قوناقجايلىلىق ۋنيۆەرسيتەتى 800 ماقساتتى گرانت ۇسىندى. «قازاقستان حالقىنا» قورى 850 گرانت ءبولدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ 18 جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتى وزدەرىنىڭ رەكتورلىق گرانتتارىن ۇسىنادى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وسى وقۋ كەزەڭىندە قوسىمشا گرانتتار سانى شامامەن 10 مىڭعا جەتەدى.

ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك, ەلىمىزدەگى تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى, ولار ەكونوميكانىڭ جانە ونەركاسىپتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە تىعىز بايلانىستى مامانداردى دايارلاۋى ءتيىس. الايدا بۇل ءالى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگىزگى باعىتقا اينالعان جوق.

ليگالارعا ءبولۋ

مەملەكەتتىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا مۇمكىندىگى جوق ەكەنى انىق, ال ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 120-عا جەتەدى. بيىل ۋنيۆەرسيتەتتەرگە شامامەن 140 مىڭ تۇلەك قابىلدانۋى ءتيىس ەدى.

مەملەكەتتىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋدى قارجىلاندىرۋداعى شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرى ۇكىمەتتى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ليگالارعا ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتتى. ءبىر اي بۇرىن بۇل تۋرالى ۆيتسە-پرەمەر تامارا دۇيسەنوۆا مالىمدەدى, الايدا بۇل يدەيا مەملەكەت باسشىسىنىڭ دەڭگەيىندە 2020 جانە 2021 جىلدارى دا تالقىلانعان ەدى.

سونىمەن قاتار بيىلعى جولداۋىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك گرانتتاردى ناتيجەسىز تاراتۋعا بولمايتىنىن تاعى دا اتاپ ءوتتى.

سوندىقتان, تامارا دۇيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇش ليگاعا بولىنەدى — جوعارى, ورتا جانە ماقساتتى ليگا. بۇل ءبولىنىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2025 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى رەيتينگتىك جۇيەگە سايكەس باعالاناتىن بولادى, بۇل جۇيەنى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (ەىدۇ) مۇشە ەلدەر قولدانادى. اتاپ ايتقاندا, بۇل جۇيەگە ەۋروپا مەملەكەتتەرى, كانادا, اقش كىرەدى.

ليگاعا بايلانىستى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداۋ ءۇشىن قاجەتتى شەكتى باللدار وزگەرىپ وتىرادى, سونداي-اق بۇل گرانتتاردىڭ كولەمى مەن سانىنا دا اسەر ەتەدى.

جوعارى ليگاعا كىمدەر كىرەتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا Forbes Kazakhstan ەڭ كوپ گرانت العان 15 جوعارى وقۋ ورنىن اتاپ ءوتتى. وسى رەيتينگتە ءبىرىنشى ورىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, ال سوڭعى ورىندا سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت تۇر. تىزىمدە سونداي-اق جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر — ەۇۋ, قازنۋ, قازنتۋ, قازنپۋ, نارحوز جانە لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسى (بۇرىنعى قازاتك) بار.

ماقساتتى كاپيتال قورلارى

ال ەندى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق باسىمدىلىعىنا قايتا ورالايىق. قارجىلىق تۇراقتىلىقسىز جەتىستىككە جەتۋ, اسىرەسە باسىمدىققا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق 2022 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمىنىڭ تۇراقتى دامۋى تۋرالى ايتىلعان بولاتىن, ونى قامتاماسىز ەتە الاتىن قۇرالداردىڭ ءبىرى — ەنداۋمەنت قورلارى.

جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەنداۋمەنتتەرى مەتسەناتتاردىڭ قاراجاتتارىن جيناقتاپ, قايىرىمدىلىق كاپيتالىنىڭ باستاپقى سوماسىن ساقتاي وتىرىپ, ءتيىمدى ينۆەستيتسيالار جۇرگىزەدى, ولاردىڭ تابىستارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالادى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەنداۋمەنت قورلارىنىڭ پيونەرلەرى بولىپ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى (نۋ) مەن نازارباەۆ ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەرى (نيش) سانالادى. ولاردىڭ قۇرعان قارجىلىق قورجىنىنىڭ ارقاسىندا نۋ بۇگىنگى تاڭدا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيادا جوعارى ءبىلىمنىڭ فلاگمانى بولىپ سانالادى.

مۇنداي ەنداۋمەنت قورلارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە از ەمەس. مىسالى, رفمش قورى دا تابىستى قورلاردىڭ توبىنا كىرەدى, نۋ مەن نيش ەنداۋمەنتتەرىمەن بىرگە. جاقىندا كاسىپكەر ايدىن راحيمباەۆ ءوزىنىڭ وتباسى ۇيىمداستىرعان IQanat مەكتەبىن وسى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ ەنداۋمەنت-قورىنا سىيعا تارتتى.

ال وسى ايدىڭ باسىندا استاناعا شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ — University of Minnesota, University of Michigan, Izmir Katip Celebi University, مگيمو وكىلدەرى ەنداۋمەنتتەر فورۋمىنا قاتىسۋ ءۇشىن كەلدى.  

ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دامۋ جونىندەگى باس ديرەكتورى سيۋزان حولتەر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىلارى, قىزمەتكەرلەرى مەن تۇلەكتەرى ەنداۋمەنت قورىن جيناقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ەسكە سالدى. سەبەبى ەنداۋمەنتتەردىڭ نەگىزگى دونورلارى — سول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ نەمەسە مەكتەپتەردىڭ تۇلەكتەرى. سول سياقتى, راحيمباەۆ مىرزا ءوزىنىڭ IQanat مەكتەبىندە تۇلەكتەر جىل سايىن وزدەرىنىڭ alma mater-ىنە قارجى قايىرىمدىلىق جاساۋدى وزىنە مىندەت دەپ سانايتىنىن اتاپ ءوتتى.

مىسالى, باتىس جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەنداۋمەنتتەرى — بۇل قورلار, ولارعا وسى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى قاراجات اۋدارۋعا مىندەتتى دەپ ەسەپتەلەدى. مىندەتتى — باستى ءسوز, سەبەبى جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى مەتسەناتتىق دامىعان ەلدەردىڭ ازاماتتارى ءۇشىن جاقسى داستۇرگە اينالعان, ادام رەتىندە قالىپتاسۋعا كومەك بەرگەن الما-ماتەرگە دەگەن جوعارى قۇرمەت پەن العىس ءتۇرى بولىپ تابىلادى.

ەگەر قازاقستان قوعامىندا جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەرگە دەگەن وسىنداي كوزقاراس قالىپتاسسا, وندا ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداماساق تا بولادى — ويتكەنى مەملەكەتپەن قاتار, ءتىپتى ودان دا كوپ قارجى سالاتىن قوعام ونى جويۋعا جول بەرمەيدى.