ءبىرجان سالدىڭ تۋعانىنا 190 جىل تولۋىنا ارنالعان ونەر كەشى قىزىلجاردىڭ س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحاناسىندا ءوتتى. ءبىرجان سالدىڭ اتاسى قوجاعۇلدىڭ قىستاۋى كەيىن «ەسەنەيدىڭ بۇركەۋى» اتانعان قۇيقالى جەر قازىرگى جامبىل اۋدانىنداعى جاڭاجول اۋىلىنىڭ ماڭىندا. بۇل – ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دە تۋعان جەرى.
وتارلاۋشى بيلىكپەن اۋىز جالاسىپ, اعا سۇلتاننىڭ زاسەداتەلى بولعان ەستەمەستىڭ ەسەنەيىنىڭ بۇرىنعى قىستاۋ سالعان جەرى شەكارالىق «قاسىرەت بەلدەۋىنىڭ» بويىندا, قىزىلجارعا جاقىنداۋ ماڭدا بولعان سوڭ, پاتشالىقتىڭ جەرگىلىكتى بيلىگى ونى شەكارا كۇزەتەتىن كازاكتار وتريادىنا الىپ بەرىپ, وزىنە باسقا ۇناعان جەرىن الۋدى ۇسىنادى. ەسەنەيگە ۇناعان جەر – اقسارى كەرەيدەگى نۇرالى اتاسىنا قارايتىن قوجاعۇلدىڭ مەكەنى, ونىڭ يەلەرىن كۇشپەن كوشىرۋگە تىرىسادى. وتارلىق بيلىك قوستاعان ەسەنەيگە قارسى قايرات قىلا الماعان قوجاعۇل داۋدى شەشىپ, كەسىمىن ايتۋ ءۇشىن سول كەزدەگى اۋزى دۋالى توقسان بيگە جۇگىنەدى. قارا قىلدى قاق جارعان توقسان بي ەسەنەيمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانىنا قاراماي, ونىڭ مىنا ءىسىنىڭ ادىلەتسىز ەكەنىن بەتىنە ايتىپ, بىرەۋدىڭ جەرىن كۇشپەن الۋى زورلىق ەكەنىن ۇعىندىرماق بولادى. الايدا ەسەنەي قايتپايدى. ءۇش ايتقاندا دا ءسوزىن جەرگە تاستاعانى ءۇشىن كوڭىلى قالعان توقسان بي ونىڭ ۇرپاقسىز قالۋىن تىلەپ, تەرىس باتاسىن بەرگەن ەكەن. قارعىسى قاتە كەتپەي, باتا ءتيىپ, سول كەزدە ەسەنەيدىڭ ەكى بىردەي ۇلى ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ءولىپ, اقىرىندا ۇرپاقسىز قالادى. ال قوجاعۇلدىڭ اۋىلى تۋعان جەرىنەن اجىراپ, جىلاپ-ەڭىرەپ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا وتىرعان اعايىندارىنىڭ اراسىنا بارۋعا ءماجبۇر بولادى. قوجاعۇلدىڭ بالاسى تۇرلىبايدان تۋعان نەمەرەسى ءبىرجان وسى مەكەندە ومىرگە كەلەدى. بىراق اتاسىنىڭ باۋىرىندا وسكەندىكتەن, ول «بالاسى قوجاعۇلدىڭ ءبىرجان سالمىن...» دەگەن سوزىنەن جاڭىلماعان.
ءبىرجان سال ءومىرىنىڭ وسى تاريحىن جاقسى بىلەتىن, ونىڭ ۇستىنە مۇندا قالعان اعايىندارىمەن, كەيىن ءبىرجاننىڭ بالاسى تەمىرتاس قىزىل وكىمەتتەن قۋعىندالىپ, اتا قونىسىنا قايتا كوشىپ كەلگەندە ارالاسقان ادامداردى كورگەن قىزىلجارلىق اقساقالدار ءان مەن جىر كەشىندە وسى اڭگىمەلەردى تۇبىنەن تاراتىپ بەردى. وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, اتاقتى دومبىراشى سەرىكباي قۇسايىنوۆ پەن ارداگەر ۇستاز قاراقات شالاباەۆ ءبىرجان ءومىرىن زەرتتەگىسى كەلگەن ادامدار بولسا, ايتىپ بەرەتىن دەرەكتى بىلەتىنىن ەسكەرتتى. اسىرەسە سەرىكباي اقساقالدىڭ بۇل تاراپتا جيناعان دۇنيەسى مول ەكەن. ول ءتىپتى ء«بىرجان – سارا» ايتىسىن دا ەڭ العاش قاعازعا تۇسىرگەن ادامنىڭ كىم ەكەنىن دە بىلەتىن بولىپ شىقتى.
ال قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ تاريحى مەن ونەرىن زەرتتەپ, ولكەتانۋمەن ەجەلدەن بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان ءانشى داستەن بايمۇقانوۆ بۇل كەشتە كارىقۇلاقتاردان ەستىگەن ءبىرجان اندەرىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. سونىمەن بىرگە ول ءبىرجاننىڭ اتاقتى «تەمىرتاس» ءانىن دومبىرامەن قۇيقىلجىتا ورىنداپ بەردى.
ەرمەك سەركەباەۆ اتىنداعى ونەر كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى الپىسباي ەراسىل ءبىرجان سالدىڭ «جامباس سيپار», «جونىپ الدى» اندەرىن ارقىراتىپ ورىندادى. اقىن, كومپوزيتور ءارى ءانشى ءبىرجاننىڭ قىزىلجاردا ءىزباسارلارى مول ەكەن. سونىڭ تاعى ءبىرى – م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقۋ-دىڭ «مۋزىكالىق پاندەر» كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتى ابىلايحان اقماعانبەت اقىننىڭ «ون ساۋساق» ءانىن ورىندادى.
كەشتىڭ ءسانىن بەلگىلى ءانشى, بىرنەشە رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى, قازىرگى قازاق قوعامىندا ءداستۇرلى اندەردى ورىنداۋشىلار اراسىندا وزىندىك ورنى بار ءبىرجان ەسجان ارتتىردى. ول ءبىرجان سالدىڭ «ايبوزىم», «اداسقاق», «ايتباي», ء«لايلىم شىراق», ت.ب. اندەرىن قۇيقىلجىتا شىرقاپ, تىڭدارماننىڭ كوڭىلىن كوتەردى. سونىمەن بىرگە ول ورىنداعان اندەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن, ولار تۋرالى مۋزىكا بىلگىرلەرىنىڭ باعالارى مەن پىكىرلەرىن دە قوسا جەتكىزىپ وتىردى. ء«بىرجاننىڭ الپىستان ارتىق اندەرى حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ, قازاق ونەرىنىڭ بيىك شىڭىنان ورىن الىپ كەلەدى», دەدى ول.
پەتروپاۆل