«قوعام مۇلكى ءوز مۇلكىمىزدەي قورعالۋى كەرەك»

– قوعامدىق ورىندارداعى م ۇلىككە زيان كەلتىرۋشىلەرگە قارسى كۇرەس قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟

– ەلىمىزدە ەسكەرتكىشتەردى قيراتۋ, ءتۇرلى نىسانداردى ءبۇلدىرۋ, سىندىرۋ فاكتىلەرى جيىلەگەن. كوكشەتاۋداعى جۇم­باق­تاس سەكىلدى كورىكتى جەرلەر­گە بارا قالساڭىز, شيماي-شاتپاق جازۋلاردان كوز سۇرىنەدى. اقمو­لا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدا­نى­نىڭ ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگى­نىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كوبەيتۇزدىڭ دا جاعدايى كوپ­تىڭ ەسىندە. بىرەۋى كولدىڭ ورتاسىنا دەيىن كولىكپەن كىردى, ەندى ءبىرى تۇزىن قاپتاپ الىپ كەتتى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا دا تاريحي شاتقالدى بۇلدىرگەن بۇزاقىلاردىڭ ارەكەتى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى.

قاراپايىم تۇرعىن ۇيلەر­دەگى جايتتاردى تىزبەك­تەۋگە سان جەتپەس. ليفتىلەردى ءبۇل­دىرىپ, جول بەلگىلەرى مەن تاق­تاي­شالاردى سىن­دىرىپ, ايالدامالاردى قيرا­تىپ, قوقىس جاشىكتەرىن توڭكە­رىپ كەتە­تىن­دەردىڭ اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­­شى­لىك ارقالاپ, ەسەپكە الىن­عانى بىلتىر 5 مىڭنان اسقان.

قورشاعان ورتانى, تابيعي ەسكەرتكىشتەردى, كوپشىلىك دە­ما­لاتىن ورىنداردى بۇلدىر­گى­لەر­دىڭ قيراتۋىنا جول بەرىپ, قول قۋ­سى­رىپ قاراپ وتىرۋ ءبىزدىڭ ۇستانىمعا قايشى. «Amanat» پارتياسىنىڭ «جاستار رۋحى» جاستار قاناتى مۇشەلەرى مۇن­داي جۇگەنسىزدىككە قارسى ۇزدىكسىز كۇ­رەسىپ كەلەدى. ۇنەمى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە ءتۇرلى اكتسيا ۇيىم­داستىرىپ, ۆانداليزم بەلگى­­لەرىن وشىرۋگە, تاريحي ورىن­­­داردى تازا ساقتاۋعا كۇش سالا­مىز. ماسەلەن, «تاڭبالى تاس» پەتروگليفتەرىن, «اقباۋىر» شاتقالىن, ش.قۇدايبەردى ۇلى, س.سەيفۋللين, بوگەنباي باتىر, كەنەسارى حان ەسكەرتكىشتەرىن, «تەكتۇرماس» كەسەنەسىن, «ىبىقتى ساي» شاتقالىن, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنداعى قورعاندى, «شاقپاق اتا», «سۇلتان ءۇپى», «قارامان اتا» جەر­استى مەشىتتەرىن قوقىستار مەن جازۋلاردان تازارتتىق.

– بۇل جۇمىسقا ەرىكتى­لەردى تارتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟

– قازىرگى تاڭدا 3 مىڭنان اسا ۇيىم بەلسەندىلەرى مەن ەرىكتىلەرى 700-دەن اسا تابيعي, تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى تازارتۋعا تۇراقتى قاتىسادى. رەسپۋب­ليكالىق تۇكپىر-تۇكپى­رىن­دەگى ناۋقاندارعا ءماجىلىس, ءماس­ليحات دەپۋتاتتارى, جەرگى­لىكتى مەملەكەتتىك ورگان قىز­مەت­كەرلەرى دە, قاراپايىم تۇر­عىن­دار دا اتسالىسىپ جاتادى.

– ءۆانداليزمدى تۇبەگەيلى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟

– ۆانداليزم – جابايى­لىق­تىڭ شەكتەن شىققان ءبىر ءتۇرى. سوندىقتان مۇنداي زاڭسىز ارە­كەتتەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. ءبىر جاعىنان قوعامدىق ورىنداردا ءتيىمدى مو­­ني­تورينگ پەن قاداعالاۋدىڭ جوقتىعى قيتۇرقى ارەكەتتەردىڭ كوبەيۋىنە دە اكەلەدى. ءبىر دەرەكتەردە ەلىمىزدە ۆانداليزمنەن جىل سايىنعى شىعىن 500 ملن تەڭ­گە­دەن اسادى دەپ كورسەتىلگەن.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىل­تاي­­دىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا قوعامعا قاۋىپتى كەسەلدەرمەن كۇرەسۋگە زيالى قاۋىم, اقپارات قۇرالدارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار, بارلىعى ءبىر كىسى­دەي جۇمى­لۋى كەرەك دەگەن بو­لاتىن.

«وكىنىشكە قاراي, قوعامدىق م ۇلىكتەن باستاپ, مىڭجىلدىق مادەني مۇرالارعا دەيىن – ءبارىن جاپپاي ءبۇلدىرۋ كەيىنگى كەزدە ادەتكە اينالعان. بۋراباي­داعى جۇمباقتاستى, باياناۋىل­­داعى كەمپىرتاستى قاراڭىز­دار. ەڭ جاۋھار جەرلەرىمىز­دىڭ سۇلۋلىعى شيمايدىڭ استىندا قالىپ جاتىر. ۇيدەگى ءليفتىنى, اۋلاداعى ويىن الاڭىن, كوشەدەگى ايالدامانى قيرا­تۋدىڭ قانداي قيسىنى بار؟ مۇ­نىڭ ءبارى – بارىپ تۇرعان تارتىپسىزدىك, مادەنيەتسىزدىك. وركەنيەتتى ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى قوعام مۇلكىن ءوز مۇلكىندەي قورعاۋى كەرەك. دۇنيە جۇزىندە, ناقتى ايتقاندا, جاپونيادا, وڭتۇستىك كورەيادا, قىتايدا, سينگا­پۋردا جاعىمدى مىسالدار كوپ, وسى ەلدەر كوپكە ۇلگى بولىپ وتىر. ال ءبىز نەگە ولاردان كەم بولۋىمىز كەرەك؟», دەپ شەگەلەپ ايتقان ەدى.

وسىلايشا, بىلتىردان باس­تاپ ۆانداليزم اكتىلەرى, قو­عام­دىق جانە جەكە م ۇلىكتى بۇل­دىرگەنى ءۇشىن جازا كۇشەيتىل­دى. پرە­زيدەنت شىلدە ايىندا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ادام ساۋداسىنا, ۆانداليزم كورى­نىسىنە جانە بوتەننىڭ مۇلكىن بۇل­دىرۋگە قارسى ءىس-قيمىل ماسە­لە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ­عا قول قويدى. قۇجاتتا بو­تەن­نىڭ مۇلكىن قاساقانا جوي­عا­نى نەمەسە بۇلدىرگەنى ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىك كۇشەيتىلدى. ونى ءبىر توپ ادام نەمەسە بىرنەشە رەت جانە قىلمىستىق توپ بولىپ جاسا­عانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگى­زىلدى. ءدال وسىنداي قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىك تاريحي, ما­دەني ەسكەرتكىشتەردى, تابيعي كە­شەن­دەردى نەمەسە مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان نىسانداردى, سونداي-اق ەرەكشە تاريحي, عىلىمي, كوركەمدىك نەمەسە مادەني قۇندىلىعى بار زاتتاردى, قۇجاتتاردى قاسا­قانا جويعانى, بۇلدىرگەنى ءۇشىن بەلگىلەندى.  وسى سەكىلدى قىل­مىستى جاساعانعا ەندى قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە 16 جاستان ەمەس, 14 جاستان باس­تاپ تارتىلادى. ەندى ۆانداليزم­گە جول بەر­گەندەر 200 اەك كولەمىندە ايىپ­پۇل تولەيدى نەمەسە 160 ساعات قوعامدىق جۇمىسقا تار­تى­لا­دى. جازانىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – 50 تاۋ­لىككە قاماۋعا الۋ. وعان قوسا «الەۋ­مەت­تiك, ۇلتتىق, نا­سiل­دiك نەمەسە دiني ارازدىق ءۋاجى بويىنشا پاي­دا­كۇنەمدiك نيەت­پەن بiرنەشە رەت جا­سالعان بۇزا­قى­لىق» ءۇشىن 200 مىڭ اەك-كە دەيىن ايىپپۇل قاراس­­تىرىلعان. قوعامدىق جۇ­مىسقا 300 ساعات بەرىلەدى. قاتاڭ جازا رەتىندە 3 جىلعا دەيىن باس بوس­­تان­دىعىنان ايىرۋ جازاسى قول­­دا­نىلادى.

مەنىڭشە, بۇل ماسەلەدە الەۋ­­مەتتىك-مورالدىق قۇندى­لىق­­­تاردى ەسەپكە الۋ كەرەك. جاس­­تار­دى, اسىرەسە بالالاردى ورتاق مەن­­شىكتىڭ ماڭىزىن, تابي­عات پەن قالا نىساندارىن باعا­لاۋ­عا, قامقورلىق جاساۋعا تار­بيە­لەۋ كەرەك. تاعى ءبىر ايتا كە­­تەرلىگى, جوعارى بەكىتىلگەن ايىپ­­پ­ۇل كولەمى كوپ جاعدايدا قاي­تا قالپىنا كەلتىرۋ شى­عىن­دا­رىن وتەي المايدى. بيلىك بۇلدىرگىلەردى ءبىر-ەكى مىسالىن ەل ال­­دىندا جازالاپ, جەتەگە جە­تە­­تىندەي, بۇل ارەكەتكە ەندى بار­ماي­­تىنداي امالداردى جاسا­عا­نى دۇرىس.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»