كونە ءداۋىر دەرەگىنەن تانىس كەسكەن كۇيىك وعىزدار كەزەڭىندەگى ءىرى قالانىڭ ءبىرى بولعان دەسەدى. وتكەن عاسىر ورتاسىنا تامان حورەزم ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا العاشقى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە قالا ورنى اۋەدەن فوتوعا ءتۇسىرىلىپ, سحەماتيكالىق جوسپارى جاسالىپتى. كوپ ۇزاماي دەرەكتەر قايتا جيناقتالىپ, ارحەولوگيالىق بارلاۋ قازباسى سالىنعان.
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن 2006 جىلى بەلگىلى ارحەولوگ جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى, شىرىك-رابات ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ ارحەولوگيالىق بارلاۋ وتريادى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وسى جۇمىستار بارىسىندا شاھاردىڭ گەوگرافيالىق كوورديناتتارى انىقتالىپ, ۇستىڭگى قاباتىنان ارحەولوگيالىق زاتتار جيناپ الىندى.
كەسكەن كۇيىك – قولونەرى دامىعان, شەبەرلەرى كەراميكا وندىرىسىمەن قاتار, قولا, مىس جانە تەمىردى قاجەتكە جاراتۋدى مەڭگەرگەن قالا بولعان. وسى اۋماقتان مۋزەي قورىنا وتكىزىلگەن جادىگەرلەر اراسىندا كەراميكالىق ساپتىاياقتار, گلازۋرلى قىش قاپتاما بولىكتەرى, شىنىدان جاسالعان مونشاقتار كوللەكتسياسى, قولا اسىقتار, مىس ساقينالار, بەلبەۋ توعالارى, وڭدەلگەن مال سۇيەكتەرى بار. ولارعا تۇسكەن بەدەرلەر وعىز زامانىنان سىر تارقاتىپ تۇر. قالاشىقتا وڭدەلگەن ءىرى قارا مال سۇيەكتەرىنىڭ وتە كوپ كەزدەسۋى, سول ۋاقىتتا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامىعاندىعىن بايقاتادى.
قالا قازالى اۋدانىنداعى بوزكول اۋىلىنان 35-40, تاعى ءبىر تاريحي قالاشىق – جانكەنتتەن 15-20 شاقىرىمداي جەردە ورىن تەپكەن. 2019 جىلعى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا حالىقارالىق ورتا ازيا زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, قازبا جۇمىستارىن «رۋترۋم» جشس جۇرگىزدى. جۋىردا وسى سەرىكتەستىك وكىلى, بەلگىلى ارحەولوگ دميتري ۆوياكين جۋرناليستەرگە قازبا جۇمىستارىنداعى باستى جاڭالىقتى جەتكىزدى.
«قالاشىق ارال تەڭىزىنە جاقىن ورىن تەپكەن. قۋاتتى بەكىنىسى, ساۋلەتتى شاحريستان كەسكەن كۇيىكتىڭ ءوز زامانىندا ءىرى ورتالىق بولعانىن كورسەتىپ تۇر. بىزگە وسى ۋاقىتقا دەيىن ورتاعاسىر جىلنامالارىندا ءجيى كەزدەسەتىن وعىزداردىڭ حۋۆارا قالاسىنىڭ ورنالاسقان اۋماعى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا كەسكەن كۇيىكتەن سول شاھاردا سوعىلعان اقشا تابىلدى. مىنا اتاۋى تەك ەسكى دەرەكتەردە ساقتالعان حۋۆارا وسى قالا بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساۋعا نەگىز بولادى», دەيدى ارحەولوگ.
قالا شامامەن ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى V عاسىردا بوي كوتەرىپ, جەتى عاسىرداي ءومىر سۇرگەن. ارحەولوگتەر XII عاسىرعا ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن شاھار بولعان كەسكەن كۇيىك موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقانىن ايتادى. قازىر ولار VIII مەن IX عاسىرلارعا ءتان قاباتتى زەرتتەۋ ۇستىندە.
«زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا سول كەزەڭدەگى جەرگىلىكتى حالىق ءارتۇرلى ءدىن ۇستانعانىن بولجاۋعا بولادى. ءتورت باعانالى زالى, قوشقار باسى مۇسىندەرىمەن بەزەندىرىلگەن ارنايى ورىندارى بار IX-X عاسىرعا جاتاتىن ەجەلگى عيباداتحانا ورىن تاپتىق. وسىلايشا, ايماقتا ءومىر سۇرگەن ەجەلگى حالىق دۇنيەتانىمىنان حابار الدىق», دەيدى دميتري ۆوياكين.
ارحەولوگيالىق توپ مۇشەسى دەنيس سوروكين بيىل قازبا جۇمىستارى بارىسىندا 8 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازىلىپ, ماتەريكتىك قاباتقا جەتكەنىن ايتادى.
ء«بىز قولداعى ماتەريالدىڭ ءبارىن ءتيىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ۆيلنيۋس زەرتحاناسىنا جىبەرەمىز. سونىڭ قورىتىندىسىنان كەيىن قالانىڭ قاي كەزەڭدە قۇرىلعانىن سەنىمدى تۇردە ايتۋعا بولادى», دەيدى ول.
بيىل قازبا جۇمىستارىنا ۇلىبريتانياداعى لينكولن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءتورت عالىمى قاتىسىپ, قالالىقتاردىڭ سۋارۋ, سۋ تاسقىنىنان قورعانۋ جۇيەلەرىن زەرتتەپتى. عالىمدار قالاشىقتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. الدا ولار ايماقتىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ادىستەرىن ەگجەي-تەگجەي زەرتتەپ, سول كەزدەگى قوعامنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرىنەن دەرەك العىسى كەلەدى. وسى ارقىلى قازىردىڭ وزىندە كوشپەندىلەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعانى بەلگىلى بولىپ وتىرعان قالانىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ايقىندالا تۇسەدى.
قىزىلوردا