ميحال لابەندا: قازاقستان نارىعىندا پولشا ينۆەستيتسياسىنىڭ ۇلەسى ارتتى

– اڭگىمەمىزدى الدىمەن ءوزىڭىزدىڭ بىلىمىڭىزگە قاتىستى سۇراقتان باستاساق. ءسىز الماتىدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق جانە اراب فيلولوگياسى باعىتىندا ءبىلىم الىپسىز. تاڭداۋىڭىز نە سەبەپتى ءدال وسى وقۋ جولىنا ءتۇستى؟

– ءار ادامنىڭ ومىرىندە كەزدەيسوقتىق ۇلكەن ءرول اتقارادى. مەن قازاقستانعا 1993 جىلى وقۋعا كەلدىم. بۇل – قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەكى جىل وتكەن كەز. سول شاقتا ءالى ينتەرنەت كەلمەگەن, اقپارات الماسۋدىڭ ماشاقاتى كوپ ەدى. سول سەبەپتى قازاقستان تۋرالى وتە از بىلەتىنمىن. ال الماتى پولشا ۇكىمەتىنىڭ ستيپەنديالىق باعدارلاماسى اياسىندا وقۋعا بولاتىن قالالاردىڭ ىشىندەگى شىعىسقا قاراي ەڭ شالعاي جاتقان قالا ەدى. قازۇۋ-دىڭ ارابتانۋ ماماندىعىندا وقۋ ءتىلى ورىس ءتىلى بولۋعا ءتيىس ەدى, بىراق مەن كەلگەنگە دەيىن قازاق ءتىلىن جەرگىلىكتى جەردە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن ەستىگەنمىن. مەنىڭ تاڭدانىسىمدى تۋدىرعانى – ورىس تىلىندە وقۋ مۇمكىندىگى بولماعاندىقتان, الدىمەن ءبىر جىلدىق تىلدىك دايىندىقتان ءوتىپ, سودان كەيىن عانا نەگىزگى وقۋدى باستاۋعا تۋرا كەلدى.

ول تۇستا الماتى – ءورىستىلدى قالا. بىراق جاتاقحانادا مەنىمەن بىرگە قىتايدان, موڭعوليادان جانە يراننان كەلگەن قازاقتار تۇردى. ال ولار ورىسشا سويلەي المايتىن. سودان مەنىڭ تەز ارادا قازاقشا ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتام اشىلدى. قازاق ءتىلى – كەرەمەت ءتىل, ونى ۇيرەنۋ ماعان قازاق مادەنيەتىن, ادەبيەتى مەن تاريحىن تۇسىنۋگە جول اشتى. اراب ءتىلى دە شەت تىلدەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى ارتتىرىپ, رۋحاني دامۋىما سەپ بولدى.

– قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدە قيىندىق تۋدىراتىن كەدەرگى بار ما؟

– قازاق ءتىلى تۇركى تىلدەرى توبىنا كىرە­تىندىكتەن, ۇندىەۋروپالىق تىلدەردەن ەداۋىر ەرەكشەلەنەدى. ءتىلدىڭ لوگيكاسى مۇلدەم باسقاشا, ونىڭ ۇستىنە ماعان قيىن تيگەنى – فونەتيكا. كومەيدەن شىعاتىن كوپتەگەن داۋىسسىز دىبىستار, اجىراتۋى قيىن دا­ۋىستى دىبىستار بار. ءارى كەي جاعدايلاردا ولار قىسقارىپ, داۋىسسىزداردىڭ بىرىككەن دىبىستارىنا الىپ كەلەدى. تاڭعالارلىق نارسە – قازاق تىلىندەگى سينونيمدەردىڭ بايلىعى جانە قىزىقتى يديومالاردىڭ كوپتىگى. كەيبىر فورمالاردى ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس, ولاردى جاي عانا قابىلداۋ كەرەك. مىسالى, كەلە جاتىرمىن, بارا جاتىرمىن دەگەن تىركەستەر. قۇدايعا شۇكىر, مەنىڭ ۇستازىم – كورنەكتى تۇركىتانۋشىنىڭ قىزى ءاليا ابجانقىزى قۇرىشجانوۆا بولدى. ول ءتىپتى ەڭ كۇردەلى تاقىرىپتاردى تۇسىنۋىمە, ۇيرەنۋىمە بارىنشا كومەكتەسە الدى.

– ءسىز فيلولوگ رەتىندە ادەبيەتكە دە قىزىعاتىنىڭىزعا كۇمانىمىز جوق. وسى رەتتە قانداي قازاق جازۋشىلارى مەن اقىندارىن ەرەكشە باعالايسىز؟

– ءيا, مەنىڭ حوببيلەرىمنىڭ ءبىرى – ادەبيەت. ءتىپتى مەن كىتاپتاردى تۇپنۇسقا تىلىندە وقۋدى جاقسى كورەمىن. قازاق ادەبيەتى ەكى تىلدە قالىپتاسىپ جاتقان­دىقتان, وتە قىزىقتى. ءورىستىلدى قازاق جازۋشىلارىنان 70-80 جىلدارداعى روماندارى ءۇشىن الەكسەي كيمدى جوعارى باعالايمىن. سونداي-اق جاس بۋىننىڭ جازۋشىسى ەرجان ەسىمحانوۆتى ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. پوەزيانى كوپ وقىمايمىن, دەگەنمەن بۇل – قازاق ادەبيەتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. كەيدە ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرىن وقىعاندى ۇناتامىن.

نەگىزىنەن قازىرگى زاماننىڭ ادەبيەتى كوبىرەك قىزىقتىرادى. جاقىندا ديدار امانتايدىڭ كىتاپتارى قولىما ءتۇستى. «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ تۇراقتى وقىرمانىمىن, وزگە دە جاڭا باسىلىمدارمەن تانىسىپ وتىرۋعا تىرىسامىن.

– ءسىز مىسىردا, ازەربايجاندا, موڭعوليادا ەلشى بولىپ قىزمەت ەت­تىڭىز. بۇل تاجىريبە قازاقستانداعى قازىرگى جۇمىسىڭىزعا پايداسى ءتيىپ ءجۇر مە؟

– پولشا سىرتقى ىستەر سالاسىندا كوپتەگەن ديپلوماتيالىق قىز­مەت­تەگى­دەي ەلشىلەردىڭ كوپشىلىگى مي­نيسترلىكتىڭ شتاتتىق قىزمەتكەرلەرى قا­تا­رىنا كىرە­دى. مەن ەلشىلىك قىزمەتىمدى اتقارماس بۇ­رىن الدىمەن مينيسترلىكتە, سونىمەن قا­تار جاپونيا, اقش, وزبەكستان ەلدەرىن­دە ءبىراز ءتۇرلى قىزمەت ىستەدىم. بۇل مەن ءۇشىن ەرەكشە تاجىريبە بولدى. ونداي ورتا­دان العان تاجىريبە بىرنەشە تىلدە سويلەيتىن, ءتۇرلى مادەني جانە ءدىني كوزقاراستاعى ادامداردان قۇرالعان ۇجىمدى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن قاجەت دەپ سانايمىن.

ەندى ءتورتىنشى رەت ەلشىلىك باسقارۋ­عا كەلىپ وتىرمىن. سوندىقتان دا وزگە ەل­دەردەگى ەلشىلەرمەن قارىم-قاتىناستا مول تاجىريبەم بار, ولاردىڭ كوپشىلىگىن باسقا مەملەكەتتەردە, كەيدە باسقا لاۋازىمدا جۇرگەندە تانىپ-بىلگەنمىن. بۇل رەتتە ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان باسىمدىقتارىن انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى مىسىردىڭ حالىقارالىق جاعدايى ءبىر بولەك, موڭعوليانىكى باسقا, ال قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتىنداعى ماقساتتار مەن مىندەتتەر وزگەشە.

قاي جەردە قىزمەت اتقارساڭىز دا, ءتىپتى ءوز ەلىڭنىڭ استاناسىندا, مينيسترلىكتە نەمەسە باسقا مەملەكەتتەردە بولسىن, ديپلوماتيادا وزگەرمەيتىن ءبىر قاعيدا بار. ول – ادامدارمەن بايلانىس ورناتۋ جانە اقپارات جيناۋ ارقىلى اينالامىزداعى الەمدى جاقسى تۇسىنۋگە ۇمتىلۋ. پولشا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «پولشاعا قىزمەت ەتۋ – ەۋروپانى قۇرۋ, الەمدى ءتۇسىنۋ» ۇرانى تەكتەن-تەك ايتىلماعان.

– قازىرگى زامانعى ديپلوماتيانىڭ الدىندا قانداي قيىندىق تۇر؟ پولشا مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تۇرعىسىنان قانداي سىن-تەگەۋ­رىن تاپ بولۋى مۇمكىن؟

– الەم بۇگىندە ءبىراز داعدارىسقا تاپ بولىپ وتىر. ولاردىڭ كەيبىرى, ماسەلەن, تاياۋ شىعىستاعى جاعداي – بۇرىنعى قاقتىعىستاردىڭ جالعاسى. ال ءبىر بولىگى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە كورىنىس تاباتىن وتارشىلدىق تەندەنتسيالاردى كورسەتەدى. قاقتىعىستاردىڭ جاڭا تۇرلەرى دە شى­عىپ جاتىر. ايتالىق, گيبريدتى سوعىس پەن جالعان اقپارات تاراتۋ بۇگىنگىنىڭ وتە تانىمال قارۋىنا اينالدى.

كوپپوليارلى الەم تۋرالى ەڭ كوپ ايتاتىندار ورتا دەڭگەيدەگى ەلدەرگە دەگەن نەمقۇرايدىلىقتارىن ءجيى بايقاتادى. كەيبىر ۇكىمەتتەر ءوز ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدان گورى سوعىستى باس­تى ماقسات ەتىپ العانداي. ال سوعىستىڭ سالدارى ارقاشان تەك ءولىم مەن قيراتۋعا اكەلەدى.

پولشا 1989 جىلى تولىق تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءبىرىنشى رەت ەكزيستەنتسيالدى قاۋىپكە تاپ بولىپ وتىر. ياعني پولشا ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان شەكارالاس, تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە قۋاتتى ۋكراينا ءبىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزگى شارتى بولىپ قالا بەرمەك.

بارلىق ايماق ءۇشىن ەڭ ۇلكەن كەدەرگى – رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس. تاسىمال جولدارى جابىلىپ, بۇل جاعداي ەكىجاقتى ساۋدامىزعا تەرىس اسەرىن تيگى­زىپ-اق كەلەدى. تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – ساياساتتاعى كۇرەستىڭ قۇرالىنا اينالعان جالعان اقپارات تاراتۋ. ابىروي بولعاندا, پولشا دا, قازاقستان دا بۇل ماسەلەلەردىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىمىزعا تەرىس اسەر ەتپەۋى ءۇشىن جانە ولاردى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش سالىپ جاتىر.

– وسى ورايدا حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ شيەلەنىستەر مەن قاقتى­عىستاردى شەشۋدەگى ماڭىزى تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلسەك...

– كلاسسيكالىق ديپلوماتيا مەن ادال كوپجاقتى قارىم-قاتىناس حالىقارا­لىق قوعامداستىق ىشىندەگى قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا ءتيىس. الايدا قازىرگى ۋاقىتتا بۇۇ-نىڭ 200-گە جۋىق مۇشە مەملەكەتى اراسىندا كونسەنسۋسقا كەلۋ قيىنعا سوعىپ وتىر. ال ۋكراينا اۋماعىنىڭ تۇتاستى­عىن قولدايتىن, ۇلكەن كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانعان قارارلار شىنايى جاعداي­عا اسەر ەتپەي وتىر. ناتو سياقتى ءوز مۇشە­لەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ ناقتى كەپىلى بولا الاتىن ۇيىمدار بار جانە ولار ءوز مىن­دەتتەرىن لايىقتى اتقارىپ كەلەدى.

– بۇگىندە پولشا مەن قازاقستان اراسىندا قاي سالالاردا ىنتىماقتاستىق جاقسى دامىعان؟ سونداي-اق بۇل قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ بولاشاعىن قالاي باعامدايسىز؟

– پولشا مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وتە قارقىندى جانە جان-جاقتى. ءبىز ەكونوميكا, ­ساۋدا, مادە­نيەت, ءبىلىم سالا­­لارىندا ىنتىماقتاس­تىق ورناتتىق. كە­يىنگى جىلدارى ساۋدا اينالىمى جان­دانىپ, قازاقستانعا سالىنعان پولشا­لىق ينۆەستيتسيالاردىڭ قاتارى ارتتى. پول­شا جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ورتا مەك­تەپتەرىندە ءبىلىم الاتىن قازاقستان جاستارىنىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى – پولشانىڭ ادام ميتسكەۆيچ اتىنداعى پوزنان ۋنيۆەرسيتەتىندە, ال پولياك ءتىلى قازاقستان ۋنيۆەر­سيتەتتەرىندە وقىتىلادى.

ارينە, ساياسي ىنتىماقتاستىق تا ما­ڭىزدى. مەن ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناس­تارى­مىزدىڭ ودان ءارى داميتىنىنا سەنە­مىن. بۇل بايلانىستاردىڭ وزەگى وزگە دە بار­لىق قاتىناس ءۇشىن ساياسي نەگىز بولماق. پولشا كومپانيالارى ايماقتاعى ورنىن كەڭەيتۋگە بەلسەندى تۇردە تالپى­نىپ كەلەدى جانە بۇل, ەڭ الدىمەن, قازاق­ستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. فارماتسەۆتيكا, كوسمەتيكا, اۋىل شا­رۋاشىلىعى سياقتى سالالاردا جەرگىلىكتى نارىقتا بەلسەندىلىك تانىتقان پولياك بيز­نەسىنىڭ ءىرى ويىنشىلارىنا جاڭا كومپانيالار قوسىلىپ, قازاقستاندىق ينۆەستورلار دا پولشا نارىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. پولشادا وقۋعا ىنتالى ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى ارتىپ جاتىر. قازاقستاندىق نارىققا كىرۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەپ جاتقان العاشقى پول­شالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وكىلدەرى دە مۇندا توبە كورسەتە باستادى. سونداي-اق قازاقستان تانىمال تۋريستىك باعىتقا اينالىپ كەلەدى.

ءبىز ىنتىماقتاسا الاتىن كوپتەگەن سالا بار. نەگىزگى باعىتتار – اۋىلشارۋاشى­لىق ونىمدەرىن تاسىمالداۋ جانە ساۋدا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق. سونىمەن قاتار ءبىز تۇراقتى دامۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الامىز, بۇل, اسىرەسە, كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى جاعدايىندا ماڭىز­دى. جاقىندا ۆارشاۆادا پولشا مەن قازاق­ستان اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كەڭەس­تەر ءوتتى. ولاردىڭ باستى ماقساتى – وسى ۋاقىت­قا دەيىن قالىپتاسقان تىعىز قارىم-قاتى­ناستاردى جالعاستىرۋ جانە نىعاي­تۋ. پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق مي­نيسترلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بيلىگىمەن جاقسى ىنتىماقتاستىق ورنات­قان جانە بۇل ىنتىماقتاستىق دۇرىس باعىت­تا دامي بەرەدى دەپ سەنەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

جاسۇلان سەيىلحان,

«Egemen Qazaqstan»