ول ەكى عاسىردىڭ نەبىر قاتەرلى وتكەلىنەن سۇرىنبەي وتكەن, ويعا العانىن ورىنداپ, ماقسات جولىندا تايعاقتاماعان كىسى. بۇل سوزدەردى سەكسەننەن اسىپ باقيعا جول تارتقان كوشكىنوۆتى جەتىك بىلگەن سوڭ, تاسقاينار قايسارلىعى, سوزگە توقتاپ, ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايتىنى ساباق بولسا ەكەن دەپ ايتىپ وتىرمىز. سۇلەيمەن كوشكىنوۆ كىم ەدى دەگىزبەس ءۇشىن, كەشكەن تىرلىگىن, قارا جۇمىستان زورىعىپ, قاپىدا جان تاپسىرعان اكەدەن ءتورت جاسىندا جەتىم قالىپ, اجە مەن شەشەنىڭ, اكەسىنىڭ اعاسى سەيداحمەتتىڭ قامقورلىعىندا شيراعانىن العا تارتپاقپىز.
جىعىلعانعا جۇدىرىق دەپ, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى ويراندا كەڭەس جۇمىسىندا جۇرگەن سەيداحمەت «قارا تىزىمگە» ىلىنەدى. ول وراز جاندوسوۆپەن بىرگە, قىزىلداردىڭ قىسىمىنان بوسقىنعا اينالعان, تاۋ ساعالاعان جۇرتقا: «الدىڭداعى مالىڭنىڭ ءسۇتىن ءىش, ءتولى سەنىكى, باسى ۇكىمەتتىكى», دەپ ارا ءتۇسىپ ءجۇرىپتى. ارتىنان بۇل قامقورلىق باستارىنا شوقپار بولىپ ءتيىپ, جاندارى جاھاننامعا كەتىپتى. ءتورت بالانى جەتەلەگەن انا مەن ەنە جۇمىسقا تاڭ قاراڭعىسىندا كەتىپ, تۇندەي تۇنەرىپ قاس قارايعاندا كەلەدى. تورتەۋى بىرىنە-ءبىرى قارا بولىپ وتىرادى. «سونىڭ ءبارىن كوز الدىمنان وتكىزىپ, كوكەيىمە ءتۇيىپ ءوستىم. جانىما باتاتىنى, قوس انامنىڭ كۇندە ۇرەيدە جۇرەتىنى ەدى. بەيساۋات اڭگىمە ايتپايتىن. سونداي كورىنىس مەنى تاس قايراققا جانىعانداي شيراتتى» دەيتىن سۇلەيمەن كوشكىنوۆ.
1954 جىلى قازىرگى كەگەن اۋدانى جالاڭاش اۋىلىنداعى ونجىلدىق ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سۇلەيمەن كوشكىن ۇلى تالدىقورعان قالاسىنداعى زووۆەتتەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى جاقسى ءبىتىرىپ شىعادى. جولدامامەن جاركەنت وڭىرىندە ەڭبەك جولىن باستايدى. قارتايعان اجەسى, ۇجىمشار جۇمىسىنا جەگىلگەن اناسى ەسىنەن شىقپايدى. ول كەزدە مامان تاپشى. سۇلەيمەندى فەرما زووتەحنيگى, فەرما باستىعى قىزمەتىنە جوعارىلاتادى. «توعىزبۇلاق» ۇجىمشارىنا باسشى بولىپ كەلگەن جارتىباي قوجاش ۇلى 1964 جىلى ورتا مەركى مەن كەڭسۋدىڭ ورتاسىنداعى كەڭ الاپتان اۋىل تۇرعىزىپ, ورتالىقتى توڭىرەكتەپ جاتقان جىلقى مەن سيىردى سوندا كوشىرۋدى قولعا الادى. بۇل جۇمىس بىردەن 28 جاستاعى, ءۇش ۇل, ءبىر قىزدىڭ اكەسى سۇلەيمەنگە جۇكتەلەدى. وزىندەي ازاماتتارمەن كوشكىنوۆ ناۋرىزدا باستالعان جۇمىستى جاز بويى تىنىمسىز اتقارىپ, جەتپىس ءۇي تۇرعىزادى. باستاۋىش مەكتەپ تە بوي كوتەرىپ, مالشىلاردىڭ بالالارى سىنىپ تابالدىرىعىن اتتايدى. ءۇي سانىن كەلەسى جىلى جۇزدەن اسىرىپ, 1 800 باس ءىرى قاراعا, 600 باس جىلقىعا قورا سالادى. ءۇش جىل ىشىندە ساۋىن سيىردىڭ سانى 3 مىڭعا جەتىپ, جىلقى 1 مىڭنان اسادى. قوي ءوسىرۋ دە قولعا الىنادى. جايداقبۇلاقتا اقشاڭقان ۇيلەر بوي كوتەرىپ, تۇرعىندارعا قاجەت بارلىق جاعداي جاسالادى. جايىلىم مەن شابىندىق رەتتەلىپ, قىستاعى مال ازىعىنا سۇرلەم سالىنادى.
ەڭسەلى ءبىر اۋىلدى تىك تۇرعىزۋعا ۇيتقى بولعان سۇلەيمەن كوشكىن ۇلىن جاڭادان بوي كوتەرگەن «جىلىساي» كەڭشارىنا باس زووتەحنيك ەتىپ تاعايىندايدى. بۇل كەزدە ول جوعارى وقۋ ورنىن سىرتتاي ۇزدىك ءبىتىرىپ, ونىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانىپ, «سانتاگەر» اسىل تۇقىمدى سيىردى قازاق توپىراعىنا جەرسىندىرۋ تۋرالى تاقىرىپتى جەتەكشىسى, اتاقتى پروفەسسور اناتولي روسلياكوۆ بەكىتىپ بەرەدى. اسىل تۇقىمدى سيىر ول كەزدە تالدىقورعان وبلىسىنىڭ «كوكتال» كەڭشارىندا ءوسىرىلىپ جاتقان. عىلىمي تاقىرىبىنا ءمان بەرگەن ءبىرىنشى حاتشى ءا. الىباەۆ بولاشاعىنا جول اشۋدى ويلاستىرىپ, كەڭشارعا قىزمەتكە شاقىرادى. «كوكتال» كەڭشارىندا عىلىمي جۇمىسىنىڭ تاقىرىبىنا اينالعان «سانتاگەر» اسىل تۇقىمىن جەرسىندىرۋ ءجۇرىپ جاتقان كەز ەدى. قازاق مال شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارىمەن بىرلىكتە جۇمىس جاساۋدى ءبىر ءسات ەستەن شىعارمايدى. اتالعان كەڭشارعا د.قوناەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن جەتكىزىلگەن «سانتاگەر» اسىل تۇقىمدى سيىردى كوبەيتۋ ماقساتىندا عالىمداردى شاقىرىپ, ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن ساراپقا سالىپ, باياندامالار جاسايدى. «سانتاگەر» بۇقانىڭ سالماعى 900 كيلو ەكەن. قازاق مال شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ايتۋلى عالىمدارى ق.قاسىموۆ, م.جۇماباەۆ, سەلەكتسيونەر-زووتەحنيكتەر ۆ.مالىشەۆا, س.پروحوروۆ, كەڭشار ديرەكتورى قۇربان قاسىموۆتارمەن بىرلىكتە اسىل تۇقىمدى بۇقالار مەن جەرگىلىكتى سيىرلاردى شاعىلىستىرۋ ناتيجەسىندە الىنعان تولدەر زور جەتىستىككە باستايدى. بۇعان دەيىنگى «مارس» اتتى بۇقانىڭ سالماعى 960 كيلو تارتسا, وتاندىق عالىمداردىڭ زەرتتەپ, زەردەلەۋىنىڭ ناتيجەسىندە الىنعان «كوكتال» دەگەن بۇقانىڭ 5 جىلدان كەيىنگى سالماعى 1 100 كيلو تارتادى. قازاق ەلىنىڭ «كوكتال-سانتاگەر» اسىل تۇقىمدى سيىرى ءبىراز جۇرتقا تانىلىپ, عالىمداردىڭ ابىرويى اسادى.
سۇلەيمەن كوشكىن ۇلىن بۇرىنعى گۆارديا اۋدانىنداعى لەنين اتىنداعى اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىنا باسشى ەتىپ جىبەرەدى. بۇل شارۋاشىلىق تىكەلەي مينيسترلىككە باعىناتىن بولعاندىقتان, ءبىراز جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلادى. جىلدان-جىلعا ءسۇت ءوندىرۋ وڭ كورسەتكىشكە يە بولادى. ءار سيىردان بۇرىن 3 200 ليتردەن ءسۇت ساۋىلىپ كەلسە, ەكى جىلدان كەيىن بۇل كورسەتكىش 4 مىڭ ليترگە جەتەدى.
مۇنىڭ كىلتى «الاتاۋ» دەپ اتالاتىن ءسۇتتى, اسىل تۇقىمدى سيىردى ءوسىرۋ ارقىلى جەتكەن جەتىستىك بولاتىن. قولداعى بار سيىر تۇقىمىنان مول ءسۇت وندىرۋگە بولمايتىنىن تۇسىنگەن سۇلەيمەن كوشكىن ۇلى قىرعىز اعايىندارمەن بايلانىس جاساپ, ءوزىنىڭ ۇستازى اناتولي روسلياكوۆتىڭ كومەگىمەن, «الاتاۋ» تۇقىمىنىڭ 100 قۇناجىنىن, بەس بۇقاسىن ساتىپ الۋعا قول جەتكىزەدى. بۇل ىسكە سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى ءا. الىباەۆ جان-جاقتى كومەك كورسەتەدى.
ول شارۋاشىلىقتى ىلگەرى جىلجىتۋمەن قاتار, رۋحاني ماسەلەگە دە ەرەكشە دەن قويادى. ويتكەنى قاسپان اۋىلىندا قازاق مەكتەبى جوق. ساناۋلى بولماسا, اۋىلدىڭ نەگىزىن وزگە ۇلت وكىلدەرى قۇرايدى. الدىمەن ءۇي سالۋدى قولعا الادى. وعان بولىمشەلەردە تۇرىپ جاتقان زەينەتكەر ۇلكەندەردىڭ كەلىپ كىرۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى. سىرتتا قالىپ قويعان مالشى بالالارىن اتاسى مەن اجەسىنىڭ قولىندا ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. قازاق كوشەسى ساپ تۇزەيدى. بۇل ۇلكەن اڭگىمەگە اينالىپ, سۇلەيمەن كوشكىن ۇلىنا «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلادى. اۋداندى قويىپ, وبكومنىڭ بيۋروسىندا ءىس بولىپ قارالادى. بىراق وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ساقان قۇسايىنوۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا شەشىم وڭ جاعىنا بۇرىلادى. قازاق تىلىندە ءبىرىنشى سىنىپ اشىلادى. جاڭا مەكتەپ سالىنادى. 96 ورىندى بالاباقشا بوي كوتەرەدى. سونداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە قاسپان اتالاتىن اۋىلدا قازاق مەكتەبى قالىپتاسادى.
سۇلەيمەن كوشكىن ۇلىنىڭ بارلىق جۇمىسىنا ءار كەز ءىلتيپات تانىتىپ جۇرەتىن قايراتكەر, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ساقان قۇسايىنوۆ «تالدىقورعان قالاسىن سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تالدىقورعان اۋدانىنا كەلۋىڭ كەرەك» دەيدى. تالدىقورعان اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندايدى.
بۇل جەردە دە ول ءسۇت ءوندىرۋدى جاقسى جولعا قويىپ, مەملەكەتكە بۇرىن 13 مىڭ توننا ءسۇت وتكىزىپ كەلسە, ساناۋلى جىلدا 20 مىڭ تونناعا جەتكىزەدى. وسى قىزمەتتەردە جۇرگەندە اۋدان ءۇش مارتە بۇكىلوداقتىق جارىستا جەڭىمپاز اتانىپ, جالاۋ كوتەرەدى. «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىن وڭىرىنە تاعىپ, رەسپۋبليكانىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالادى.
وبلىس ءىسى ىلگەرى باسپاعان پانفيلوۆ اۋدانىنداعى بۇرىنعى «وكتيابر» كەڭشارىنا كوشكىنوۆتى ديرەكتور ەتىپ جىبەرەدى. كەلسە كەڭشار قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان. جەتى جىل جان الىپ, جان بەرىپ جۇمىس ىستەيدى. سول تۇستى ەسكە العاندا ول: «قويدىڭ سانىن 60 مىڭنان, 90 مىڭعا جەتكىزدىك. جاستار مال شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىن كەشەن ۇيىمداستىرىپ, وعان ولاردى تارتتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە 5 ازامات جار تاۋىپ, بارلىق شىعىندى ءوزىمىز كوتەرىپ, ۇلكەن توي وتكىزدىك. ول رەسپۋبليكالىق تەلەديداردان كورسەتىلدى. بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جىگەرلى جىگىتتەردىڭ باعىن بايلاماي, جوعارى قىزمەتكە كوتەرىلۋىنە دە مۇمكىندىك بەردىم. پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, كەيىن ەلگە تانىمال بولعان ەرمەك كەلىمسەيىت كەڭشارعا ديرەكتور بولسا, باس زووتەحنيك توقتارباي كەرىمقۇلوۆ وزگە شارۋاشىلىققا پارتورگ بولىپ كەتتى.
تەرى يلەيتىن تسەح اشىپ, ونى ىسكە قوسادى. وندىرگەن ءونىمدى الدىمەن تۇرعىندار الادى. ولار قامتاماسىز ەتىلىپ بولعان سوڭ, ارتىعىن قىسى قاھارلى سىبىرگە, سۆەردلوۆسكىگە اپارىپ ماشينەگە, قوسالقى بولشەكتەرگە ايىرباس جاسايدى. ۇلكەن ءۇش «زيل» ماشيناسىن الادى. قوي تەرىسىمەن شەكتەلىپ قالماي, باعالى اڭدار: تۇلكى مەن قۇندىز تەرىلەرىن يلەۋگە بەت بۇرادى. ونداي اڭداردى وسىرەتىن سولتۇستىكتەگى ۇجىمدارمەن كەلىسىم جاساي وتىرىپ, جۇزدەگەن قارا تۇلكى, قۇندىز اكەلىپ, ارنايى فەرما ۇيىمداستىرادى. بۇرىن مال ولەكسەلەرى ءار جەردە شاشىلىپ جاتسا, ەندى قۇندىز بەن تۇلكىلەرگە شاۋىپ بەرۋ ارقىلى قالدىق قالمايتىن دارەجەگە جەتەدى. كۇزدە اكەلگەن قۇندىزدار مەن تۇلكىلەر كوكتەمدە كوبەيدى. ءسويتىپ, اۋىلدىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى مەن جىگىتتەرى باس كيىم, سىرت كيىمدەرىنە جاعا سالا باستايدى. قىزىعۋشىلار كوبەيىپ, سۇراۋشىلار ارتادى.
كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاندا, اۋداننىڭ ابىرويلى ازاماتتارى ى.قوجاحمەتوۆ, ن.گولوۆاتسكي, س.كوشكىنوۆ ۇشەۋى بيلىك وكىلدەرىنە حات جازىپ, شارۋاشىلىقتاردى ۇستاپ قالۋعا ۇسىنىس جاسايدى. ەشكىم قۇلاعىنا ىلمەيدى. قايتا بۇلار كەڭشارلاردى يەمدەنىپ, جۇرتتى قۇلعا اينالدىرماق دەگەن قاڭقۋ ءسوز ورتتەي ءورشيدى. تاراتىلعان ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلاردىڭ توز-توزىن شىعارادى. ءومىر بويى ەتكەن ەڭبەگى زايا كەتىپ, شارۋاشىلىقتى وڭالتام دەپ ءجۇرىپ, عىلىمنان الىستاپ قالعان, زەينەت جاسىنا جەتپەگەن كوشكىنوۆتى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جىبەرەدى.
1985 جىلى ورتالىعى قوڭىرولەڭ اتالاتىن «وكتيابر» كەڭشارىندا باسشى بولىپ جۇرگەندە پروفەسسور س. مۇقامەدجانوۆ وڭىردەگى جەر استى سۋلارىن زەرتتەپ, كەڭشار اۋماعىندا ىستىق سۋدىڭ قورى بار ەكەنىن پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەرمەك كەلىمسەيىت العا تارتادى. مۇنداي جاڭالىقتى قالت جىبەرمەيتىن كوشكىنوۆ جەر بۇرعىلاۋشىلارعا بارلىق جاعدايدى جاسايدى. بۇرعى سالعان كەرىماعاش بولىمشەسىنىڭ اۋماعىندا ون-ون بەس وتباسى تۇراتىن. سەگىز ايدان كەيىن 3 مىڭ مەتر تەرەڭدىكتەن 95 گرادۋستاعى ىستىق سۋ اتقىلايدى. ىستىق سۋمەن جۋعان ماشينە, تراكتوردىڭ بوياۋلارى وڭا باستاعاندا بارىپ, بۇل سۋدى ارنايى لابوراتورياعا جىبەرەدى. تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا قۇرامىندا بارلىق ەلەمەنتتىڭ بار ەكەنى كورسەتىلىپ, مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي ەكەنى دالەلدەنەدى. شەتەلدىك عالىمدار دا ونى راستاعان. وسىنىڭ ءبارىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى كوشكىنوۆ بولادى.
شاعىن «كەرىماعاش» شيپاجايى بوي كوتەرىپ, ۇجىمشار مۇشەلەرىنىڭ دەمالىس ورنىنا اينالادى. ءساناتوريدىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالاعانداردىڭ ءبىرى, دارىگەر تۇرار دۋانبەكوۆ دەگەن ازامات اۋرۋشاڭ بولىپ, شيپاجاي يەسىز قالادى. وسى كەزدە سۇلەيمەن كوشكىنوۆ اۋدان اكىمى ادىلشايىق ىبىرايمولداەۆپەن اقىلداسا كەلىپ, شيپاجايدى قايتا جانداندىرۋعا نيەتتەنەدى. ماسكەۋدەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ كەلگەن بالاسى بولاتقا ءساناتوريدى دارىگەر رەتىندە قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ءوزى باسقارعان كەڭشاردان جەر ۇلەسىن العاندا سۇلەيمەن كوشكىن ۇلىنا كەرىماعاش ءوڭىرى تيەدى. ءساناتوريدى اۋكتسيونعا سالعاندا, ساتىپ الادى. ونداعى قىزمەتشىلەر ىنتىماقپەن ءجۇرىپ, جۇرتقا قىزمەت كورسەتەدى. زاماناۋي قۇرىلىستار جۇرگىزىلىپ, ەكى قابات ەمدەۋ كەشەنى سالىنادى. بالشىقپەن, سۋمەن ەمدەيتىن فيزيوەم, ماسساج, ىشەك شايۋ, وزگە دە ەم جاسايتىن ورىندار ىسكە قوسىلادى. كەزىندە 10 ءۇيلى كەرىماعاشتا بۇگىندە جۇزدەن اسا ءتۇتىن تۇرىپ جاتىر. شيپاجاي جۇزگە تاياۋ ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, بارلىق جاعدايدى جاساعانىنا ءار بارعان سايىن كۋا بولىپ ءجۇرمىز. باس دارىگەر بولات سۇلەيمەن ۇلىنىڭ باستاماسىمەن 100 ورىندىق مەشىت سالىنسا, ول وتكەن جىلى قايتا جوندەۋدەن ءوتىپ, قوسىمشا عيماراتتار قوسىلىپ, اباتتاندىرىلىپتى. 2008 جىلى ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ قولداۋىمەن 180 بالاعا ارنالعان ەكى قابات مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. وزگە جەرلەردە بالا سانى ازايىپ جاتسا, تابيعات بايلىعى قۇدىرەتىمەن وت جاعىپ, ءۇي جىلتپايتىن, سۋ ىسىتپايتىن كەرىماعاشقا كەلۋشىلەردىڭ سانى ارتۋىنا وراي بالا سانى 220-عا تاياعان.
سۇلەيمەن كوشكىن ۇلىنىڭ ءىسىن بالاسى بولات جالعاستىرسا, ەندى بولاتتىڭ ۇلى تاجىريبەلى دارىگەر ەربول بولات ۇلى ۇشتاستىرىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ءومىر سوقپاعىن كورسە دە سۇرىنبەي جول تاپقان سۇلەيمەندەي اسىل ازاماتتىڭ قاجىر-قايراتىمەن سالىنعان داڭعىل جولى دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن كوشكىن ۇلى كىندىك قانى تامعان, ءوزى ىرگەتاسىن قالاپ, گۇلدەندىرگەن جايداقبۇلاق اۋىلىن وركەندەتتى. ەڭسەلى مەشىت ءۇيىن سالىپ, ءبىلىم ۇياسىنىڭ جاڭارۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزدى.
قوعام جۇمىسىندا اردى اتتاماي قىزمەت ەتكەن, ۇل ءوسىرىپ, قىز تاربيەلەگەن, نەمەرەدەن شوبەرە سۇيگەن سۇلەيمەن كوشكىن ۇلى ءفاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە اتتانعالى دا بەس جىلدىڭ ءجۇزى زۋلاپ وتە شىعىپتى. ادال ءسۇت ەمگەن بالالارى اكە سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەي, وسيەتىن ورىنداپ, انالارى مەلس ىسقاققىزىنىڭ اينالاسىنا ۇيىرىلەدى. انا اسىل جارىنىڭ, ەل ازاماتىنىڭ: «دۇنيەنى قۋساڭ دا جەتپەيسىڭ, جيساڭ دا جەتپەيسىڭ. حالقىڭا قىزمەت ەت, ۇلتىڭنىڭ ۇدەسىنەن شىق, ءوزىمشىل بولما, كوپشىل بول!», دەگەن اتالى ءسوزىن ءار كۇنى ۇل-قىزدارى مەن نەمەرە شوبەرەلەرىنىڭ ەسىنە سالىپ, «وسى كۇنىمە, وسى ساتىمە, اللاعا شۇكىرشىلىك ەتەمىن!» دەيدى كوشەلى كوشكىنوۆ التىن ۇياسىنىڭ التىن ارقاۋى.
سۇلەيمەن مامەت,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى