ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەس

جاھاندا كەيىنگى 10 جىل­دا ەسىرتكىگە تاۋەل­دى ادام سانى 22%-عا وسكەن. الەمدە شامامەن 300 ميل­ليونعا جۋىق ناشاقور بار. بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ستاتيس­تيكالىق دەرەگىنە سۇيەن­سەك, دەرتكە اينالعان ەسىرتكىدەن جىل سايىن 500 مىڭنان اسا ادام قازا تابادى. 20 ميلليون حالقى بار قازاقستان ءۇشىن ەسىرت­كىگە تاۋەلدىلىكتىڭ ەلەۋ­سىز كور­سەت­كى­شى­نىڭ ءوزى ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىككە اي­تار­لىقتاي قاتەر ەكەنى ايت­پاسا دا بەلگىلى. مۇنى ەسكەرگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا ەسىرتكىنىڭ تارالۋىنا قارسى پروفيلاكتيكالىق شارالاردى كۇشەيتۋدى تاپسىردى. ايتپەسە ازىن-اۋلاق اقشا تابامىن دەپ ۇمىتتەنگەن جاسوسكىن «Tik-Tok», «Telegram», «OLX», «VK» جانە باسقا دا تانىمال پلات­­فور­مالاردىڭ ىقپالىمەن ەسىرت­كى «با­رون­دارىنىڭ» قاق­پا­نى­نا ءتۇسىپ ءجۇر. بۇعان قازنەتتى شار­لاعان ءتۇرلى بەينە­جازبا دالەل بولا الادى.

«Qazaqstan اrdagerleri» قاۋىم­داس­تىعىنىڭ توراعاسى باقىتبەك سما­عۇل حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىمەن قارىم-قاتىناسىن ءالى دە نىعايتۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

– جاسوسپىرىمدەر – قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز, مانيپۋلياتسياعا تەز بەرىلەتىن وكىلدەرى. ودان قالدى ستۋدەنتتەر مەن جۇمىس ىستەمەيتىن, بوس سەندەلگەن ازاماتتار دا بار. ەسىرتكى ساتۋشىلار ولاردىڭ پسيحولوگياسىن جاقسى مەڭگەرگەن. ەشقانداي جازا جوق, كامەلەتكە تولماعاندارعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراس­تىرىلماعان دەپ سەندىرەدى. ارباۋعا تۇسكەن جەتكىنشەكتەر ەسىرتكى تۇيىن­شەكتەرىن تىعۋعا كەلىسەدى. بۇل ءبىر جاعىنان جاس بۋىننىڭ ساۋاتى جوقتىعىن كور­سەتەدى. سوندىقتان اقپاراتتىق حاباردارلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا كۇش جۇمساۋ قاجەت, – دەدى ب.سماعۇل.

قازىر ەلىمىزدىڭ تۇزەۋ مەكەمە­لە­رىندە 30 مىڭنان اسا ازامات جا­زا­سىن وتەپ جاتىر. ونىڭ 4 مىڭى – وسى ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن جازالانعاندار. ءىىم ەسىرتكى قىل­مىسىنا قارسى ءىس-قيمىل كو­ميتەتى باسقارماسىنىڭ اعا جەدەل ۋاكىلى ۇلجان قابىلدينا ەسىرتكى قىل­مىسى ءۇشىن ۇستالعان جاس­تار قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ جات­قانىن جەتكىزدى.

– بيىل عانا 39-دان اسا كامە­لەتكە تولماعان ادام ۇستالدى. ونىڭ ىشىندە 13-ءى – وقۋشى, 22-ءسى – كوللەدج ستۋدەنتى, بىرەۋى – جوو ستۋدەنتى جانە ۇشەۋى وقىمايدى. ايتا كەتۋ كەرەك, 9-سىنىپ وقۋشى­لارى دا ەسىرتكى تاراتۋمەن اينا­لىس­قان جاعدايلار بار. ولار قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, 10 جىلدان اسا مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز وقۋشىلارعا, ستۋدەنتتەرگە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەمىز, وندا ەسىرتكى قىلمىسىنا قاتىسۋدىڭ سالدارى تۋرالى ايتامىز. جەكەلەگەن ءىس-شارالار نەگى­زى­نەن اتا-انالارمەن وتكىزىلەدى. ءار وتباسى بالالارىمەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك, نە ىستەپ جاتقانىن بىلۋگە ءتيىس. ولارعا كوبىرەك ۋاقىت ءبولىپ, مەيلىنشە باقىلاۋدا ۇستاۋى قاجەت, – دەدى پولي­تسيا پودپولكوۆنيگى.

سونداي-اق ول ەلوردادا جىلىنا 10 مىڭنان اسا پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارا وتكىزىلسە دە, جاستار ءوزىنىڭ تاجىريبەسىزدىگىنەن, اڭعالدىعىنان ەسىرتكى ساتۋشىلاردىڭ نەگىزگى نىساناسىنا اينالاتىنىن ايتىپ قالدى. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلى بۇل ىستە اتا-انالار, پسيحولوگتەر جانە مۇددەلى قىزمەتكەرلەردىڭ بىرلەسە كۇرەسۋى ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالدى.

نەگىزى جاس بۋىننىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا تونگەن زاماناۋي قاۋىپ-قاتەرلەر لۋدومانيا, ىشىمدىك, ناشاقورلىق جانە تسيفرلىق تاۋەل­­دىلىكتەر زەيىندى تومەندەتىپ, ۇي­قى­­نىڭ بۇزىلۋىنا, دەپرەسسيا مەن مازا­سىزدىققا اكەلەدى. بىراق مۇنى كوپ وتانداسىمىز ۇعا بەرمەيدى.

– ءارتۇرلى تاۋەلدىلىك اسەرىن بىر­دەن بايقاي المايسىز. لۋدو­مانيا, ىشىم­دىك, ناشاقورلىق, الەۋ­مەتتىك جەلى­لەرگە تاۋەلدىلىك – جاس­تاردىڭ ەموتسيونالدى كۇيىن, تانىمدىق دامۋىن بۇزادى. سال­دار­مەن كۇرەسۋدىڭ ءوزى قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, ناشا­قورلىقتى, لۋدومانيانى جەڭۋ­دە, ادام پسيحولوگياسىن قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تاۋەلدى مىنەز-قۇ­لىقتىڭ العاشقى بەلگىلەرىن ۋاقى­تىندا انىقتاۋ كەرەك. ودان كەيىن عانا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءتۇرلى ادىس­تەر قول­دانىلادى. بۇل جولدان گورى, قازىر­دەن جاس بۋىننىڭ مەنتال­دى ساۋ­لىعىنا كوبىرەك نازار اۋدارۋ قاجەت. اسىرەسە جاستاردىڭ بوس ۋاقى­تىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا, وت­با­سى ينس­تيتۋتىنداعى الەۋمەتتىك, ما­تە­­­ريالدىق احۋالعا دا ءمان بەرۋ كە­رەك, – دەپ اتاپ ءوتتى استانا قا­لا­­­لىق پسي­حي­كالىق دەنساۋلىق ورتا­­­لىعىنىڭ پسيحياترى كۇنسايا ارىپ­باەۆا.

ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستە جاس­تارمەن ەتەنە جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ دا ورنى ەرەك. مىسالى, «جاستار رۋحى» بەلسەن­دىلەرى كوشە, عيماراتتاردا ىلىن­گەن, جازىلعان 300-دەن اسا ەسىرتكى جارنا­مالا­رىن جويعان. ولار «ەسىرت­كىگە جول جوق!» اكتسياسى اياسىندا 3 قالا مەن 17 وبلىس­تى تۇگەل قامتىپ, جاستاردى اقپارات­تان­دىرعان. ناۋقانعا پوليتسيا دەپار­تامەنتتەرى, پروكۋراتۋرا وكىلدەرى, جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى جانە قوعام بەلسەندىلەرى قاتىسقان.

– اكتسيا پرەزيدەنتتىڭ «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى اياسىندا جۇزەگە اسى­رى­لىپ جاتىر. بۇل ەلدەگى قۇقىق­تىق ءتارتىپتى كۇشەيتۋگە ءارى جاس­تاردىڭ سالاۋاتتى بولاشاعىن قور­عاۋعا باعىتتالعان. ەسىرتكىگە قار­سى كۇرەس – تەك قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى. مۇنداي جاۋاپتى ىستە بەلسەندىلەر قالالار مەن اۋدان, اۋىلداردى ارالاپ, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ ءجۇر. وسىلايشا تۇرعىنداردىڭ كوزقاراسى دا وزگەرىپ كەلەدى. ولار ەسىرتكى ماسەلەسىنە بەيجاي قاراماي, قاۋىپسىز ورتا قۇرۋدا اۋلالارداعى جارنامالاردى جويۋعا بىرگە اتسالىسۋ قاجەتتىگىن تۇسىنە باستادى,– دەدى «جاستار رۋحى» باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى ارحات يسلامعاليەۆ.

ال استانا قالالىق ءماسليحاتى زاڭ­دىلىق, قۇقىقتىق ءتارتىپ جانە جۇرتشىلىقپەن جۇمىس ماسە­لەلەرى جونىندەگى تۇراقتى كوميس­سيا­سىنىڭ توراعاسى ازامات ايت­قوجين ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە الدىن الۋدا تەك اقپاراتتىق حابارلىق كومەكتەسەدى دەۋ كوڭىلگە قونبايدى دەپ وتىر. بۇگىندە تسيفرلى ءداۋىر مۇمكىندىكتەرىن تەرىس پيعىلدا پايدالاناتىنداردىڭ ۇشى-قيىرى جوق. سوندىقتان پسيحوتروپتى زاتتارمەن كۇرەستە ءادىس-تاسىلدەردى دە وزگەرتۋ قاجەت دەيدى.

– بىلىمسىزدىك پەن زاڭناما تۋرالى تۇسىنىكتىڭ بولماۋى جاۋاپ­كەر­­شى­لىكتەن بوساتپايتىنىن ۇعىن­دى­رۋ كەرەك. ءبىز جاستارعا ەسىرتكىنى قول­دانۋ تۇلعانىڭ دەگراداتسياسى­نا جانە دەنساۋلىقتىڭ اۋىر پروبلەمالارىنا اكەلەتىنىن ايتۋدان جالىقپايمىز. ويت­كەنى ناشاقورلىق ادامنىڭ دەن­ساۋ­لىعىمەن قوسا كەي ازاماتتاردىڭ بويىندا ازعىندىق پەن اگرەسسيۆتى مىنەز-ق ۇلىق ءورشىتۋى مۇمكىن. تەلەفونعا تەلمىرگەن زاماندا مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەر نە قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنا بولسىن, كەز كەلگەن وتانداسىمىزعا اسا قىراعىلىق كەرەك. ناشاقورلىق ءولىم-ءجىتىمنىڭ جوعارى بولۋىنا, وتباسىلىق بايلانىستىڭ بۇزىلۋىنا, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە, ەمدەۋ قۇنىنىڭ وسۋىنە, ياعني نارىق تۇرىن­دەگى ەكونوميكاعا تىكەلەي زالالىن كەلتىرەدى, – دەدى ا.ايتقوجين.