الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, تۋعان جەرىم ماڭعىستاۋ وبلىسىنا كەلىپ, قىزمەتكە ارالاسقاننان باستاپ الدىما قويعان ماقساتىم – اتا-بابامىزدان امانات-مۇراعا قالعان اداي جىلقىسىنا اسىل تۇقىم مارتەبەسىن الۋ بولدى. وسى ماقساتىما قول جەتكىزۋدى كوزدەپ عىلىممەن اينالىسىپ, ەلىمىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزدىم. بۇل ناتيجەسىز بولعان جوق, جىلقىمىزدىڭ ونىمدىك باعىتىنا قاراي سيپاتتامالارى ازىرلەنىپ, جاڭا مەملەكەتتىك ستاندارتى قابىلداندى. بىرنەشە سەلەكتسيالىق جەتىستىك پەن جاڭا تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەنگىزىپ, پاتەنت الدىم.
بىراق ءبىز, ياعني جىلقىشىلار, زووتەحنيكتەر, زووينجەنەرلەر, عالىمدار قانشا تىرىسقانىمىزبەن اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم دەپ راسىمدەي المادىق, ول تەك «قازاقى جىلقىنىڭ اداي تۇقىمدىق توبى» دەگەن اتاۋمەن جازىلىپ, ايتىلىپ ءجۇردى. 2022 جىلى ءبىر توپ مامان مەن عالىم ماڭعىستاۋ وبلىسىنان سايلانعان سەنات دەپۋتاتى بەكبول ورىنباساروۆپەن اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم دەپ راسىمدەۋ ماسەلەسىن تالقىلاعان ەدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە سەناتور مەملەكەت باسشىسىنا حات جولداعان بولاتىن. دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى قولداۋ تاۋىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى 2022 جىلعى 7 قاراشادا ماڭعىستاۋ وبلىسى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ كەزىندە ەل ۇكىمەتى مەن وبلىس اكىمىنە اداي جىلقىسىن دارا تۇقىم دەپ راسىمدەۋدى تاپسىردى.
سول كۇنى پرەزيدەنتتىڭ ءوز قولىنان «پاراسات» وردەنىن الدىم. ارينە, كوپ جىلعى ەڭبەگىمنىڭ باعالانعانىنا قۋاندىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اداي جىلقىسى تۋرالى شەشىمىن ەستىپ, حالقىمىزدىڭ تالايعى ارمانى ورىندالاتىن بولدى عوي دەپ ەرەكشە قۋانىشقا بولەندىم.
سودان باستاپ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىن ساپالى جانە مەرزىمىندە, قارجى جۇمساماي ورىنداۋ جولدارى تۋرالى ۇسىنىسىمدى دايىنداپ, لاۋازىمدى دا قۇزىرەتتى دە جاۋاپتى ادامدارمەن كەزدەسە باستادىم. بىراق مەنىڭ بەرگەن ۇسىنىستارىم ەسكەرىلمەدى. ويتكەنى بۇل ماڭىزدى تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىنا قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ, اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم رەتىندە تانۋ ءراسىمىن ۇيىمداستىرۋعا «019» بيۋدجەتتىك باعدارلاما بويىنشا سوماسى 50 ميلليون تەڭگەلىك يننوۆاتسيالىق جوباعا كونكۋرس جاريالادى. بۇل بايقاۋدا سول ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى جەڭىسكە جەتتى.
بۇل ارادا ۇكىمەت تە, وبلىس اكىمى دە كىنالى دەپ ويلامايمىن, ولار قارجى ءبولدى. ءبارىن بۇلدىرگەن اتالعان ينستيتۋت دەپ سانايمىن. اداي جىلقىسىن اپروباتسيالايتىن مەملەكەتتىك كوميسسيا اقتاۋ قالاسىنا بىلتىر 12 جەلتوقساندا كەشكە ۇشىپ كەلىپ, 19 جەلتوقسان كۇنى كەرى ۇشىپ كەتۋىن جوسپارلاپ, ۇيىمداستىرعان وسى ينستيتۋت ەكەن. كوميسسيانىڭ ماقساتىن انىقتاۋ كەزىندە تۇسىنىكسىز جاعداي بولىپتى. سوندىقتان بەكىتىلگەن قۇرامنىڭ ەكى مۇشەسى اپروباتسياعا قاتىسۋدان باس تارتقان. سوسىن بۇل كەزدە بوران سوعىپ, جولدار جابىلىپ جاتقان كەز ەدى. ماڭعىستاۋ جاعدايىندا 5-6 سەلەكتسيالىق جەتىستىكتى 5-6 كۇندە بىردەن سىناقتان وتكىزىپ, اپروباتسيالاۋ ەشكىمنىڭ ميىنا قوناتىن شارۋا ەمەس. سەبەبى جازدىڭ جايما-شۋاق ۋاقىتىندا قويدىڭ وزىنەن 1 سەلەكتسيالىق جەتىستىكتى اپروباتسيالاۋعا بارۋ-كەلۋىمەن كەم دەگەندە 4-5 كۇن ۋاقىت كەتەتىن.
وسىنداي كۇماندى ارەكەتتەردەن كەيىن, بىلتىر جەلتوقسان ايىندا اداي جىلقىسى رەسمي تۇردە جاڭادان شىعارىلعان اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە تىركەلىپ, پاتەنت بەرىلدى, ال ونىڭ قۇرامدىق بولىمدەرىنە 5 پاتەنت بەرىلدى.
اداي جىلقىسى تۇقىمىنا بەرىلگەن باس پاتەنتتە:
– «اسىل تۇقىمدى «اداي» جىلقىسى» اتاۋلى زاڭدى تۇلعالار جانە جەكە كاسىپكەرلەر بىرلەستىگىنىڭ قاۋىمداستىعى;
– «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» اتاۋلى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەلگەن سەرىكتەستىگى;
– قازاقستاننىڭ 20 ازاماتى;
– رەسەيدىڭ 1 ازاماتى اۆتورلار رەتىندە جازىلعان.
تۇقىم اۆتورلارىنىڭ, ونىڭ قۇرامدىق قۇراۋشى بىرلىكتەرىنىڭ تىزىمدەرىندە الدەقاشان مارقۇم بولىپ كەتكەن 6 كىسى, ءتىپتى ومىرىندە ماڭعىستاۋعا اياق باسپاعان ادامدار جانە جىلقىعا قاتىسى جوق تۇلعالار بار. بۇل تىزىمگە بۇرىنعى پاتەنتتەلگەن سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ اۆتورلارى, اداي جىلقىسى تۋرالى مونوگرافيا جازعان اۆتور ەنبەي قالعان. باستى پاتەنتتە مارقۇمداردان كەيىن ءبىرىنشى بولىپ مەنىڭ اتى-ءجونىمدى تىركەپتى. مۇنى «اۆتورلىققا قارسى بولىپ جۇرگەن كۇزەمباي ءوزى اۆتور بولىپ الىپتى» دەپ, مەنىڭ اۋزىمدى جاپقىلارى كەلگەن عوي دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.
اتالعان ينستيتۋتتىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايبىن تورەحاننىڭ بيىل 1 اقپاندا «Egemen Qazaqstan»-دا «اداي جىلقىسى – حالىقتىق سەلەكتسيانىڭ ۇزدىك جەتىستىگى» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, «ماقالانىڭ ءمانى تاقىرىپقا ساي ەمەس, وندا ماقالانىڭ اۆتورى گەنومدىق اناليزدەر نەگىزىندە «جاڭا «اداي جىلقىسى» تۇقىمى شىعارىلدى» دەگەن ءشۇبالى ناتيجەنى جاريالانىمنىڭ تاقىرىبىن جامىلىپ جۇرتشىلىقتى الداۋسىراتپاقشى بولعاندىعى كورىنىپ تۇر» دەيدى. بىزدىڭشە, پروفەسسوردىڭ بۇل تۇجىرىمى – عىلىمي نەگىزسىز. ولاي دەيتىنىم, مەنىڭ «گەنومدىق» ماسەلەدەن دە ازداپ حابارىم بار. اتاپ ايتسام, سوناۋ 1980 جىلدارى ماسكەۋدەگى جالپى گەنەتيكا ينستيتۋتىندا تاجىريبە الىپ, «ماركەرلىك گەندەر» جانە ولاردىڭ مالدىڭ ونىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسىن, شىعۋ تەگىن انىقتاۋداعى ءرولى تۋرالى ءبىراز عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ديسسەرتاتسياما ەنگىزگەنمىن. سوندىقتان بۇرىن شىعارىلعان جىلقى تۇقىمىنىڭ «گەنومدىق» قۇرامىن زەرتتەپ, سونىڭ نەگىزىندە جاڭا تۇقىم شىعارىلدى دەۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن بىلەمىن.
قىسقاسى, پرەزيدەنت تاپسىرماسى دۇرىس ورىندالمادى دەپ ەسەپتەيمىن, ويتكەنى ول اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم دەپ راسىمدەۋدى عانا تاپسىردى, جاڭا تۇقىم شىعار دەگەن جوق! قارجىدا جاڭا تۇقىم شىعارۋعا ەمەس, بار تۇقىمدى راسىمدەۋگە ءبولىندى, ياعني قاراجات باسقا ماقساتقا پايدالانىلدى. ونىڭ ۇستىنە, حالىقتىق سەلەكتسيا ادىسىمەن ىقىلىم زامانداردا قالىپتاسقان اداي جىلقىسىنىڭ اۆتورى قىلىپ وسى كەزدەگى عالىمداردى اتاپ, بۇكىل الەم جۇرتىنىڭ الدىندا ۇياتقا قالدىق. بۇل تۋرالى فەيسبۋكتە, ينستاگرامدا ەسىمدەرى ەلىمىزگە, شەتەلدەردە بەلگىلى عالىمدار پىكىرلەرىن جازىپ جاتىر. ولار اداي جىلقىسىن قازىرگى ءتىرى پەندەلەر سەلەكتسيالاپ دۇنيەگە اكەلگەن جوق. ول – اتا-بابامىزدىڭ ەڭبەگىنىڭ تاريحي جەمىسى, مۇراسى, حالىقتىڭ مەنشىگى ەكەنى جانە وعان اۆتور اتانۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىنىڭ جوقتىعىن ايتقان. بۇل رەتتە اتالعان ينستيتۋتتىڭ باسشىلىعى مەن قىزمەتكەرلەرى عىلىمداعى ارىپتەستەرىنىڭ, قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ, اقىلعا كەلىپ, وزدىگىنەن قاتەلىكتەرىن تۇزەتەر دەپ ويلاپ ەدىم. مىنە, جىلعا جاقىنداپ قالدى ولاردىڭ تاراپىنان ەشقانداي ءىس-قيمىل كورمەدىك.
ال اداي جىلقىسى ەل اراسىنداعى جىلقىشىلاردىڭ اۋپىرىممەن سانى مەن ساپاسىن ساقتاپ, جەرگىلىكتى اتبەگىلەردىڭ بىلىمدىلىگىمەن اسىلدىعىن جوعالتپاي قازىرگى زامانعا جەتتى. ياعني وسى تۇقىمنىڭ اۆتورى – قازاق ۇلتى, قازاق حالقى! بىراق اتالعان پاتەنتتەرگە قاراساق, ولاي ەمەس. ويتكەنى جەمە-جەمگە كەلگەندە قۇجاتتار سويلەيدى عوي. مىسالى, ەگەر بىرەۋ اداي جىلقىسى قازاقتار باعزى زاماندا حالىقتىق سەلەكتسيامەن شىعارعان كونە تۇقىم دەسە, قارسىلاستارى «بۇل تۇقىمدى جەكەلەگەن ادامدار 2023 جىلى شىعارعان جانە ونى شىعارۋعا باسقا ۇلتتاردىڭ, مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى دە قاتىسقان» دەگەن قۇجاتتاردى كورسەتۋى عاجاپ ەمەس. پاتەنت – جىلقىنىڭ پاسپورتى, ال وندا جازىلعان اۆتورلار – سول تۇقىمدى شىعارعان ادامدار. بۇل – اۆتورلاردىڭ رۇقساتىنسىز «اداي جىلقىسىن» پايدالانا المايسىڭ دەگەن ءسوز. ياعني بۇل – قازاق حالقىنىڭ مۇراسى مەن قۇقىعى تەك پاتەنتتە كورسەتىلگەن جەكە ادامدارعا ءوتىپ كەتكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ادىلدىگىنە كەلسەك تە, اداي جىلقىسىنا بەرىلگەن باس پاتەنتتە «حالىقتىق سەلەكتسيامەن شىعارىلعان اسىل تۇقىمدى اداي جىلقىسى» دەگەن عانا جازۋ بولۋى كەرەك. مۇنداي تاجىريبە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە بار. ولار كونەدەن كەلە جاتقان اسىل تۇقىمدى مالدارىن حالىقتىق سۇرىپتاۋمەن شىعارىلعان دەپ راسىمدەپ قويعان. وسىلاي ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشپەسەك, «داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازادى» دەگەن, ەرتەڭ بىرەۋى ۇلتىمىزدىڭ ءتورت ت ۇلىگىنە, بىرەۋى جەتى قازىناسىنا اۆتور بولماسىنا كىم كەپىل؟
بۇنداي قاۋىپ-قاتەرلەردى جويۋ ءۇشىن جانە اداي جىلقىسىنا بايلانىستى ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردى بۇدان بىلاي بولدىرماۋ ءۇشىن, استاناداعى زووينجەنەر ارىپتەسىمىز بولات كەنىشباەۆ ادىلەت مينيسترلىگى جانىنان باسقا زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردان تاۋەلسىز دەگەن ەرەكشە مارتەبەسى بار «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى» اتاۋلى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەنى تەز ارادا قۇرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن قۇزىرلى ورگاندارعا جولداپتى.
وندا, بولات راقىم ۇلى: «قازاق حالقىنىڭ بارلىق ۇلتتىق قۇندىلىقتارى وسى مەكەمەنىڭ اتىنا تىركەلىپ, وسى مەكەمەگە پاتەنتتەر بەرىلسىن, وسى مەكەمە ۇلتتىق قۇندىلىقتار اۆتورى بولسىن. بۇنداي مەكەمەنى قۇرۋعا, ونى دامىتۋعا كوپ قارجى كەتپەيدى, ول كەلە-كەلە اۆتورلىق قۇقىقتى پايدالانۋدان تۇسەتىن اقشا ارقىلى ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىراتىن ۇيىم بولادى. وسى مەكەمە ارقىلى قازاق حالقىنىڭ بارلىق ۇلتتىق قۇندىلىعىن جىلدام پاتەنتتەپ الۋعا جول اشىلار ەدى. جاڭادان اشىلاتىن مەكەمەنىڭ ارقاسىندا قازىر باسقا ەلدەر يەمدەنگىسى كەلىپ جۇرگەن قىمىز, ساۋمال, شۇبات, قۇرت, دومبىرا, قوبىز, حالىقتىق جىر-داستاندار, ءان-كۇيلەر مەن سالت-داستۇرلەر, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق تۋىندىلارعا, «جەتى اتا» عىلىمىنا, «شەجىرە» عىلىمىنا, ەلىمىزدە تابىلعان «التىن ادامدار» مەن تاريحي جادىگەرلەرگە, تاعى باسقا دا زاتتار مەن قۇبىلىستارعا قازاق ۇلتى مەن حالقى اۆتور بولادى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار – كەلەر ۇرپاققا رەسمي تۇردە مۇرا. ال قازىرگى كەزدە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتىر. ولارعا يە بولىپ, اتاق-داڭققا بولەنگىسى كەلەتىندەردىڭ قاراسى وتە كوپ. اتا-بابا ەڭبەگىن يەمدەنۋ ارقىلى ابىرويسىز داڭق جارىسىنا تۇسكەندەردى جوعارىدا ايتىلعان مەكەمەنى قۇرۋ ارقىلى توقتاتۋعا بولاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەپ جازىپتى.
ءيا, مۇنداي مەكەمە قۇرىلسا, ونىڭ ەلىمىزدىڭ ەجەلگى تاريحىن تۇگەندەۋگە, جاڭا تاريحىن جاساۋعا, جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ىقپالى زور بولار ەدى. ۇرپاق ءۇشىن ايتساق, قازاقتىڭ جابايى جىلقىنى دۇنيەدە العاش قولعا ۇيرەتكەنىن الەم عىلىمى دالەلدەدى. حالقىمىز ەجەلدەن جابايى جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەننەن سوڭ كوپتەگەن اسىل تۇقىمىن حالىقتىق سۇرىپتاۋ ادىسىمەن شىعارعان. قازىرگى جەر جۇزىندەگى اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ بارلىعى سول بايىرعى دالا جىلقىلارى تۇقىمىن دامىتۋ ارقىلى سۇرىپتالىپ شىعارىلعان دەپ ەسەپتەلەدى. سول اسىل تۇقىمدى جىلقى تۇرلەرىنەن قازىرگى اداي جىلقىسىنىڭ, نايمان جىلقىسىنىڭ, جابى جىلقىسىنىڭ تۇقىمى عانا ساقتالىپ قالعان. بۇل جىلقىلار كەڭەس زامانىنداعى عىلىمداعى تەرىس ساياساتتىڭ كەسىرىنەن رەسمي تۇردە اسىل تۇقىمدى جىلقىلار قاتارىنا ەنبەدى. اتالعان تۇقىمداردىڭ ىشىندەگى «اداي جىلقىسى حالىقارالىق ارەنادا ءوزىن جاقسى تانىتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل قازاق حالقى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ باعزىدان كەلە جاتقان اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى بار ەكەنىن دە دالەلدەدى. سوندىقتان اداي جىلقىسىن ءبىز سەلەكتسيالاپ دۇنيەگە اكەلدىك» دەۋ – اتا-بابا اماناتىنا قيانات جاساۋمەن ءبىر ەسەپ.
كۇزەمباي ەرعاليەۆ,
زووينجەنەر, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى