قارا سوزدەن ولجا سالعان

ودان بەرىدە اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق كىتاپحانالاردا جا­زۋشىنىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارالاردى ءتىزىپ جاتپايمىز. قاڭتار ايىنان باستالعان شارالار ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. وقىر­ماندار ورتا ازيا ەلدە­رىندە تۇڭعىش رومان جازعان ايەل تۋرالى رەسپۋبليكالىق گازەت ماتەريالدارىمەن, قىزىقتى دەرەكتەرمەن تانىستى.

تەك اقتوبە وبلىسىندا ەمەس, سارا مىڭجاساروۆانىڭ مە­رەيتويى ەلىمىزدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنە دە ءبىرشاما جاڭا­لىعىمەن كەلدى. كەزىندە جاقىن ارالاسىپ, ۇلىنداي كورگەن قوعام قايراتكەرى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ قولداۋىمەن «ايەل با­قىتى», ء«ومىر كو­رى­نىستەرى» اتتى كى­تاپ­تارى جارىق كورىپ, قا­لىڭ وقىرمانعا جول تارت­تى.

«Abai TV» تەلەار­نا­سىنىڭ باس پروديۋسەرى, فيلولوگيا عى­لىم­دا­­­رى­نىڭ كانديداتى, اقىن, تەلەجۇرگىزۋشى جا­ڭىل اسىل­بە­كوۆا سا­را اپامىزعا «ۇمىت­پاي­مىز» باعدار­لا­ما­سىنىڭ كە­زەكتى شىعا­رى­لى­مىن ارنادى. قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءى دارەجەلى «بارىس» جانە «پاراسات» ور­دەندەرىنىڭ يە­گەرى, اقىن ءشو­مىشباي سا­ريەۆ­تىڭ جارى جۇ­ماگۇل وسى «ۇمىت­پايمىز» ءتۇ­سىرىلىمىنىڭ ءوزىن قاتتى تول­عاندىرعانىن, جاس­تىق شاعىن ەسكە تۇسىرگەنىن ايتىپ, سارا اپايدىڭ سوڭعى ج­ىل­­دارداعى قىزمەتى تۋرالى تەبى­رەنە سىر شەرتتى:

«1971 جىلى سارا اپايدىڭ «قازاقستان» باسپاسىنان «زا­مانداستار» پوۆەسى باسىلىپ شىق­قالى جاتقان. شومىشبايمەن جاڭا قوسىلعان كەزىمىز, ۇلكەن ۇلىمىز 8 ايلىق, مەن دەكرەتتىك دەمالىستا وتىرعانمىن. ءشو­مىشباي قازمۋ-دىڭ ستۋدەنتى. 5-كۋرستى اياقتاۋعا از قالعاندا «قازاقستان» باسپاسىنا جۇمىسقا تۇردى. باسپانىڭ ديرەكتورى اباي بەيسەنباەۆ دەگەن كىسى بولاتىن. ءبىر كۇنى ءشومىشباي: «بىزدە سارا مىڭجاساروۆا دەگەن جازۋشى اپايدىڭ كىتابى باسپادان شىققالى جاتىر. ول كىسى جاقىندا قازاق كسر بايلانىس مينيسترلىگىنىڭ «سويۋزپەچات» دەگەن باسقارماسىنىڭ مەرزىمدى باسپاعا جازىلۋ بولىمىنە مەڭ­گەرۋشى بولىپ, قىزمەتكە «كا­زاحستانسكايا پراۆا» گازەتىنەن جۇمىسقا اۋىسىپ كەلگەن ەكەن. مينيسترلىكتە 4-5 قانا قازاق قىزمەت جاسايدى, قالعان­دارىنىڭ ءبارى باسقا ۇلت وكىل­دەرى. مينيستر ابدىرزاق ەلەباەۆ دەگەن قىسى بولاتىن, ول نە قاراپ وتىرعانىن بىل­مەيمىن دەپ, باسپاداعى جى­گىت­تەرگە رەنىشىن ءبىلدىرىپتى. «مەن ءوز بولىمىمە قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىن جۇمىسقا الامىن, جىگىتتەر, كەلىنشەكتەرىڭدى ماعان جىبەرىڭدەر» دەپتى. ءبىراز جىگىتتەردىڭ ايەلدەرى بارعان ەكەن, اپاي ولاردى ۇناتپايتىن كورىنەدى. ءبىرىنىڭ ءتۇرى, ءبىرىنىڭ مىنەزى ۇناماعان سياقتى. شوكەڭ «سەن دە بارىپ كورسەڭ قايتەدى» دەدى. مەن جاس بالامەن وتىرمىن, بىراق شوكەڭ ءوزى سىر ءوڭىرىنىڭ ازاماتى, اتا-اناسى قامباش دەگەن ستانسادا تۇراتىن. بىزدەردە ۇلكەن بالانى اكە-شەشەگە بەرەدى, ۇلىمىزدى ءبىر جاسقا تولعاسىن سول كىسىلەرگە بەرەمىز دەپ مەنى كوندىرىپ قويعان.

سونىمەن مەن ەرتەڭىنە توبەسىندە ۇلكەن ساعاتى بار مەكەمە – قازاق كسر بايلانىس مينيسترلىگىنە كەلدىم. سارا اپاي مەرزىمدىك گازەت-جۋرنال جازىلاتىن ءبولىمنىڭ باستىعى ەكەن. ەر تۇلعالى, سۇستى كىسى. مەنىمەن ءبىراز سويلەستى, اپايعا ۇنادىم, جاسىم 21-دە. «جاقىندا سۇلۋقىز باسىمبەكوۆا, رايحان جاقىپوۆا دەگەن كەلىنشەكتەردى الىپ قويىپ ەدىم. ەندى سەنى بولشەك-ساۋدا ءبولىمىنىڭ باست­ىعىنا جىبەرەم», دەدى.

ءسويتتى دە تەلەفونمەن ءبىر ورىس كىسىمەن سويلەسىپ, سوعان جىبەردى. الگى كىسىگە كەلىپ, ءوزىم تۋرالى ايتىپ جاتىرمىن, تۇر­مىستامىن, كىشكەنتاي ءسابيىم بار دەدىم. ول: «بىزدەر وبلىسقا ون كۇندەپ ىسساپارعا شىعامىز, سوعان كەلىسىمىڭدى بەرسەڭ, جۇمىسقا قابىلدايمىن», دەدى. مەن ونداي جۇمىسقا بارا المايتىنىمدى ايتىپ, سارا اپايعا قايتا كەلدىم. «كەلىسەمىن» دەپ قول قويا بەر ارىزىڭا, سەنى جاس بالاڭمەن ەشكىم دە ىسساپارعا جىبەرە المايدى, زاڭ بار, سوسىن بالاڭدى اتا-ەنەڭە اپارىپ بەرەتىنىڭدى ايتپا دەپ, قايتادان جاڭاعى كىسىگە جىبەردى. وعان ىسساپارعا شىعۋعا كەلىسەتىنىمدى ايتىپ, قول قويىپ بەردىم. سونىمەن, سارا اپايدىڭ ارقاسىندا مەن ينسترۋكتور بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم.

مىنە, سول سارا مىڭجاساروۆا اپايدىڭ ارقاسىندا بايلانىس مەكەمەسىنە قىزمەتكە تۇرىپ, سوندا 48 جىل قىزمەت جاسادىم. العاشقىدا 1972 جىلدان قازاق كسر بايلانىس مينيستىر­لىگىندە, كەيىن 1994 جىلى اتال­عان مينيستىرلىك ءۇش سالاعا: «قازاقتەلەكوم» اق , «قازپوشتا» اق جانە «كولىك جانە كوممۋني­كاتسيا مينيسترلىگى» بولىپ ءبو­لىندى. مەن 1994 جىلدان «قازاق­تەلەكوم» اق مەكەمەسىندە قالىپ, سول جەردەن زەينەتكە شىقتىم. زەينەتكە شىققاننان كەيىن ون جىل كەلىسىمشارتپەن قىزمەت اتقاردىم. سارا اپامنىڭ جۇ­مىسقا قابىلداعانىنىڭ ار­قاسىندا بايلانىس سالاسىندا بار عۇمىرىم ءوتتى.

ول كىسىدەن ۇجىمدا ءبارى يمە­نەتىن, ەشكىم قارسى كەلە ال­مايتىن. ورىسشاسى مىق­تى, سوي­لەگەندە ءبارى تىنىپ قالاتىن. اپاي تۋرالى جازۋ مەنىڭ ويىم­دا جوق ەدى, ءبارى جۇ­رەگىمدە, ىشىم­­دە بولاتىن. «ۇمىتپايمىز» حابارىن كورىپ, جاساعان جاق­سى­لىعىن, سارا اپايعا شەكسىز ري­زاشىلىعىمدى جەتكىزگىم كەلدى.

سارا اپامىزدىڭ ەسىمىن تاريحي تۇلعا رەتىندە ۇلىقتاۋعا ايتارلىقتاي اتسالىسىپ جۇرگەن ا.قۇسايىنوۆ اتىنداعى ەۋ­رازيا گۋمانيتارلىق ينس­تي­تۋتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قادىر احمەتوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى:

«1971 جىلى قازمۋ-گە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن الماتىعا كەلدىم. مەنىڭ اپام سارا جازۋشى سارا مىڭجاساروۆانىڭ قىزى قار­لىعاشپەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەتتە, ءبىر توپتا وقىپتى. قۇربى رەتىندە جاقسى ارالاسقان.

قۇجاتتارىمدى قابىلداۋ كوميسسياسىنا تاپسىرىپ, جا­تاقحانا العانشا سارا اپايدىڭ ۇيىندە تۇردىم.

ستۋدەنت كەزىمدە سارا اپاي­­دىڭ ۇيىندە بولىپ, اقىل-كە­ڭەسىن الىپ ءجۇردىم. باي كىتاپ­حاناسىنان قازاق جانە شەتەل جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن الىپ وقۋىما مۇمكىندىك جاسادى».

ءومىردىڭ قيلى وتكەلدەرىنەن وتكەن سارا راحمانقىزى قارا-شوقات جەتىجىلدىق مەك­تە­­­بىنەن كەيىن شالقار قازاق ور­تا مەكتەبىندە ءبىلىم الدى. 1941 جىلى اقتوبە وقىتۋشىلار ينس­­تي­تۋ­تىنىڭ قازاق ءتىلى, ادە­بيەتى فاكۋلتەتىنە وقۋ­عا تۇسەدى. 1942 جىل­دىڭ قازانىندا شالقار اۋدان­­دىق قا­زاق ورتا مەك­­تەبىنە وقى­تۋشى ەتىپ جىبەرەدى. وسى جىلدىڭ سوڭىندا شالقار اۋدان­دىق كومسومول كو­مي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىلىعىنا سايلانادى. 1944–1949 جىلدارى تالدىقورعان وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ مەكتەپ جاستارى اراسىنداعى جۇمىس جونىندەگى حاشىسى قىزمەتىن اتقارادى. قازاق, ورىس تىلدەرىندە ەركىن جازعان سارا مىڭجاساروۆا قولتاڭباسى تالدىقورعان وبلىستىق ء«ستا­لينشىل», «سەمي­رەچەنسكايا پراۆدا», الماتى وبلىستىق «كوم­مۋنيزم تاڭى», رەس­پۋبليكالىق «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ بەتىندە سايراپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى بايلانىس مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز تاراتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارعان.

وسى جولداردى جازىپ وتىر­­­عانىمدا, ساقتاعان بايى­شەۆ اتىنداعى اقتوبە وبلىس­تىق امبەباپ عىلىمي كىتاپ­حاناسىنداعى اسەل جۇباەۆادان: «سارا مىڭجاساروۆانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا كونفەرەنتسيا وتكىزەمىز. كوزىن كورگەن, ءىزىن قۋعان جازۋشى ءسىڭلىسى رەتىندە ءبىراۋىز ءسوز سويلەسەڭىز جاقسى بولار ەدى. زۋم ارقىلى قاتىسا الاسىز با؟», دەگەن حابار كەلدى تەلەفونىما.

ءيا, سارا راحمانقىزى مىڭ­­جاساروۆا ەسىمى روماندارىمەن, اۋدارما, سۇحبات, ماقالا­لارىمەن ەل ەسىندە ماڭگى ساقتا­لارى انىق.

ەلگە ەڭبەگى سىڭگەندەردى قۇر­مەتتەۋ – تىرىلەردىڭ, كەيىنگى ۇر­پاقتىڭ جالعاسا بەرەتىن قا­سيەتتى پارىزى.

ماعيرا قوجاحمەتوۆا,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى