«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەندى ءجيى ايتىپ جاتامىز. ايتكەنمەن, تاۋەلسىزدىك العالى بەرى وتىز جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, تاراز قالاسى مەن ونىمەن جاپسارلاس جامبىل اۋدانى جۇرتشىلىعىنىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان كارىز سۋى كەشەنىن سالۋ ماسەلەسى كەيدە ءتىپتى شەشىمىن تاپپايتىنداي كورىنەتىن. ولاي ەمەس ەكەن. تۇرعىندار تىلەگى ورىندالاتىن بولدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك جۇرت جانىنا باتقان ءتۇيىندى شەشۋگە نيەتتى.
راسىندا, وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنان جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى اسا اۋىلىنا قاتىناعان جۇرت قولقانى قاپقان جاعىمسىز يىستەن ۇزاق جىل بويى زارداپ شەگىپ كەلەدى. حالىق كوكەيىندەگى ماسەلەنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار عانا ەمەس, دەپۋتاتتار دا تالاي رەت مىنبەدەن كوتەرگەنى جادىمىزدا. ارينە, تارازدىڭ باستى ماسەلەسى ءبارىنىڭ جانىنا باتاتىن. قالا بيلىگى ەندى وسى پروبلەمانى جۇيەلى تۇردە شەشۋگە بىلەك سىبانىپ كىرىسە باستادى.
دەرەككە سەنسەك, تاراز قالاسى كارىز سۋ كەشەنى جۇيەسى سالىنباعان ەلىمىزدەگى جالعىز قالا دەسەدى. جۇرتتىڭ جۇيكەسىنە شي جۇگىرتكەن پروبلەمانى جەدەل شەشەتىن كەز كەلگەن سىڭايلى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تە حالىق ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋ بويىنشا قولدان كەلگەنشە جۇمىس اتقارىپ جاتقانى داۋسىز. ارينە, جىلدار بويى جىرعا اينالعان ماسەلەنى ءبىر كۇندە شەشۋ استە مۇمكىن ەمەس. ۋاقىت كەرەك.
قالا اكىمى لاۋازىمىنا تاعايىندالعاننان كەيىن از ۋاقىت وتكەن سوڭ, باقىتجان ورىنبەكوۆ وبلىس ورتالىعىنداعى بىرنەشە وتكىر ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن قولدان كەلگەنشە قامداناتىنىن جەتكىزگەن ەدى. جۋرناليستەرمەن جۇزدەسكەن تاراز قالاسىنىڭ اكىمى ءبىرىنشى كەزەكتە كارىز سۋى كەشەنىن سالۋعا نازار اۋداراتىنىن دا ايتقان. سودان بەرى بۇل جۇمىستى جۇيەلەۋ باعىتىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي شارۋا اتقارىلىپ جاتىر.
تاراز قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ورىنبەكوۆ سەگىز ايدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلعان باسقوسۋدا دا كارىز سۋى كەشەنىن سالۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جەكە پىكىرىن ايتىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس تۋرالى حاباردار ەتكەن. ب.ورىنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وزەكتى ماسەلە الداعى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە شەشىمىن تاپپاق.
«تاراز قالاسىندا كارىز سۋلارى كەشەنىن سالۋ – ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن وزەكتى پروبلەما. وعان ەشكىم داۋ ايتا الماسا كەرەك. كوكەيكەستى ماسەلەنى جەرگىلىكتى حالىق تا, بىلىكتى ماماندار دا بەس ساۋساعىنداي جاقسى بىلەدى دەسەم, قاتەلەسە قويماسپىن. ارينە, جۇرتتى تولعاندىرعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت. ءدال قازىر كارىز سۋلارى كورشىلەس جامبىل اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان 217 گەكتار اۋماقتاعى سۇزگى الاڭىنا قۇيىلىپ جاتقانى بارشامىزعا ءمالىم. سۇزگى الاڭدارى شامادان تىس ارتىق تولعاندىقتان, اسا وزەنى مەن جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋ قاۋپى بار ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. بۇل ماسەلە تاراز بەن جامبىل اۋدانى جۇرتىن عانا ەمەس, كەز كەلگەنىمىزدى تولعاندىرسا كەرەك. سوندىقتان قالا تۇرعىندارىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان پروبلەمانى شەشۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. تاراز قالاسىنىڭ كارىز سۋلارىن تازارتۋ كەشەنىن سالۋعا ناقتى قادام جاسالىپ, ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «جول كارتاسى» ازىرلەنگەن بولاتىن. رەسمي قۇجاتقا سايكەس ەۋروپا قايتا قۇرۋ, «دامۋ» بانكىنەن ءتيىستى گرانت ءبولىنىپ, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ۋاقتىلى دايىندالىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا جىبەرىلدى. بۇدان كەيىن سالالىق جانە ەكونوميكالىق ساراپتاما جۇرگىزىلىپ, مەردىگەردى انىقتاۋعا حالىقارالىق كونكۋرس وتكىزىلەدى. قۇرىلىس 2025–2027 جىلدارعا جوسپارلانعان», دەگەن ەدى شاھار باسشىسى ءبىراز ۋاقىت بۇرىن.
دەرەككە سەنسەك, تاراز قالاسىندا 1963 جىلدان بەرى قاراپايىم سۇزگى الاڭدارى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شايىندى سۋلار 60 جىلدان استام ۋاقىت بويى وسى سۇزگى الاڭدارىنا قۇيىلىپ جاتقانى بەلگىلى. ارينە, 60 جىل دەگەن از ۋاقىت ەمەس. بىرىنشىدەن, قوندىرعى توزادى, ەكىنشىدەن, تەحنولوگيا دامىعان بۇگىنگى كۇننىڭ سۇرانىسى مۇلدە باسقا. حالىق سانى دا ەداۋىر ارتقان.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تارازدان اققان كارىز سۋىنىڭ بارلىعى جامبىل اۋدانىنداعى «جامبىل سۋ» مەكەمەسىنە قاراستى ءسۇزۋ الاڭدارىنا بارىپ قۇيىلادى. مۇندا تاۋلىگىنە 70–75 مىڭ تەكشە مەتر, دالىرەك ايتساق, 1000 ليترگە جۋىق سۋ جينالادى ەكەن. ارينە, از ەمەس. ەندى بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن ءبىراز تەر توگۋگە تۋرا كەلەدى.
قالاي دەسەك تە, تاراز قالاسىنا كارىز سۋلارى كەشەنىن سالۋ قاجەتتىگى انىق. اتالعان نىساندى سالۋ ارقىلى جەرگىلىكتى حالىقتى تولعاندىرعان بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋگە بولادى. بۇعان دەيىن جامبىل اۋدانىنا قاراستى بىرقاتار ەلدى مەكەن تۇرعىندارى شايىندى سۋدان ايتارلىقتاي زارداپ شەگىپ وتىرعانىن ءجيى ايتاتىن. لاستانعان جەرگە مالىن جايۋعا ءماجبۇر بولعان شارۋالاردىڭ دا شىرىلداعان ءۇنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتى تولعاندىرعانى كوڭىل قۋانتپاي قويمايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوستوبە, تاستوبە, ەرنازار, بىرلەسۋ-ەڭبەك, ورنەك سەكىلدى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى جىلدار بويى كوتەرىپ كەلگەن وزەكتى ماسەلە الداعى 2–3 جىلدىڭ بەدەرىندە تولىعىمەن شەشىمىن تابادى. ويتكەنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وسىنداي ۋادە بەرىپ وتىر.
بىرنەشە كۇن بۇرىن تاراز قالاسىندا كارىز سۋىن تازارتۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ارنايى كەڭەس وتكىزىلدى. تاراز قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ورىنبەكوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن باسقوسۋدا وتكىر ماسەلەنى شەشۋدە ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتقانى تۋرالى جان-جاقتى ايتىلدى. ماماندار كەشەندى قالاي سالۋ كەرەكتىگى تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن قاتار سالاعا جاۋاپتى ماماندار دا كارىز سۋلارىن تازارتۋ كەشەنىن سالۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. تاراز قالاسى اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان جوسپارلى جۇمىس وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستالعان.
قولعا الىنعان جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجەسى دە جوق ەمەس. كونكۋرستىق نەگىزدە اۋستريانىڭ «Hydrophil GmbH» كومپانياسى وتاندىق «IRD جانە BDC» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. بۇگىندە اتالعان سەرىكتەستىكتەرمەن «جامبىل سۋ» مەكەمەسى اراسىندا كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. كەڭەسشى جوبانى 50 اي بويى سۇيەمەلدەپ, مەردىگەر ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەيدى.
وبلىس ورتالىعىندا شوعىرلانعان حالىقتىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, شامامەن 15 جىل بۇرىن تاراز قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 350 مىڭ شاماسىندا بولسا, قازىر 400 مىڭنان استام ادام قونىستانعان. بۇل كورسەتكىش جىل وتكەن سايىن ارتپاسا, كەمىمەيتىنى انىق.
جالپى العاندا, سارقىندى سۋلاردان كەلەتىن زارداپ از ەمەس. قورشاعان ورتا دا لاستانادى. ماماندار كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنسەك, تالداۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سارقىندى سۋلارداعى قاتتى زاتتاردىڭ ۇلەسى رۇقسات ەتىلگەن نورماتيۆتەن 70 ەسەگە جۋىق ارتىق بولادى ەكەن. بۇدان بولەك, امموني ازوتىنىڭ, نيتراتتاردىڭ دا ۇلەسى ەداۋىر اسىپ كەتكەن كورىنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قولعا الىنعان جۇمىس ۋاقتىلى اياقتالماسا, شايىندى سۋدان قورشاعان ورتا دا, تۇرعىندار دا زارداپ شەگەتىنى اقيقات. شايىندى سۋدى تازارتۋ كەشەنى سول ءۇشىن دە اسا قاجەت.
ماماندار كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, كارىز جۇيەسىنىڭ ءبىر عانا باعىتپەن جۇمىس ىستەۋى دە كەدەرگى كەلتىرەتىن كورىنەدى. ويتكەنى جينالعان قالدىق سۋ ەكى كوللەكتورمەن اعادى. ال تۇندىرعىش قۇرىلعى ەداۋىر توزعان. الپىسىنشى جىلدارداعى تەحنولوگيا قازىرگى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە المايدى-مىس. ويتكەنى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى ارتقان. ال بايىرعى تەحنولوگيا سول كەزدەگى حالىق سانىنا, سول ۋاقىتتاعى ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ قۋاتىنا سايكەس ەسەپتەلىپ سالىنعان. سوندىقتان قازىرگى كەزدە ەسكى تەحنولوگيا ۋاقىت سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايدى.
قالاي الىپ قاراساق تا, تاراز تۇرعىندارىن تولعاندىرعان ماسەلە 2028 جىلى شەشىمىن تاۋىپ, ءۇش ساتىلى جۇمىس 4 جىلدان سوڭ اياقتالاتىنى انىق. جوبا جۇزەگە اسقان جاعدايدا تاۋلىگىنە 100 مىڭ تەكشە مەتر سارقىندى سۋ مەحانيكالىق جانە بيولوگيالىق تازارتۋدان وتەدى. قاۋىپتى سانالعان حيميالىق قالدىقتار جويىلادى. ءتىپتى شايىندى سۋمەن ەگىس القاپتارىن سۋارۋعا دا مۇمكىندىك تۋى مۇمكىن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك بۇل جۇمىستى جوسپارعا سايكەس جۇرگىزۋگە مۇددەلى.
تاراز