بوياماسىز ءومىر

... 2015 جىلدىڭ 9 مامىرى. جەڭىس كۇنى عوي بۇل. مىنە, وسى مەرەكەگە وراي قاسىم اعا ەكەۋمىز تايتوبە اۋىلىنا كەلدىك. اۋدان اكىمى ورىنباسارى­نىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءبىزدىڭ مۇندا شاقىرىلۋىمىزدىڭ سەبەبى 1937–1939 جىلدارى وسىنداعى راحاڭ, راحىمجان قوشقارباەۆ وقىعان مەكتەپ-ينتەرنات ءۇيى قابىرعاسىنا ىلىنەتىن ەسكەرتكىش تاقتانى اشۋعا قاتىسۋ ەكەن. اتالعان ءىس-شارا سالتاناتتى تۇردە باستالىپ, ويداعىداي اياقتالعان سوڭ, قايتۋعا جينالدىق. كولىكتى وتالدىرىپ, اۋىل شەتىندەگى تاسجولعا ىلىگە بەرگەنىمىزدە, ماشينەدەگى راديوقابىلداعىشتان 1969 جىلى ومىرگە كەلىپ, سودان بەرى جەڭىس كۇندەرىندە ايتىلۋى داستۇرگە اينالىپ كەتكەن «تىرنالار» ءانىنىڭ باستالعانى... تىڭداپ كەلەمىز. ءسوزىن اقىن راسۋل عامزاتوۆ جازىپ, ءانىن كومپوزيتور يان فرەنكەل شىعارعان ونىڭ سازى مۇڭدى, زارلى, مازمۇنى تەرەڭ ويعا قۇرىلعان ­تۋىندى ەكەنى كوپشىلىككە بەلگىلى. ويت­كەنى ونى كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى مەن بۇگىنگى تمد جۇرتشىلىعى جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى تىڭداپ كەلە جاتقانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ال تۋىندىنىڭ تاقىرىبى ... مازمۇنى... شىعارماعا وزەك بولعان وقيعا... ونى بۇل جەردە قايتالاپ ايتا كەتپەسكە بولمايدى. سەبەبى كولىك ىشىندە ويدا جوقتا تۋىپ كەتكەن الداعى اڭگىمەمىز وسىعان بايلانىستى بولعالى تۇر.

وقيعا 1941–1945 جىلدارى كاۆكازدىڭ تاۋلى وسەتيا ايماعىندا بولىپتى. ونداعى دزۋاريكاۋ قىستاعىنداعى اساحمەت گازدانوۆ دەگەن قارتتىڭ جەتى ەر بالاسى بار ەكەن. ءبارى شەتىنەن ەڭبەكقور, ونەرپاز, ەرجۇرەك جىگىتتەر ەدى دەيدى بۇگىنگە جەتكەن دەرەكتەر. وعان دالەل: بىرەۋى تراكتورشى, ەكىنشىسى سكريپكاشى, ءۇشىنشىسى شاباندوز, ءتورتىنشىسى مۇعالىم, بەسىنشىسى اگرونوم, التىنشىسى كۋرسانت, جەتىنشىسى ورتا مەكتەپتى وزات وقىپ بىتىرگەن بوزبالا ەكەن. سوعىس باستالعاندا, مىنە, سولاردىڭ ءبارى اسكەرگە شاقىرىلىپ, مايدانعا اتتانادى دا... ونىڭ ارتى قارالى حابارلارعا ۇلاسادى. ءبىرىنشى بولىپ وققا ۇشقان 1941 جىلى ماسكەۋ قورعانىسىندا جۇرگەن ماحاربەك ەدى. سودان سوڭ, دزۋاريكاۋ قىستاعىنا 1942 جىلى سەۆاستوپول ءۇشىن بولعان ۇرىستا ماگومەد پەن حودجيسمال قازا تاپتى دەگەن قارا قاعاز كەلەدى. ال 1943 جىلى نوۆورەسەيدى ازات ەتۋدە جەتى اعايىندىلاردىڭ ورتانشىسى دزاراحمەتتىڭ وپات بولعانىن ەستىگەندە, ءتورت بىردەي ۇلىنىڭ قايعىسىنا شىداي الماعان تاسسو انا بارىنەن باز كەشىپ, باقيلىققا اتتانادى. وسىدان كەيىن 1944 جىلى سوزىركو, ودان كوپ كەشىكپەي حاسانبەك ۋكراينا مەن بەلورۋسسيادا كوز جۇمىپ, گازدانوۆتار وتباسى تاعى قايعىدان قان جۇتادى. جەڭىس كۇنى جاقىنداعان 1945 جىلى... ءيا, سول جىلى... اۋىر جارالانىپ, ريگا گوسپيتالىندە دەمى ۇزىلگەن شامىلگە بايلانىستى قارا قاعاز كەلگەندە, بەتىن باسا وكسىپ جىلاعان حات تاسۋشى قىز ونى اپارۋدان باس تارتادى. سوندا ۇجىمشار باستىعىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ازالى حاباردى ەستىرتۋدى قىستاقتاعى قاريالار ءوز موينىنا الادى. مىنە, سول كەزدە ۇيىنە قاراي بەتتەپ كەلە جاتقان جاسى ۇلكەندەردى كورگەن اساحمەت اقساقال تەرەڭ ءبىر كۇرسىنەدى دە, اھ ۇرعان وكىنىشپەن كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كەتە بارادى.

... 1960 جىلى جەڭىس مەرەكەسى كەزىندە دزۋاريكاۋ قىستاعىنىڭ تۇرعىندارى ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنداعى يماندى باس­تاما كوتەرەدى. ول ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماي, ومىردەن قىرشىن كەتكەن جەرلەستەرى, اعايىندى جەتى جىگىتكە ارناپ ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ جونىندەگى وي ەدى. بۇل ۇسىنىس 1963 جىلى جۇزەگە اسادى. مەموريالدىڭ تومەنگى بولىگىندە اۋىر قايعىدان ەڭسەسىن كوتەرە الماي, باسىن قابىرعاعا سۇيەگەن تاسسو انا مەن قان مايداندا قازا تاپقان ونىڭ جەتى ۇلىنىڭ كوك جۇزىندە تىرنالار بولىپ ىركەس-تىركەس ۇشىپ بارا جاتقانى بەينەلەنگەن.

ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا قاتىسىپ, ءبىر وتباسىنىڭ باسىنداعى تراگەديالىق وقيعا تاريحىن ەستىگەن اقىن راسۋل عامزاتوۆ ۇلكەن تولعانىسقا بەرىلگەن كۇيى «تىرنالار» اتتى ولەڭ جازادى. ناۋم گرەبنەۆتىڭ اۋدارماسىنداعى ول تۋىندىنى ءوزى قاتتى اۋىرىپ جۇرسە دە, ومىرىندە سوعىس ءورتى وشپەستەي ءىز قالدىرعان ءانشى مارك بەرنەس وقىپ, كومپوزيتور يان فرەنكەلگە ءان شىعارۋدى وتىنەدى. كوپ ۇزاماي ول تاپسىرما ورىندالىپ, ءسوز ەتپەك بولىپ وتىرعان مۋزىكالىق شىعارمانىڭ ۆوكاليزدىك نۇسقاسى دايىن بولادى. سول ۋاقىتتا ونىمەن تانىسقان ءانشىنىڭ كوڭىلى بوساپ, كوزىنە جاس الادى. دەمەك يان فرەنكەلدىڭ بۇل تۋىندىسى سەنتيمەنتالدىقتان ادا, ەموتسيالىق سەزىمدەرگە دە ونشا كوپ بوي الدىرا قويمايتىن مارك بەرنەستىڭ كوڭىلىنەن شىققانى عوي. سودان كوپتەن بەرى اۋرۋ مەڭدەپ جۇرگەن مايدانگەر ءانشى ستۋدياعا بالاسىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن كەلىپ, اتالعان شىعارمانى كوڭىل تولقىتارلىق كەرەمەت ۇنمەن ورىندايدى دا كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى.

– ءيا, بۇل ءان 70–80-جىلدارى ەفيردى ءجيى تەربەپ, تاريحى دا گازەتتەرگە كوپ جازىلدى عوي, – دەدى كولىك ىشىندەگى راديوقابىلداعىشتان توگىلگەن «تىرنالار» سازى اياقتالا بەرگەندە رۋلدەگى قاسىم اعا. – كاۆكازداعى ەلەۋسىزدەۋ ءبىر شاعىن قىستاقتان سوعىسقا كەتكەن جەتى جىگىتتىڭ ۇيىنە ءتىرى ورالماۋى... بۇل ەندى سۇمدىق وقيعا. ەسىڭدە ءجۇرسىن, قالقام... ءدال جوعارىداعىداي جەتەۋ بولماعانىمەن, ءبىر اكە-شەشەدەن تۋىپ, ەرجەتىپ, باتىستاعى قان قاساپقا اتتانعان بەس بوزداقتىڭ ەلگە قايتپاعان جاعدايىن ءوز باسىم وتە جاقسى بىلەمىن. بۇل – وسى جەردەن 20 شاقىرىم جەردەگى شالقار اۋىلىندا بولعان وقيعا. بارىپ كورەمىن دەسەڭ اپارايىن.

مىنا سوزگە ەلەڭ ەتكەن مەن باسىمدى يزەدىم. كولىگىن وڭتۇستىك باتىسقا بۇرعان اعامىزدىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل دەرەككە ول كىسى 1969 جىلى كەزىگىپتى. سول ۋاقىتتا جەڭىستىڭ 25 جىلدىعى جاقىنداپ كەلە جاتادى. وسىعان بايلانىستى شالقار كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن قاسەكەڭە اۋداننان پارمەن كەلەدى. ول «ەش نارسە ۇمىتىلمايدى, ەشكىم دە ۇمىت قالمايدى» دەگەن وبلىستاعى باستاماعا سايكەس 1941–1945 جىلدارى وسى اۋىلدان مايدانعا اتتانىپ قازا تاپقان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جاۋىنگەرلەرىنە ارناپ 1970 جىلدىڭ 9 مامىرىنا دەيىن ەسكەرتكىش-مەموريال تۇرعىزۋ جۇمىسى ەكەن. تاپسىرمانى ورىنداۋعا قىزۋ كىرىسكەن كەڭشار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەدەل ءىس-قيمىلى ارقاسىندا الدىمەن وبلىستىق اسكەري كوميسساريات ارحيۆىنەن الىنعان جەرلەس مايدانگەرلەر ءتىزىمى دايىن بولادى. قاسىم اعا, مىنە, سولارعا زەر سالىپ قاراپ وتىرسا, شاحمانوۆ ت., شاحمانوۆ ق., شاحمانوۆ ح., شاحمانوۆ ب., شاحمانوۆ ا. دەگەن فاميليالاردى كورەدى. انكەتالارىنا ۇڭىلسە, ءبارى ءبىر ءۇيدىڭ پەرزەنتتەرى. ءبارى دە سوعىسقا دەيىن وسىندا ءتۇرلى جۇمىس ىستەگەن. باتىستاعى زۇلمات باستالعاندا ولار العاش­قى كەزەكتە اسكەرگە شاقىرىلىپ, مايدانعا اتتانعان. وكىنىشتىسى, بىرەۋى دە سول وت كەشۋدەن قايتپاي, وپات بولعان. «اكە-شەشەلەرى ءتىرى مە؟ تۋعان-تۋىستارىنان كىم بار؟» دەپ اۋىلدىق كەڭەس حاتشىسى ارقىلى ىزدەتتىرسە, اتا-انالارى 1933 جىلعى اشتىقتا كوز جۇمىپتى. ول تۇتىننەن تەك كۇلاش اتتى جالعىز قىز قالعان ەكەن. بارىپ جولىقسا, سول كەزدەرى 50-گە كەلىپ قالعان الگى اپاي مايداننان قايتپاعان بەس بوزداقتىڭ تۋعان قارىنداسى بولىپ شىعادى. وسىنىڭ بارىنە تولىق كوز جەتكىزىپ, انىقتاعان كەڭشار ديرەكتورى قاسىم اعاعا كەنەت ءبىر وي كەلەدى. ول بولاشاقتا بوي كوتەرۋ­گە ءتيىس ەسكەرتكىشتى تۋعان اعالارىنىڭ ۇلكەنىن سوعىسقا شىعارىپ سالىپ تۇرعان كۇلاشتىڭ 17 جاستاعى بويجەتكەن قىز بەينەسىندەگى سيلۋەتىمەن استاس­تىرا وتىرىپ جاساۋ يدەياسى ەدى. وبلىس ورتالىعى تسەلينوگرادتان شاقىرتىل­عان ءمۇسىنشى-ارحيتەكتورلاردان تۇرا­تىن شىعارماشىلىق توپ مۇنى كۇپ كورىپ, كەلىسەدى. ءسويتىپ, 1969 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قولعا الىنعان مەموريال­دى كەشەن 1970 جىلعى 9 مامىردا ءبىتىپ, جەڭىس كۇنى سالتاناتتى تۇردە اشىلادى.

اڭگىمە يەسى جوعارىداعى ءسوزىن اياقتاعاندا, شالقار اۋىلى دا كورىنگەن ەدى. كوپ ۇزاماي ءبىز ونداعى ورتالىق كوشەگە بۇرىلىپ, جاسىل جەلەكتى پارككە دە كەلىپ جەتتىك. قاراپ تۇرمىز, مۇنداعى ەسكەرتكىش, ونىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن ستەلا, پاننو – ءبارى-ءبارى قاسەكەڭنىڭ جولدا كەلە جاتىپ ايتقانىنداي كورىنىستى ساقتاپ تۇر. وسىلاردىڭ ىشىندە ءمارمار تاسقا قاشاپ جازىلعان مايدانگەرلەر ءتىزىمى انادايدان كورىنەدى. ولاردى وقىپ, تانىسقاندا مىناعان كوز جەتكىزدىك. سوعىسقا ءار ۇيدەن اتتانىپ, قايتا ورالماعانداردىڭ دەنى ءبىر-ءبىر, ارا-تۇرا ەكى جانە ءۇش جاۋىنگەر بولىپ كەلەدى دە, تەك ءبىر جەردە عانا ءبىر تۇتىننەن بەس بوزداقتىڭ شەيىت بولعانى كورسەتىلگەن. ول جوعارىدا ءسوز ەتكەن اعايىندى شاحمانوۆتار بولىپ شىقتى. «كوكتەي سولىپ, قىرشىنىنان قيىلعان قايران قانداستار-اي... – دەدىم ىشىمنەن. – جاندارىڭ ءجانناتتا بولسىن!..»

– بۇرىن وسىنداي جاعدايدى كورىپ پە ەدىڭ, قاراعىم؟ – دەدى ويلانىپ تۇرعان ماعان قاراعان قاسىم اعا.

– 1980 جىلى, – دەدىم مەن ول كىسىگە, – رەداكتسيا جوسپارىندا تۇرعان «اۋىلعا قايت­­پاي قالعان الپىس بوزداق» دەگەن ماقا­لاما دەرەكتەر ىزدەستىرىپ, جامبىل, تالدى­قورعان, قاراعاندى, سەمەي وبلىس­تارىن ارا­لاعانمىن. سوندا ولارداعى اۋىلداردا بوي كوتەرگەن وبەليسك, ستەلا­­لاردان ماي­داننان تىلداعى ءوز ۇيلە­رىنە قايتپاي قال­­عان ەكى, كەيدە ءۇش جاۋىن­گەردىڭ اتى-ءجو­نىن كەزدەستىرگەنىم بار. ال ءبىر ۇيدەن وپات بولعان بەس ادامدى العاش رەت كورىپ تۇرمىن.

– ەندەشە, – دەدى اڭگىمە يەسى. – ارىپتەستەرىڭە ايت. الدا جەڭىستىڭ 75,80 جىلدىعى كەلە جاتىر عوي. ­سو­نىڭ قارساڭىندا اۋىل-اۋىلداعى 60–70–80-جىلداردا ورناتىلعان وبە­ليس­كىلەرگە نازار اۋدارىپ ءجۇرسىن. ويتكەنى ولار­دىڭ قابىرعالارىنداعى تىزىمدەردە كوپ تاعدىر بار. سولاردان ر.عامزاتوۆ پەن يا.فرەنكەلدىڭ «تىر­نا­لار» تۋىندىسىنا ۇقساس تاقىرىپ تابىلۋى عاجاپ ەمەس. بۇل – مەنىڭ ءوتىنىشىم ءارى اماناتىم. 

* * *

... 2021 جىلدىڭ كۇزى ەدى. اتباسارداعى ولكەتانۋ مۇراجايىن كورىپ بولىپ, قالانى اينالىپ ءوتىپ كەلە جاتقانبىز. كەنەت شىعا بەرىستەگى مۇسىلمان زيراتىن كوزى شالىپ قالعان قاسەكەڭ اۆتوكولىگى­نىڭ جىلدامدىعىن باسەڭدەتە باستادى. ءسويتتى دە, ىشتەي كۇبىرلەپ, ماشينە رۋلىنەن بوساعان وڭ قولىمەن بەتىن سيپا­دى. «مۇندا جاقىندارىڭىزدىڭ ءبىرى جاتىر-اۋ شاماسى. دۇعاڭىز قابىل بولسىن, اعا», دەدىم بىلاي شىعا بەرە ءۇن قاتقان مەن ول كىسىگە بۇرىلىپ. «جوق, – دەدى قاريا. – باسقا بەيتانىس ادامدار, تاعدىرلى جاندار بۇلار. ءوتىپ بارا جاتىپ كەنەت سول ارۋاقتاردىڭ ەسىمە تۇسكەنى... استاناعا جەتكەنشە ءالى كوپ ۋاقىت بار عوي. قاجەت دەسەڭ, وسى جول ۇستىندە ساعان مۇنى اڭگىمە رەتىندە ايتىپ بەرۋىمە دە بولادى».

مەن باسىمدى يزەدىم. قاسەكەڭنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل وقيعا 1932 جىلعى اشارشىلىق كەزىندە بولىپتى. سول جازداعى اپتاپ كۇندەردىڭ بىرىندە ايمان اتتى قازاقتىڭ بويجەتكەن قىزى ولمەستىڭ قامى ءۇشىن اۋىلدان قالاعا بەتتەيدى. بىراق جۇرە كەلە السىزدىكتەن ءال-دارمەنى قۇرىپ, جول ۇستىندە ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالادى. سول جەردەن ونى دالادان كەن ىزدەپ جۇرگەن گەولوگتەر تاۋىپ الىپ, قوستارىنا اكەلەدى. باعىپ-قاعىپ اياعىنا تۇرعىزعان سوڭ, ۆيكتور ەسىمدى توپ جەتەكشىسى قىزعا اسپازدىق مىندەت جۇكتەيدى. سۇلۋلىعىنا ءتانتى بولىپ, كوڭىل قوسۋعا نيەت بىلدىرەدى. بىراق بويجەتكەن ونىمەن وتاسا المايتىنىن, وعان سەبەپ ءدىنىنىڭ بولەك ەكەنىن اشىق ايتادى. ورىس جىگىتتىڭ اپامىزعا عاشىق بولعانى سونداي, ويلانىپ-تولعانىپ ءجۇرىپ, ءبىر شەشىمگە توقتايدى. ول ءوز دىنىنەن شىعىپ, سۇندەتكە وتىرۋ ەدى. جانە اتىن وزگەرتىپ, ەسىمىن مۇسىلمانبەك دەپ قويعىزۋ بولاتىن. ۋاقىت وتە كەلە وسىلاي ىستەيدى دە. وسىدان سوڭ ايمان اپامىز يسلام ءدىنىن قابىلداعان ۆيكتورمەن تۇرمىس قۇرىپ, 30–40-جىلدارى اققۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سۇيكىمدى ءۇش قىز بالانىڭ اناسى اتانادى. عاجابى سول, شەتىنەن سۇلۋ سول ارۋلاردىڭ ءبارى دە كەيىن قازاق ازاماتتارىنا تۇرمىسقا شىعىپ, ءوز قانداستارىمىزدىڭ شاڭىراقتارىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتەدى. ال اتا-انالارى شە؟ پەرزەنتتەرىنىڭ جوعارىداعىداي باقىتتى ءومىرىن كورگەن ولار جاڭا ءبىز جانىنان وتكەن اتباساردىڭ ەسكى مۇسىلمان زيراتىندا ماڭگىلىك ۇيقىدا دامىلداپ جاتىر ەكەن.

– ءيا, مانا وسى جايت ەسىمە ءتۇستى ەمەس پە؟.. – دەدى اڭگىمەسىن اياقتاعان قاسىم اعا. – ايتايىن دەگەنىم, ۋاقىت جەلى الاعاي دا بۇلاعاي سوققان وتكەن زامانداردا تالاي قيىن جاعدايلار بولدى عوي. مىنە, سونداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى كەزدەگى ەر-ازاماتتارىمىزدىڭ شۇبەرەككە جانىن تۇيگەن ارەكەتتەرىن بىلاي قويعاندا, توتەننەن كەلگەن زاۋالدار ايەل زاتىنا دا وڭايعا سوقپاعان. ونداي ساتتەرگە ارۋ اپالارىمىز يمانىن ساتپاي, ارىن ساقتاي بىلگەن. زۇلمات اتاۋلىنىڭ نەبىر تۇرىنە شىداپ, نامىسىن ءاردايىم جوعارى ۇستاعان. وعان ماسەلەن باسىنا كۇن تۋىپ, جانى قىسىلعاندا «جازمىشتان وزمىش جوق» دەپ تاعدىر تالكەگىنە بويۇسىنا سالماي, ءوز ويىن اشىق ايتىپ قارسىلىق بىلدىرگەن جوعارىداعى ايمان اپامىزدىڭ ۇستانىمى انىق دالەل. سول ارقىلى بۇل عازيز جاننىڭ بوگدە ۇلتتىڭ وكىلىن ءوز دىنىنە كىرگىزىپ شاڭىراق كوتەرۋى, وزدەرىنەن وربىگەن ۇرپاقتارىن دا قازاق جۇرتىنىڭ جۇراعاتى ەتۋى – كىم-كىمگە دە ۇلگى-ونەگە.

– ال قازىر شە؟ – دەدى وسى اراعا كەلگەندە شيرىعا ءۇن قاتقان اعامىز. – ءبارىن جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىن. بىراق كەيبىر قىزدارىمىز پراۆوسلاۆ, كاتوليك بولىپ كەتكەلى قاشان. وكىنىشتىسى, وزدەرىنىڭ وسىلاي ىستەپ شاتاسقاندارىمەن قويماي, اتا-انالارىنىڭ دا جادىن جامان عادەتتەرمەن جويىپ جاتقان­دارى شوشىندىرادى. ولاي دەيتىنىم, پاۆلو­دار­دىڭ مويىلدى ماڭىنداعى ماڭگۇرتتىك. وسىنداعى شيپاجايدا ەم الىپ جاتقان كۇندەرىمنىڭ بىرىندە جانىمداعىلاردان جايسىز حابار ەستىپ: «قوي, نە دە بولسا بارىپ, انىق-قانىعىنا كوز جەتكى­زەيىن», دەپ ساناتوريدەن ەداۋىر قاشىقتىقتاعى قازاق زيراتىنا بەت الدىم. سوندا نە كوردىم دەيسىڭ عوي. بەيىتتەگى مۇسىلماندىق بەلگىسى بار جارتى اي بەينەسىندەگى قورشاۋلارمەن قاباتتاسىپ, حريستياندىقتى ايقىنداي­تىن كرەست ايشىقتى قادالاردىڭ كوزگە شالىن­عانى... جۇرەگىم تاس توبەمە شىقتى. «قۇداي-اۋ, – دەدىم ىشىمنەن كۇبىرلەپ. – مىناۋ نە؟ قازاق زيراتى اتاۋلىداعى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن سۇمدىق كورىنىس قوي بۇل». شىداي الماي: ء«اي, باۋىرىم, – دەدىم قاقپا تۇبىندە وتىرعان كۇزەتشىدەن. – مىناۋ نە ماسقارا؟» «تاڭدانباڭىز, – دەدى ول. – قابىرىنىڭ باسىنا كرەست قويىلعان انا پراۆوسلاۆ مارقۇم ونىڭ ىرگەسىندەگى مۇسىلمانشا جەرلەنگەن قازاقتىڭ قۇداسى. ال باقيلىققا اتتانعان مىنا كاتوليك جىگىتى ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن كۇيەۋ بالا». «سوندا مۇنى ويلاپ تاپقان كىم؟ بۇلاردى قازاققا جەگجاتسىڭ دەپ حريستيان زيراتى قابىلداماي قويعان با؟ «جوق, بۇعان قىزدارىمىز, جاڭاعىداي جاندارمەن وتاسقان بويجەتكەندەرىمىز كىنالى, – دەپ شورت قايىردى ءسوزىن كۇزەتشى. – سولار عوي ءدىنى, ءدىلى بوتەندەرمەن كوڭىل قوسىپ, جەگجات-جۇرات تاۋىپ جۇرگەن. وعان قۇدا-قۇداعيىم مەن كۇيەۋ بالاما جاقسى كورىنەمىن دەپ جالپاقتاعان ويى شولاق, اقىلى از اتا-انالاردى قوسىڭىز. ەندى مىنە... سونىڭ سالدارىنان يسلام ءدىنىن قابىلداماعان ولار مۇندا ارالاس-قۇرالاس جەرلەنىپ جاتىر».

بار جاعدايدى كۇزەتشىنىڭ سوزىنەن ەستىپ, كوڭىلسىز كورىنىستى ءوز كوزىممەن كورگەن مەن سۇلەي-سوپا كۇيىمدە سوس­تيىپ تۇرىپ قالدىم. جۇرەگىم قان جىلاپ: «قۇداي-اۋ, – دەدىم. – ءابۋ حانيفا مازحابىنداعى اتام زاماننان بەرگى ءپاتۋا قاعيداتى قايدا قالدى؟ ۋاعىز ايتقىش يمام, مولدا, مۇريتتەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز مەشىت نە قاراپ وتىر؟»

قاسىم اعا وسىلاي دەدى دە, تەرەڭ كۇرسىندى. سودان سوڭ پەدالدى قاتتىراق باسىپ, كولىك جىلدامدىعىن ارتتىرۋعا كىرىستى. ول كىسىنىڭ جوعارىداعى ايتقان سوزىنەن تىتىركەنگەن مەن تەرەڭ ويعا كەتتىم. ويلانعانىم: جامان ادەتتىڭ جانى ءسىرى عوي. جانە قارا كۇيە سەكىلدى جۇققىش-اق. توڭىرەگىنە تەز تاراپ, جايىلا باستايدى. ولاي دەيتىنىم, جوعارىداعى جاعدايدىڭ ۋاقىت وتە كەلە «جاندانىپ», بەلەڭ الا باستاۋى. وعان دالەل – استانا ىرگەسىندەگى مۇسىلمان زيراتىنداعى كورىنىس. وندا پراۆوسلاۆ بەلگىسىن بىلدىرەتىن قيعاش كرەستى بەيىت تۇر. «بۇرىن جوق ەدى. تاياۋدا, وسى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ مۇعدارىندا پايدا بولدى», دەيدى زيراتتا جاتقان ارۋاقتار­عا قۇران وقۋعا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن مار­قۇمداردىڭ جاقىندارى. اپىرماي دەسەڭىزشى... «كاپىرستان قوعامى» دەپ كۇستانالاپ جۇرگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزدە دە مۇندايدى كورمەپ ەدىك. اتەيزم داۋىرلەپ تۇرعان ول ۋاقىتتا مۇحامەدتىڭ ءدام-تۇزى تاۋسىلعان ۇمبەتتەرى مەن يسانىڭ كۇنى بىتكەن ماسىحتەرى ماڭگىلىك مەكەندەرىنە باراردا, وعان بولەك-بولەك جول تارتاتىن. ال ەركىندىككە يە بولىپ, تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن مىنا ­زاماندا... ادام تۇسىنبەيتىن نارسە. 

* * *

2023 جىلدىڭ جازى. قاسىم اعانىڭ كەشكە جاقىن قالانىڭ ەسىل جاعاسىندا سەرۋەندەيتىنى بار. سونى بىلەتىن مەن ول كىسىنى جالعىزسىراتپايىن دەگەن ويمەن ىزدەپ بارىپ اڭگىمەلەسۋدى ادەتكە اينالدىرعانمىن. سونداي ءبىر كەزەكتى جۇزدەسۋدە: «كەلگەنىڭ جاقسى بولدى. ءجۇر, مەن ساعان ءبىر نارسەنى كورسەتەيىن»,  دەپ ورتالىق ساياباققا قاراي الىپ ءجۇردى. ونداعى « سەرۋەن» كوپىرىنە جەتكەنى­مىزدە: «مىنانى قاراشى, – دەدى ونداعى جۇرگىنشىلەر جولىن كورسەتىپ. – قازاق شاڭىراقتى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ. ال ەندى سول كيەلى م ۇلىك – ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ سۇلباسى مۇندا اياققا باسىلىپ, تاپتالىپ جاتىر. مۇنى نە دەپ تۇسىنەمىز؟

العاشىندا ەش نارسە تۇسىنبەدىم. سودان-سوڭ جان-جاعىما بايىپتاپ قاراي باستادىم. سويتسەم, كوپىر ءۇستى شاڭىراقتىڭ ءارتۇرلى كورىنىسىمەن اشەكەيلەنىپ, جولدىڭ ءمولدىر اينەك قاباتى سونىمەن ورنەكتەلىپتى. ال ولاردىڭ ۇزىنا بويعى جاقتاۋىنىڭ ءۇش جەرىنە اتالعان فرەسكالاردىڭ «ۇلتتار دوستىعى ءۇشىن جاسالعانى» جونىندە انىقتاما جازىلىپتى. بۇعان قاراعاندا مىنا «تىرلىك» قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى قالالىق فيليالىنىڭ ناۋقاندىق يدەياسىنا ۇقساي ما, قالاي؟ جوق الدە بۇل ەلورداداعى ساۋلەت باسقارماسىنىڭ ساۋاتسىز ءىسى مە؟ شاڭىراق سۇلباسىن تاپتاپ, ۇستىنەن يت جەتەكتەپ, ىشەتىن بوتەلكەلەرىن وبەكتەپ ءوتىپ جاتقان نەشە ءتۇرلى ادامدار نوپىرىنە تولى كوپىردى «دوستىق جولىنا» اينالدىرساق, جەتىسكەن ەكەنبىز.

– شاڭىراقتا, – دەدى ساياباقتان شىعىپ كەلە جاتىپ قاسىم اعا. – دۇنيە­جۇزىن­دەگى دىندەرگە نەگىز بولعان ءتاڭىرى­مىزدىڭ العاشقى نىشانى بار. دوڭگەلەك, شەڭبەر فورمالى ونى الەم دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال. كيىز ءۇيىمىزدىڭ پايدا بولۋى بەس مىڭ جىلدان اسادى. وسىنى بىلمەيتىندىكتەن, شاڭىراقتى اياقاستى ەتىپ جۇرگەنىمىز مىناۋ.

ءيا, اقساقالدىڭ ءۋاجى دۇرىس. ايتارعا ءسوز جوق. سەبەبى بىلە بىلگەنگە شاڭىرا – تۋعان جەر, وتان, ەل دەگەن ۇعىم. «شاڭىراق كوتەردى» دەپ جاتامىز. بۇل – ەر جىگىتتىڭ اۋىلعا كەلىن الىپ كەلىپ, ءۇي بولىپ, وتاۋ قۇرۋى دەگەن ءسوز. ال اقساقالدار: «شاڭىراققا قارا», دەپ نەگە ايتقان؟ ول – اۋىل ۇلكەندەرىنىڭ استامسىعان, ارتىق سويلەپ, جۇرتتى كەمسىتكەن دورەكى جانداردى باسىندىرماي, تارتىپكە شاقىرۋ تاربيەسى. سونداي-اق «قارا شاڭىراق – قارا ورمانىمىز» دەيمىز. ول – اتا-بابا ومىرگە كەلگەن ۇلكەن ءۇي, ۇرپاقتار ءوسىپ-ونگەن قاسيەتتى كىندىك وشاق» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «سوندا, – دەيمىز-اۋ. – قازاق شاڭىراعىنىڭ سۇلباسىن كوپىردەگى جولعا توسەپ, تاپتاساق, كىم بولعانىمىز؟.. 

* * *

جوعارىدا كوپتى كورگەن, ومىردەن تۇيگەنى مول, پاراساتتى جان قاسىم اعا تاۋكەنوۆتىڭ ءار كەزدەگى بىزگە ايتقان اڭگىمەلەرىنىڭ ىشىندەگى ۇشەۋىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. ءبىر عاسىرعا ون جىلى كەم عۇمىر كەشىپ وتىرسا دا, اعامىز ءالى تىڭ. سەرگەك. اقىلى ايقىن. ويى ورنىقتى. قيمىلى شيراق. ومىرگە دەگەن بەلسەندى باعدارى وتە جوعارى. مۇنى ول كىسىنىڭ جوعارىداعى سوزدەرىندە ايتىلعان ءىرى ماسەلە, كەسەك پىكىر, تولىمدى تۇجىرىمدار انىق دالەلدەيدى. ولاردان ءبىز اقساقالدىڭ ەلىمىز بەن جەرىمىزگە سۇيىسپەنشىلىگىن كورەمىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قاتىستى اسىل قاسيەتتەرىمىزدى بۇگىنگى ۇرپاق بىلسە, ەسىندە ۇستاسا دەگەن تىلەگىن ۇققاندايمىز. سونداي-اق مازاسىز جۇرەك يەسى ونىڭ ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى قالاي بولادى دەگەن الاڭ كوڭىلىن اڭعارامىز. سول ءۇشىن دە وسى ماقالانى جازىپ, ابىزدىڭ وي-پىكىرىن جۇرتقا جەتكىزۋدى ءجون كوردىك.

جانبولات اۋپباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

استانا