كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانا قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى ورماندى القاپتى ارالاپ, ونداعى جاسىل جەلەك بەلدەۋىن قۇرۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. جۇمىس ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى باق وكىلدەرىمەن ءباسپاسوز بريفينگىن وتكىزىپ, جاسىل بەلدەۋ تۋرالى اڭگىمەلەدى.
مەن استانا توڭىرەگىندەگى جاساندى ورماندى جىل سايىن ارالايمىن. ارالاعان سايىن كوڭىلىم قۋانىشقا تولادى. بيىلدىڭ ءوزىندە مۇندا 71 مىڭ گەكتار جەرگە جاسىل جەلەك ەگىلدى. قالانىڭ ىشىندە ەگىلىپ جاتقاندارى ءوز الدىنا. “جاسىل ەل” دەگەن باستامامەن بۇكىل قازاقستاندا “جاسىل ەل” قوزعالىسى مۇشەلەرى, جاستار جىل سايىن 51 مىڭ گەكتار اۋماققا اعاش وتىرعىزادى. ءبىز كەلەر ۇرپاققا جاسىل ورمانعا ورانعان ادەمى ەل قالدىرۋىمىز كەرەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدى ورناتتىق, مەملەكەتتى نىعايتىپ جاتىرمىز. قازاقستاندى الەمگە تانىتتىق. ەندى وزىمىزگە, حالىققا جايلى, تازا, اۋاسى دەنساۋلىققا شيپاسىن تيگىزەتىن قازاقستان جاساۋىمىز كەرەك. بۇل ماقساتتاعى جۇمىسىمىزدى ەڭ ءبىرىنشى, مىنە, ەلوردامىز استانادان باستاپ وتىرمىز. وسى ورايدا جىل سايىن 5 مىڭ گەكتاردان اعاش ەگىلىپ وتىراتىنىنان بارلىعىمىز حاباردارمىز. ەندىگى ماقسات – استانادان بۋرابايعا قاراي, ونداعى ورماندى جاساندى ورمانعا اكەلىپ قوسىپ, ءبىرتۇتاس ەتۋ. سوندا بۋراباي مەن استانا اراسىنداعى ءوڭىر ورماندى القاپقا اينالادى. ورمان بولعاننان كەيىن, ونىڭ ىشىندە نەشە ءتۇرلى اڭ-قۇستار مەن جاندىكتەر بولۋى ءتيىس. مىسالى, قويان, ەلىك دەگەن سياقتى. بيىلدان باستاپ ورمان ىشىنە قىرعاۋىل جانە تاعى دا باسقا قۇس ءتۇرلەرىن جىبەرىپ جاتىرمىز. بولاشاقتا گۇل ەگۋىمىز كەرەك, ويتكەنى, گۇل ەگىلسە ارا بولادى. قاراپ تۇرساق, فلورا مەن فاۋنا بىرگە جۇرەتىن نارسە. ءبىرى بولسا, ەكىنشىسى وزدىگىنەن پايدا بولادى. جاڭا جاساندى ورمان استانانىڭ اۋا رايىن وزگەرتتى. اسا ىستىق تا بولمايدى, بۇرىنعىداي تىم سۋىق تا ەمەس. وتتەگىنىڭ مولايۋى دەنساۋلىقتى نىعايتادى. بۇل – وتە قۋانىشتى جاعداي. بۇكىل قازاقستانداعى قالالار, اۋىلدىق جەرلەر جاسىل جەلەك ەگۋمەن شۇعىلدانۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعىنا قاراي تازا وبلىس, تازا اۋدان, تازا اۋىل – كوگالدانعان ولكەگە اينالادى دەپ وتىرمىز. سوندىقتان بۇل باستامامىزدى ەل حالقى قولداۋى قاجەت, دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى استانا توڭىرەگىن ورماندى القاپقا اينالدىرۋ جونىندە الدىمەن وسى سالا ماماندارىمەن وي بولىسكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ سور دالا ەكەندىگىن العا تارتىپ, ەشتەڭە ءوسپەيدى دەگەن بولجامدارىن دا ايتا كەتتى. الايدا, عالىمداردىڭ كومەگىمەن سايكەس اعاشتاردى اۋدانداستىرا وتىرىپ, الەمدە وسىعان ۇقساس جەرلەر ىزدەستىرىلگەنىن, وسىلايشا, استانا ماڭايى ورماندى القاپقا اينالدىرىلعانىن كولدەنەڭ تارتتى.
وتكەن جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇمىس بابىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە بولعانىندا شورتاندى كەنتى اۋدانىندا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىن كەڭەيتۋدى تاپسىرعان-تىن. تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى بارىسىندا اتالمىش ايماقتاعى 2,8 مىڭ گەكتار جەرگە ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە ورمان وسىرۋگە جارامدى 303 گەكتار جەر انىقتالعان. وعان قوسا, بيىلعى جىلى قوسىمشا ورمان ەكپەلەرىن دايىندايتىن كاسىپورىندار قۇرىلىپ, ولاردىڭ الدىنا الداعى جىلداردا 1 479 گەكتار القاپتى جاسىل جەلەككە بولەۋ جوسپارى قويىلىپ وتىر. قولدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە استانا ماڭايىندا 5 000 گەكتار جەرگە اعاش جانە تال ەگۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كورىنەدى.
2009 جىلى استانانىڭ جاسىل ايماعىندا ورماندى القاپ جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە, عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, مۇندا ورمان شارۋاشىلىعىن ۇستاۋ جانە ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قامتيتىن جاڭا جوبا ازىرلەندى.
استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىندە وتىرعىزىلاتىن كوشەتتەردى دايىنداپ, تۇقىم وسىرەتىن “اق قايىڭ” تۇقىمباعى جۇمىس جاساۋدا. وندا جىل سايىن 9 ملن.-عا جۋىق قاراعاي, بالقاراعاي, قايىڭ, شەگىرشىن, جيدە, تەرەك, الما, تال سەكىلدى اعاشتاردىڭ 26 ءتۇرى ءوسىرىلەدى. تۇقىمباق كولەمى 110 گەكتار, ال ونىڭ كوللەكتسياسىندا اعاش پەن بۇتانىڭ 70 ءتۇرى زەرتتەۋدەن وتكىزىلۋدە. قوسىمشا كوشەت تۇقىمدارىن الۋ ماقساتىندا شورتاندى ورمان شارۋاشىلىعىندا كولەمى 69 گەكتاردى الىپ جاتقان “دامسا” اتتى ەكىنشى ورمان تۇقىمباعى قۇرىلدى. وندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى ارقىلى باعالى اعاش كوشەتتەرىن, اتاپ ايتساق, قاراعاي, بالقاراعاي, شىرشا, قايىڭ, بوز ارشا, اشا, جوكە سەكىلدى 20 ءتۇرلى اعاش ءتۇرىن ءوسىرىپ, جىلىنا 3,3 ملن. كوشەت بەرۋگە ماماندانۋدا. ال 2003 جىلدان بەرى “قازوشعزي” جشس استانا قالاسىنىڭ جاعدايىندا سورتاڭ جانە باتپاقتى جەرلەردە ورمان ەكپەلەرىن قۇرۋ تەحنولوگياسىن پىسىقتاۋدا.
ەلباسى ءوزى ارالاپ كورۋدى جوسپارلاعان جاسىل بەلدەۋدىڭ ەكىنشى ءبىر نۇكتەسى, قىزىلجار ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ باس ورمانشىسى بەكبولات حاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىرگى تاڭدا استانا مەن بۋراباي اراسىندا اعاشتار قارقىندى وتىرعىزىلۋ ۇستىندەگى جەرلەر. ورمانشىلار وسىعان دەيىن كوشەتتەردى جۇيەك-جۇيەكپەن ەگىپ كەلسە, ەندى ولاردىڭ تابيعي ورمانمەن ارالاسىپ, ماسسيۆكە, ياعني ءبىرتۇتاس نۋ ورمانعا اينالۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدە ەكەن. بۇل ءۇشىن ەرەيمەنتاۋ باعىتىنداعى 6 مىڭ گەكتار ورمان القابىنىڭ توپىراعى دايىندالىپ جاتقان كورىنەدى. وڭتۇستىك باعىتتاعى قابانباي باتىر كوشەسىنىڭ ارعى جاعىندا 5 مىڭ گەكتارعا كوشەت وتىرعىزۋ جۇرگىزىلۋدە. جاقىندا ارشالى ورمان شارۋاشىلىعى اشىلىپتى. جاڭا ورمان شارۋاشىلىعى 2011 جىلعا دەيىن ءوز اۋماعىن قۇنارلى توپىراققا اينالدىرماق. قازىرگى تاڭدا استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قۇرۋدا 5 ورمان شارۋاشىلىعى تەر توگۋدە, ولاردىڭ قاتارىندا 2 ۇلكەن تۇقىمباق بار. ونىڭ ءبىرى ەلباسىنىڭ ءوزى ارنايى بارعان شورتاندى ورمان شارۋاشىلىعى ايماعىندا ورنالاسقان “دامسا” تۇقىمباعى بولىپ تابىلادى.
استانا قالاسى توڭىرەگىندە جاسىل بەلدەۋ قۇرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا 2008 جىلى ونى 2015 جىلعا دەيىن جالعاستىرۋدى كوزدەيتىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنگەن بولاتىن. وعان سايكەس 2015 جىلعا دەيىن 75 مىڭ گەكتار جاسىل بەلدەۋگە وتىرعىزىلاتىن اعاشتار دايىندالماق. حالىقتىڭ دەمالىسى مەن ولارعا جايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا لاندشافتى-رەكرەاتسيالىق ۇلگىدەگى ورمان ەكپەلەرىن ءوسىرىپ شىعارۋ مەن ولاردى وتىرعىزۋ ورىندارىن انىقتاۋ ماقساتىندا 6 باعىتتا جۇمىس ءجۇرگىزىلىپ جاتىر. ال “جاسىل ايماق” رمك تۇقىمباقتارى تەز وسەتىن اعاش پەن بۇتا تۇقىمداستاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كەڭەيتۋ جانە ولاردى جاسىل ايماق پەن قالا ءىشىن كوگالداندىرۋدا قولدانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. مۇنىڭ بارلىعى اينالامىزدى قورشاپ تۇرعان تابيعات-انانىڭ ودان ءارى قۇلپىرا تۇسۋىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى.
ءابدىراحمان قىدىربەك, ۆەنەرا تۇگەلباي, سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.