«زاڭ مەن ءتارتىپ – ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزگى ولشەمى. بۇل – زاڭ الدىندا ءبارى بىردەي, تەڭ قۇقىلى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى, سوت ورگاندارى ازاماتتاردىڭ باستى قورعانى بولۋى كەرەك. ەلدە زاڭ ۇستەمدىگى ورناسا, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى نىعايادى». بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءىح سەزىندە ايتقان ءسوزى. ماقالامىزدى دا وسى ماڭىزدى سوزدەن باستاعاندى ءجون كوردىك.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, 2024 جىلعى 4 قازاندا استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ IX سەزى ءوتتى. بۇل جيىن – ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جاڭارتۋ مەن دامىتۋ باعىتىنداعى ۇلكەن قادام. سەزگە قر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ, جوعارعى سوت توراعاسى اسلامبەك مەرعاليەۆ, سونداي-اق شەتەلدىك ساراپشىلار, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى سەزدىڭ اشىلۋىندا سوت جۇيەسىنىڭ رەفورمالارىنا جانە ونىڭ قوعامداعى ماڭىزىنا توقتالدى. ول: ء«ادىل جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەسى – زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. بۇل – قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى», دەپ اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت سوڭعى جىلدارى سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلەۋلى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. ونىمەن قوسا, «سوت پروتسەستەرىن تسيفرلاندىرۋ قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىردى جانە ازاماتتارعا ادىلدىككە قول جەتكىزۋدى جەڭىلدەتتى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ حالىقتىڭ سەنىمىن نىعايتىپ, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل پىكىرى سەزد بارىسىندا تالقىلانعان نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولدى.
القالى جيىندا جوعارعى سوت توراعاسى اسلامبەك مەرعاليەۆ سەزدە ءسوز سويلەپ, سوت رەفورمالارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالدى. ول سوتتاردىڭ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار باستامالار مەن ۇسىنىستار ەنگىزدى. «سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋدى تەرەڭدەتۋ, سۋديالاردى ۇزدىكسىز كاسىبي دامىتۋ جانە ولاردىڭ قۇزىرەتىن ارتتىرۋ قاجەت», دەدى جوعارعى سوت توراعاسى. بۇل باعىتتا ارنايى وقىتۋ باعدارلامالارى مەن حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنۋ ارقىلى سۋديالاردىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋ ۇسىنىلدى.
سەزد بارىسىندا اسلامبەك مەرعاليەۆ قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىندە سوڭعى جىلدارى ەنگىزىلگەن جاڭالىقتاردى اتاپ ءوتتى, اسىرەسە سوت پروتسەستەرىن قاشىقتان جۇرگىزۋ ارقىلى ازاماتتىق ىستەر بويىنشا اۋماقارالىق سوتتىلىق جۇيەسىن ەنگىزۋ تاجىريبەسى ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە باعالاندى. «بۇل ءادىس تەك ازاماتتىق ىستەردە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اكىمشىلىك ىستەردە دە كەڭىنەن قولدانىلادى», دەدى جوعارعى سوت توراعاسى.
سەزد بارىسىندا شەتەلدىك ساراپشىلار دا ءوز ويىن ءبىلدىرىپ, قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جەتىستىكتەرىنە جوعارى باعا بەردى. ماسەلەن سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگى جونىندەگى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ (CEPEJ) پرەزيدەنتى فرانچەسكو دەپاسكۋالە قازاقستانداعى سوت رەفورمالارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان ۇلگى رەتىندە اتادى. «قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىندەگى تسيفرلاندىرۋ پروتسەستەرى جانە ادىلدىككە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ بويىنشا جەتىستىكتەرى كوپتەگەن ەل ءۇشىن ۇلگى بولا الادى», دەدى دەپاسكۋالە.
سونىمەن قاتار, حالىقارالىق سوت اكىمشىلىگى قاۋىمداستىعىنىڭ (IACA) پرەزيدەنتى لۋيس پالما سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن قولدايتىنىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان سوت تورەلىگى ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان كوپتەگەن ماڭىزدى قادامدار جاسادى, بۇل قادامدار حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدى جانە ادىلدىك پرينتسيپتەرىن نىعايتادى», دەدى پالما.
سەزد سوڭىندا قابىلدانعان قارارلار سوت جۇيەسىنىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى باسىمدىقتاردى ايقىندادى. قارارلار نەگىزىندە تومەندەگىدەي شەشىمدەر قابىلداندى:
سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ: سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇل ساياسي ىقپال مەن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردەن قورعاۋ ارقىلى سۋديالاردىڭ بەيتاراپتىعىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. تسيفرلاندىرۋ پروتسەستەرىن جەتىلدىرۋ: سوت ءىسىن قاشىقتان جۇرگىزۋ جانە ەلەكتروندى سوت پروتسەستەرىن دامىتۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگى ارتتىرىلادى. بۇل جاڭاشىلدىق اسىرەسە اكىمشىلىك ىستەردە قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ: سۋديالاردى ۇزدىكسىز كاسىبي وقىتۋ جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ ارقىلى سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كوزدەلەدى. قوعاممەن ءوزارا ارەكەتتەستىكتى جاقسارتۋ: سوت جۇيەسى مەن حالىق اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس نىعايتىلىپ, ازاماتتاردىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سوت پروتسەستەرىنىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلەدى.سەزدە قابىلدانعان شەشىمدەر مەن رەفورمالار سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتىپ, ونىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان كەلگەن سۋديالار مەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋى, سونداي-اق حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان رەفورمالار قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل سەزد ەلدىڭ قۇقىقتىق سالاسىندا وڭ وزگەرىستەردىڭ باستاۋى رەتىندە تانىلىپ, سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتىن انىقتادى.
ا.اپباس
قازاقستان رەسپۋبليكاسى سوت اكىمشىلىگىنىڭ
تۇركىستان وبلىسى دەپارتامەنت باسشىسى