سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, وندا سەناتورلار تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ تۋرالى زاڭدى قارادى.
ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلادى
وتىرىس بارىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ەكى وقىلىمدا قارالدى. ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتالعان زاڭ ارقىلى 5 كودەكسكە جانە 16 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى.
زاڭ اياسىندا «وتباسى بانكىن» ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە قايتا قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مۇقتاجدار ءۇشىن تۇرعىنجايدى ەسەپكە الۋدى, قويۋدى جانە ءبولۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارى بانككە بەرىلەدى. سونداي-اق تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجدار تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيتىن, باسقا دا مەملەكەتتىك دەرەكقورلارمەن ينتەگراتسيالانعان «تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى» ەلەكتروندىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ, جۇرگىزۋ, مونيتورينگىلەۋ جانە وزەكتەندىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيالار دا اتالعان بانككە جۇكتەلەدى.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى وكىلدەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭ ارقىلى باسپاناعا مۇقتاج جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى ولار كامەلەتكە تولعاننان كەيىن دە ەسەپتەن شىعارۋعا جول بەرمەيتىن باپ ۇسىنىلدى. بۇعان قوسا مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار, «التىن القا», «كۇمىس القا» القالارىمەن ناگرادتالعان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, سونداي-اق I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ناگرادتالعان كوپبالالى انالار, كوپبالالى وتباسىلار, تولىق ەمەس وتباسىلار, جەسىر ايەلدەر (تۇل ەر ادامدار) جانە تاعى باسقا زاڭمەن بەلگىلەنگەن تۇلعالار تۇرعىنجايعا مۇقتاجدار ەسەبىنەن شىعارىلمايدى.
سونداي-اق مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ كەمىندە 70 پايىزى ءبىرىنشى كەزەكتەگى قۇقىعى بار ازاماتتارعا, ونىڭ ىشىندە سوعىس ارداگەرلەرىنە, I جانە II توپتاعى مۇگەدەكتەرگە, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا, كوپبالالى وتباسىلارعا, جەسىرلەرگە (تۇل ەر ادامدارعا) جانە باسقا دا وسال ساناتتارعا بەرىلەتىن نورما ەنگىزىلەدى. جەر كودەكسى شەڭبەرىندە جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ بارلىق مەنشىك يەلەرىنە ونىڭ نىسانالى ماقساتى وزگەرگەن كەزدە جەر ۋچاسكەسىنىڭ كاداسترلىق (باعالاۋ) قۇنىنا تەڭ سومانى ءبولىپ-ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ كوزدەلەدى.
زاڭدى ماجىلىسكە قايتاردى
جالپى, سەناتورلار زاڭدى كونتسەپتۋالدى تۇردە قولدادى. الايدا ولار قۇجاتتى قاراۋ كەزىندە مەنشىك يەسى تۇرعىن ءۇيدى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان العان كەزدە كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرىلۋگە ءتيىس اپاتتى دەپ تانىلعان جالعىز تۇرعىن ءۇيدى بەرۋ جونىندەگى نورمانى ناقتىلاۋ بولىگىندە تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋدانداردىڭ, وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرگە ەلوردا اكىمدىگىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنان سىرتقى قابىرعالاردى رەكونسترۋكتسيالاۋ, اعىمداعى نەمەسە كۇردەلى جوندەۋ جونىندەگى قۇزىرەتتى بەكىتۋگە قاتىستى تۇزەتۋلەر ۇسىنىلدى. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج دەپ تانىلعان ازاماتتار ءۇشىن وتپەلى جاعدايدى كوزدەيتىن زاڭنىڭ 2-بابى بويىنشا دا تۇزەتۋلەر قاراستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى سەنات دەپۋتاتتارى زاڭدى وزدەرى ۇسىنعان تۇزەتۋلەرمەن ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
«مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا ۇنەمى باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. وسى رەتتە بۇگىن قارالعان زاڭ ارقىلى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ازاماتتاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر توپتاماسى ماقۇلدانىپ وتىر. سونىڭ اياسىندا وتباسى بانكىنىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلىپ, وعان ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى مارتەبەسى بەرىلەدى. وزگەرىستەرگە سايكەس, وتباسى بانكى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ازاماتتاردى ەسەپكە قويۋ جانە تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ فۋنكتسيالارىن اتقارادى. سونداي-اق بارلىق مالىمەتتى قامتيتىن بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندىق بازانى جۇرگىزەدى. وسى جانە باسقا دا تۇزەتۋلەر بۇل سالاداعى جاريالىق پەن اشىقتىقتى قوسىمشا قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تۇرعىن ءۇي زاڭناماسىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيتىن وزگە دە بىرقاتار تۇزەتۋ ماقۇلداندى. زاڭدى قاراۋ بارىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن دا جەتكىزدى. ولار تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجداردىڭ تىزىمىندە تۇرعان جەكەلەگەن ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا ارنالعان. الداعى ۋاقىتتا زاڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
اۋە كومپانيالارى جولاۋشى قۇقىن بۇزىپ كەلەدى
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماسەلەن, اندرەي لۋكين اۋە كومپانيالارى رەيستەرىنىڭ كەشىگۋى جۇيەلى سيپات العانىنا نازار اۋداردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ستاندارتتارىن رەتتەۋ جونىندەگى شارالاردى قاتاڭداتۋ, ۇشاقتاردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن ءجىتى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە اۋە كومپانيالارىنىڭ جاريا رەيتينگ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ جانە اۆياتسيا قىزمەتى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس تاسىمالداۋشىلار ۇشۋ ءتارتىبى وزگەرگەن جاعدايدا جولاۋشىلار الدىندا جاۋاپتى بولادى. اتاپ ايتقاندا, ۇشاق اۋە كومپانياسىنىڭ كىناسىنەن كەشىككەن بولسا, جولاۋشىلارعا ءتورت ساعاتتان اسا كۇتكەنى ءۇشىن ىستىق تاماق جانە بەس ساعاتتان اسا كەشىككەندە قوناقۇيدە تۇرۋ سياقتى قاجەتتى قىزمەتتەردى كورسەتۋگە مىندەتتى.
الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي, كوپتەگەن اۆياكومپانيا بۇل تالاپتاردى ۇنەمى بۇزىپ كەلەدى. سەناتور وسى زاڭ بۇزىلۋىن راستايتىن سوڭعى وقيعالاردان مىسالدار كەلتىردى. ءبىر كەزدە «Air Astana» اۋە كومپانياسىنىڭ KC897 رەيسى ۇزاق ۋاقىتقا كەشىگىپ, جولاۋشىلار تۇسۋگە مۇمكىندىگى بولماي, قاپىرىق سالوندا كۇتۋگە ءماجبۇر بولعان. تاعى ءبىر جاعداي FlyArystan اۋە كومپانياسىنا قاتىستى. ول رەيس كەشىككەن كەزدە مىندەتتى قىزمەتتى كورسەتپەگەنى ءۇشىن ايىپپۇل سالىنعان. جولاۋشىلارعا سول كەزدە نە قوناقۇيگە ورنالاسۋعا ۇسىنىس جاسالماعان, نە ءتيىستى اقپارات ايتىلماعان. بۇل كوڭىل تولماستىق پەن كەلەڭسىزدىك تۋىنداتتى.
«ازاماتتار كەيىنگى ەكى ايدا ەلىمىزدەگى اۋەجايلاردا رەيستەردىڭ جاپپاي كەشىگۋىنە ءجيى شاعىمدانعان. 12 تامىزدا KS860 اقتاۋ – الماتى رەيسى 13 ساعاتتان اسا ۋاقىتقا كەشىككەن, بىراق اۆياكومپانيا جولاۋشىلارعا بالاما رەيس نەمەسە تۇنەپ شىعاتىن ورىن تۋرالى ۇسىنىس جاساماعان. «Air Astana» ءار جولاۋشىعا وتەماقى رەتىندە 2 مىڭ تەڭگەلىك ۆاۋچەر بەرىپ, نارازىلىق تۋىنداتتى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل ماسەلە ماڭىزدى بولىپ وتىر», دەدى ا.لۋكين.
سونىمەن قاتار سەناتور كوبىنەسە تەحنيكالىق اقاۋلار, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى جانە اۋەجاي جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر دە كەشىگۋگە سەبەپ بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. اۋە قاتىناسى ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جايلى ۇشۋىنا كەرى اسەرىن ەتەتىندىكتەن, ماسەلە بيلىك تاراپىنان نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى.
«ۇشاق كەشىككەن كەزدە قىزمەت كورسەتۋ ستاندارتتارىن قاتاڭداتۋدى ۇسىنامىن. ۇشاقتاردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن قاتاڭ باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. اۆياكومپانيالاردىڭ ۇشۋ ءتارتىبىن ساقتاۋ جونىندە جاريا رەيتينگىن ەنگىزۋ كەرەك, بۇل قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى ىنتالاندىرادى. جولاۋشىلاردىڭ وتەماقىسىن جابۋ ماقساتىندا اۆياكومپانيالاردى رەيستەردىڭ كەشىگۋىنەن مىندەتتى تۇردە ساقتاندىرۋ ەنگىزۋ كەرەك. كەشىگۋگە ءجيى تاپ بولاتىن جولاۋشىلارعا ارنالعان نيەتتەستىك باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
اليمەنتتىڭ ءادىل مولشەرىن بەلگىلەۋ قاجەت
سەناتور جاننا اسانوۆا ۇكىمەتتى اليمەنتتەردىڭ نەعۇرلىم ءادىل ءارى بايىپتى مولشەرىن انىقتاۋ بولىگىندە نەكە جانە وتباسى زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن قايتا قاراۋعا, بالانىڭ جاسىنا جانە باسقا دا الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرىنە بايلانىستى اي سايىنعى نەگىزگى قاجەتتىلىكتەردى ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋعا شاقىردى. مۇنداي قادامعا اليمەنت تولەۋشىلەر ءوز تابىستارىن قاساقانا تومەندەتۋ جاعدايلارى سەبەپ بولىپ وتىر.
ونىڭ ايتۋىنشا, «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستە اليمەنت ءبىر بالاعا اتا-انا تابىسىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايتىنى كورسەتىلگەن. اليمەنت تولەيتىن اتا-انا كوبىنەسە ءىس جۇزىندە ەڭ تومەنگى جالاقىنى 85 مىڭ تەڭگە ەتىپ كورسەتىپ, كىرىسىن تومەندەتىپ جۇرەدى. ناتيجەسىندە, ءبىر بالاعا اليمەنت نەبارى 22 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا ايىنا 130 مىڭ تەڭگەگە جەتەتىن بالانىڭ ناقتى قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتپاعاندا, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن الدەقايدا از.
ء«بىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءاربىر بالا تەك تاماق پەن كيىم عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىلىم الۋعا, مەديتسينالىق قىزمەت پەن باسقا دا الەۋمەتتىك يگىلىكتەرگە قول جەتكىزۋدى قامتيتىن لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە قۇقىلى. اليمەنت مولشەرىن انىقتاۋدىڭ قولدانىستاعى ءتارتىبى ەسكىردى جانە بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگى دە ەسكەرىلمەيدى. بۇل بالالاردىڭ السىزدىككە دۋشار بولۋى مەن تولىققاندى دامۋىنا قاجەتتى رەسۋرسقا قول جەتكىزە الماۋىنا اكەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا اليمەنتتىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى تۋرالى تۇسىنىك جوق, ويتكەنى ولار اليمەنت تولەۋشىنىڭ كىرىس مولشەرىنە قاراماستان ۇلەستىك قاتىناستا ەسەپتەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ءوندىرىپ الىناتىن اليمەنت مولشەرىن ازايتۋ ماقساتىندا تولەۋشىگە ءوزىنىڭ ناقتى تابىسىن جاسىرۋىنا الىپ كەلەدى», دەدى ج.اسانوۆا.
دەپۋتات سوت ارقىلى اليمەنت مولشەرىن وزگەرتۋ نەمەسە ولاردى بەلگىلەنگەن مولشەردە تاعايىنداۋ مۇمكىندىگىنە قاراماستان, بورىشكەردىڭ ناقتى كىرىسىن ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى دالەلدەۋ قيىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«وتباسىلىق جاعداي مەن بالالار سانى جانە ولاردىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, اليمەنتتىڭ نەعۇرلىم ءادىل مولشەرىن بەلگىلەۋ ءۇشىن نەكە-وتباسى زاڭناماسىنىڭ ەرەجەلەرىن قايتا قاراۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى سۇرايمىن. جاسىنا جانە الەۋمەتتىك فاكتورلارعا بايلانىستى بالالاردىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىگىنە تالداۋ جاساۋ كەرەك. اليمەنتتى تومەندەتۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ كىرىستەردى جاسىرۋىن انىقتاۋ تەتىگىن ازىرلەۋ كەرەك», دەدى جاننا اسانوۆا.
پالاتا وتىرىسىندا باسقا دا سەناتورلار دا ءوز ساۋالدارىن جولداپ, قوعامدى الاڭداتقان ءتۇرلى ماسەلەگە قاتىستى ويى مەن ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.