ۇلتتىق سپورتتى ۇيىستىرۋ – ەلدىك ماقسات

– دالالىق تارتىستان قا­لالىق وركە­نيەت­تىڭ وزەگىنە ويىسقان ەتنوسپورت الا­مانى دا تاريح قويناۋىنا كەتتى. كوش­پەلىلەر مادەنيەتىنە دەندەي بوي­لاتۋ­دى كوزدەيتىن سايىس­تى وتكىزۋدە جاۋاپ­كەر­شىلىكتى جۇ­مىلا كوتەرە الدىق دەپ پايىم­دايمىز.

– دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىن ەلىمىزدە وت­كىزۋ – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ۇسىنى­سىمەن جۇزەگە اسقان ماڭىزدى شارا. ارقا ءتوسىن الامان دودا­لار­دىڭ ءدۇبىرى كەرنەگەن ايتۋلى الاماندى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىم­داستىرۋدى جاۋاپتى ورىن­دارعا جۇكتەدى. بۇعان دەيىن دۇ­نيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى ءۇش مارتە قىرعىزستاندا, ءبىر رەت تۇركيادا ءوتتى. بىراق بۇل دودالاردا ۇلتتىق ويىن تۇرلەرى سايىس­تان گورى كورسەتىلىمدىك فەستيۆال دارەجەسىندە ۇيىمداستىرىلدى. قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءوز حال­قىنىڭ كوشپەلى مادەنيەتىندەگى ۇلتتىق ويىندارىنىڭ تاريحىن ايگىلەۋگە ۇمتىلدى. ال بىزگە دۇ­نيەجۇزىلىك كوشپە­لىلەر ويىندارىن حالىقارالىق ستاندارتقا ساي وتكىزۋ جۇكتەلدى.

– ءسىز بۇعان دەيىن ۇلت­تىق سپورت تۇر­لەرى قاۋىمداس­تى­عىندا باس حاتشى بولدىڭىز. ءتول ويىن تۇرلەرىن دامىتۋعا ەتنوسپورت الامانى سەرپىن بەردى دەپ ايتا الامىز با؟

– ەرتەرەكتە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ تانىمالدىلىعى, حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى ءدال قازىرگى بيىگىندەي بولدى دەي الماساق كەرەك. ءتىپتى بى­رەر جىل بۇرىن ءتول ويىندارىمىزدى ۇلىقتاۋعا, دامىتۋعا اي­تارلىقتاي كوڭىل بولىنە قوي­عان جوق. وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىمەن سالىستىرعاندا ۇلتتىق ويىندارىمىز ءوز دارگەيىندە دارىپتەلمەدى. ورىستەتۋگە بولىنەتىن قاراجات تا ماردىمسىز بولدى, دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىن كادر تاپشىلىعى دا قاتتى ءبىلىندى. ويتكەنى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇلتتىق سپورت­تىڭ ماماندارىن دايارلاۋ ءىسى جۇيەلى جۇزەگە اسپادى. اسى­­رەسە ات سپورتى تۇرلەرىنەن بىلىكتى كاسىپ يەلەرى ءالى دە قات. سوندىقتان دا ءۇش باعىتتا ستراتەگيالىق جوسپار ءتۇزىلىپ, ماماندار دايار­لاۋ, ينفراقۇرىلىمدى نى­عاي­تۋ, يندۋستريانى كۇشەيتۋگە كو­ڭىل ءبولىندى. كادر ازىرلەۋدە جۇ­مىسشى توبى قۇرىلىپ, عا­لىم­دارمەن بىرلەسە اۋقىمدى جۇ­مىس اتقارىلىپ, باعدار­لاما­لىق وقۋلىقتار جازىلدى. سونىڭ نە­گىزىندە الماتىداعى قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەميا­سىنان ۇلتتىق ات سپورتى جاتتىق­تىرۋشىسى ماماندىعى اشىلدى. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنەن ات سپورتىنىڭ ۆەتەرينارى دەگەن ماماندىققا وقىتۋ جۇزەگە استى.

سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ­دىڭ دا شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇر. ەلىمىزدە 40-تان اسا اتشابار (يپپودروم) بار دەسەك, ەشقايسىسى دا حالىق­ارالىق ستاندارتقا ساي كەلمەي­تىن. دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىن وتكىزۋدىڭ ناتيجەسىندە استانا قالاسىنداعى «قازانات» يپپودرومىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, جاڭعىرىپ, جاڭارىپ, الەمدىك ستاندارتتىڭ تالابىنا سايكەس جابدىقتالدى. ۇكىمەت­تىڭ, استانا قالاسى اكىمدى­گىنىڭ قاداعالاۋىمەن «ERG» كومپانيا­سىنىڭ قارجىسىنا قايتا تۇلەگەن اتشابار كەز كەلگەن ءدۇبىرلى دودانى قابىلداۋعا قاۋقارلى.

بىزدە ءالى دە ۇلتتىق سپورتتىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن كەشەندەر جەتكىلىكسىز. مىسالى, كوكپار ويى­نىنىڭ ستاندارتىنا ساي الاڭ وتە قات. تەڭگە ءىلۋ, ءداستۇرلى ساداق اتۋ, جامبى اتۋ سپورتىنىڭ دا ستان­­­دارتقا ساي كەشەنى تاپشى, ءتىپتى جوققا ءتان. كەلەشەكتە وسى ولقى­لىقتى ورنىن تولتىرۋ ماق­­سا­تىندا اۋقىم­دى جۇمىس قولعا الىنىپ, ۇلتتىق ويىن تۇر­لەرىن سپورتتىق دەڭگەيدە دامى­تۋعا ارنالعان الاڭ, نىساندار سوعىلادى دەپ سەنەمىز.

سپورتتىق يندۋستريانى دامىتۋ دا ماڭىزدى. مىسالى, اتتىڭ تۇياعىن ساقتايتىن تاعانى, شەگەنى الايىق. ءتىپتى ەر-تۇرماننىڭ باسقا دا كەرەك-جاراعىن وندىرۋدە تسەح, ورتالىقتار كەمشىن. ەل ءىشى ۇستاعا كەندە ەمەس, سونداي التىن قولدى ازاماتتاردىڭ ءىسىن ىلگەرىلەتىپ, دامىتۋعا ارنالعان تسەح اشىلسا, يندۋستريانى نىعايتۋعا سەرپىن بەرەدى. ودان سىرت ۇلتتىق ويىندى دامىتۋعا كۇش قوسىپ جۇرگەن سپورتشىلاردىڭ بىرىڭعاي كيىم ۇلگىسىن ءوندىرۋدى دە جۇيەلى جولعا قويۋ كەرەك.

ات يندۋسترياسىن دامىتۋ باعىتىندا بىرقاتار شارۋا جۇزەگە اسىرىلدى. كەزىندە ۇشقىر­لى­عى سىنالعاندا اعىلشىن جىل­قىسىنان كەيىن ەكىنشى ورىن يەلەنگەن, ال 100 شاقىرىمدى 4 ساعات 1 مينۋتتا شاۋىپ ءوتىپ رەكورد ورناتقان قوستاناي جىلقى تۇقى­مىن كوبەيتۋ قولعا الىندى. بۇ­گىنگە دەيىن بۇل رەكوردتىڭ كو­بەسىن ەشبىر جىلقى تۇقىمى جا­ڭارت­قان جوق. كەلەشەكتە ات سپور­تىنا قاجەت قىلقۇيرىقتارعا دەگەن سۇرانىستى شەتەلدەن ساتىپ الۋمەن تولتىرماي, وسى جىل­قى تۇقىمىن كوبەيتۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشۋ قولعا الىندى. 2012 جىلدان بەرى قوستاناي جىل­قى تۇقىمىن وسىرۋگە سۋبسيديا بەرۋ توقتاپ قالعان ەدى, بىلتىردان باستاپ قايتا جانداندى. ءار وڭىردە وسى جۇيرىك تۇقىمىن ءوسىرىپ, كوبەيتۋگە ىقىلاستى ازا­مات­تاردىڭ دا قاتارى ارتىپ كە­لەدى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇر­گىزەمىن دەيتىن عالىمدارعا, جىلقى تۇ­قىمىن ساتىپ الىپ مال باسىن ارتتىرۋعا بەيىل شارۋاعا مەملەكەت قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى.

ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋدا كليماتتىڭ دا تيگىزەر اسەرى زور. مىسالى, كوكپار ويى­نى ور­كەندەسىن دەسەك, التى اي قىس­تىڭ استىندا قالاتىن وبلىس­تاردا دا جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە تارتىس وتۋگە ءتيىس. ارينە, وعان جابىق, ايازدى كۇندە جىلۋى قو­سىلاتىن كەشەن سوعىلۋى كەرەك. وڭتۇستىك وڭىرلەردە دامىعان ويىن تەرىسكەيدە دە, سول دەڭگەيگە جەتكەندە عانا باسەكەلەس­تىك ارتادى. دەي تۇرعانمەن دە, ەلىمىزدە 10 ۇلتتىق سپورت كلۋبى, 13 ۇلتتىق سپورتقا باۋليتىن مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. مىنە, وسى سپورت مەك­تەپ­تەرىنىڭ باعدارلاماسى ءالى دە تولىقتىرىلىپ جازىلۋعا ءتيىس.

– ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىن حالىق­ارالىق ستاندارتقا ساي دارەجەدە دامىتا الامىز با؟ ماسەلەن, كوكپار ويىنى.

– بيىل ءساۋىر ايىندا تۇر­كيادا وتكەن VI فورۋمدا زەرتتەۋشى ماماندارىمىز ويلارىن ورتاعا سالدى. كوكپار ويىنىنىڭ ەرەجەسى جالپىعا ورتاق بولۋ كەرەكتىگىن ايتتى. تار­تىس كەزىندە ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ومىرىنە قاتەر تونبەۋىن, اتتىڭ ون ەكى مۇشەسىنە زاقىم كەلمەۋىن ەسكەرتتى. بۇل تارتىس بىزدە كوكپار, قىرعىزداردا كوكبورى اتاۋىمەن ءورىس الا بەرەدى, ال كوشپەلىلەر ويىندارىندا ورتاق ەرەجە, الەم­دىك ستاندارتقا ساي بىرىڭعاي تارتىپپەن وتكىزىلەدى دەگەن بايلام جاسالدى. بىراق كوكپارعا دا, كوكبورىگە دە كەيبىر ەلدەر ءالى دە وڭ قاباق تانىتپايدى. سە­بەبى اتتى ساباۋ, ءتىپتى اراسىندا ەر ۇستىندەگى كوكپارشىعا دا قامشىنىڭ ءتيىپ كەتۋى, ەڭكەيىپ جەردەگى سەركەنى ءىلۋ كەزىندە ومىراۋ­لاپ كەلىپ قاعۋى, اتتاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى سوعۋى, ءتۇيۋى شەتەلدىكتەرگە جات كورىنەدى. ولار «Horse Ball» دەگەن رەگبي ويىنى سەكىلدى ات ۇستىن­دەگى سايىس­تى دامىتقان. مۇ­ندا قاعۋ, سوعۋ, اتتاردى ساباۋ جوق. ءبىز دە كەلەشەكتە كوكپار ويى­نىن وسىنداي وركەنيەتتى سايىس سانا­تىنا قوسىلۋعا لايىق ورتاق ەرە­جەسىن ءالى دە شيراتا ءتۇسۋىمىز قاجەت.

– كوشپەلىلەر ويىندا­رى­نا قاتىسقان سپورتشىلارى­مىزدىڭ ازىرلىگى جۇيەلى جۇرگى­زىلدى مە؟

– قۇراما كوماندا جاساقتالىپ, بىرنەشە كەزەڭدىك وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى ءوتتى. سودان سوڭ تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋىمەن ەكى كەشەندى عىلىمي توپ قۇرىلدى. ءبىرىنشى توپ قاتى­سۋشى ادامداردىڭ ازىرلىگىنە, دەن­ساۋلىعىنا زەرتتەۋ جۇرگىزسە, ەكىنشى توپ سايىسقا مىنەتىن اتتار­دىڭ الەۋەتىن باقىلادى.

سپورتشىلارعا بۇعان دەيىن گەنەتيكالىق پاسپورت بەرىلىپ, فۋنكتسيونالدىق دياگنوستيكا جاسالعان ەمەس. كەشەندى توپ وسى ولقىلىقتى بۇتىندەدى. ناتي­جەسىندە, باپكەرلىك قۇرام قاي سپورت­شىعا قانداي سالماقتى جات­تىعۋ جاساتۋعا بولاتىنىن الدىن الا ساراپتاپ وتىردى.

ات سپورتى تۇرلەرىنە مىنەتىن سايگ ۇلىك­تەردى ىرىكتەۋ الماتى وبلىسىندا وتكەن وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىندا جۇرگىزىلدى. كوك­پارعا, كوكبورىگە, تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ, اۋدارىسپاققا قاي ات ىڭعايلى ەكەنى سارالاندى. ءتىپتى اتتاردىڭ جۇرەكتىلىگى, مىنەزى­نىڭ شا­دىر­لىعى, نە جۋاستىعى, ۇركەك­­تىگى ءجىتى قا­داعالاندى. ءار جىلقىعا ارنايى دياگنوستيكالىق تالداۋ جا­سالدى. ماماندار اتتارعا جەم-ءشوبى, سۋى قانداي مولشەردە بولۋ كەرەگىن اتبەگىلەرگە جازىپ بەردى. كەشەندى عىلىمي توپتىڭ جۇيەلى جۇمىسى پايداسىن تيگىزدى.

– تورەشىلەرگە ارنايى سەمينار دا ۇيىمداستىرىلدى ەمەس پە؟

– ەتنوسپورت الامانىندا بۇعان دەيىن تورەشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن سەمينار وتكەن ەمەس. استانا تورىندەگى سەميناردا ءار سپورتتىڭ باس تورەشىسى مەن حاتشىلارى قازىلىق ەتۋشىلەردىڭ قارىم-قابىلەتى سارالانىپ, جو­عارى دەڭگەيلى تورەشىلەرگە سەر­تيفي­كات بەرىلدى. كەلەشەكتە دۇنيە­جۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىندا, بولماسا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وتەتىن الەم چەمپيوناتى, قۇرلىق دوداسىندا سەرتيفيكات العان تورەشىلەر قازىلىق ەتە الادى.

– دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دارىنىڭ باس تورەشىسى بولدىڭىز. كوك­­پار دوداسىنىڭ فينالدىق تارتىسىندا تۋىن­داعان داۋدىڭ ءتۇيىنى قالاي تارقاتىلدى؟

– قىرعىزدار كوكبورى دەپ اتايتىن ويىن مەن ءبىزدىڭ كوكپار دوداسىنىڭ ەرەجەسىندەگى ايىرماشىلىق 26 تارماقتان تۇرادى. كوكپار سايىسىنىڭ باس تورەشىسى عاني احمەتباەۆ باس­تاعان تورەشىلەر القاسىمەن بەي­نە قايتالاۋدى ءبىر ەمەس ون شاقتى رەت قارادىق. راس, ءبىزدىڭ كوكپارشى قىرعىز قۇراماسىنىڭ ويىنشىسىنا قامشى كوتەرگەن. بىراق ويىننىڭ ۇستىن­دە ەمەس, تارتىس توقتاپ, كوكپارشىلار الاڭ جيەگىنەن تىسقارى شىعىپ كەتكەندە بولعان جايت. كوكپاردىڭ ەرەجەسىنە ساي ءبىزدىڭ ويىنشى 2 مينۋتقا ويىننان شەتتەتىلىپ, شارا قولدانىلدى. ونى دا قوم­سىنعان كورشىلەرىمىز ماراپاتتاۋ ساتىندە انۇرانىمىزعا قۇرمەت تانىتپاي, ماراپات الاڭىنان ءتۇسىپ كەتتى. سپورتتىق ەتيكاعا جات قىلىق كورسەتكەن قىرعىز ويىنشىلارىنا شارا قولدانىلادى. نە ايىپپۇل سالىنادى, يا بولماسا وسى ويىنشىلار كوكپار سايىسىنان ەكى-ءۇش جىلعا شەتتەتىلەدى. كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ باس تورەشىسى رەتىندە ۇيىمداستىرۋ ديرەكتسياسىنا وسى ماسەلەگە قاتىستى قورىتىندى شەشىمدى جىبەردىك. ولار دۇنيەجۇزىلىك ەتنو­سپورت كونفەدەراتسياسىنا جول­دادى. قانداي شەشىم شىعار­عانى الداعى كۇندەرى حابارلا­نادى. دۇنيەجۇزىلىك كوشپە­لىلەر ويىندارىنىڭ كوزدەگەنى – حالىقتار دوستىعىن نىعاي­تىپ, ەل مەن ەلدىڭ بارىس-كەلىسى جاقسارۋىنا التىن كوپىر ورناتۋ. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا مۇن­داي كەلەڭسىزدىك ورىن الماۋعا ءتيىس.

قورىتا ايتقاندا, دۇنيە­جۇزىلىك كوش­پەلىلەر ويىندارى 21 سايىس تۇرىنەن وتسە, بارلىق دودانىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىم­داستىرىلۋىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. ات سپورتى, قۇسبەگىلىك تارتىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇيرىكتەرى مەن قىراندارىنا دا بارلىق جاعداي جاسالدى. سپورت­شىلاردىڭ جاتىن ورنى, سايى­س كەشەنى دە جۇيەلى رەتتەلدى. تورەشىلەر دە قاجەتتى كەرەك-جا­راقتان تارلىق كورگەن جوق. ءار سپورت تۇرىنەن سايىستى بىرنەشە كامەرامەن ءتۇسىردى, ءادىل, اشىق بولىپ, بۇرمالاۋشىلىققا جول بەرمەۋ قاتاڭ قاداعالاندى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»