ايگىلى ءتىلشى-عالىم مۇراسى

الاشتىڭ ۇرپاعى

رابيعا ساتىعاليقىزىنىڭ شاكىرتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋشى­سى, فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورىناي جۇبايدىڭ ايتۋىنشا, اپايدىڭ ارعى اتاسى – يساتاي تايمانوۆتىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, كوتەرىلىس جەڭىلگەندە ونىڭ جانىنان تابىلعان سامبەت باتىر. سامبەتتەن بيداعارا, ودان قۇتقوجا, ودان ساتىعالي. ساتىعاليدان – حاميت, رابيعا, روزا. ساتى­عالي (ساتقالي) قۇتقوجا ۇلى – الاش پار­­تياسىنىڭ مۇشەسى, حالەل دوس­مۇ­حا­مەدوۆپەن جاقىن ارالاسقان كوزى اشىق ازامات. ول 1920 جىلدان باس­تاپ جىم­پيتى, ويىل, تەمىر, ارال, باي­عا­نين اۋداندارىنداعى پوشتا-تەلەگراف بولىمدەرىن باسقارىپ, 1937 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر قالاسىندا ۇستالعان. بۇل كەزدە رابيعانىڭ جاسى – 12-دە.

«اناسى اكەسىنىڭ ۇستالاتىنىن ءبىلدى مە, الدە كەزدەيسوقتىق پا, رابيعا مەن روزانى دۇكەنگە جۇمسايدى. قىزدار قايتىپ كەلە جاتقاندا, ءۇيدىڭ جانىندا تۇرعان ات اربانى قورشاپ الدەكىمدەر تۇرعانىن كورەدى. اربانىڭ ۇستىندە وتىرعان اكەسى قىزدارىمەن باسىن ءسال يزەپ قوشتاسقانداي بولدى. دىم تۇسىنبەي, جۇگىرىپ كىرگەندە كورگەنى – ءۇيدىڭ ءىشى استان-كەستەڭ, جەردە اناسى جىلاپ وتىر, بوساعادا حاميت اعاسى سوستيىپ تۇر. وسى كورىنىس بالا جۇرەكتە ءومىر بويى ساقتالىپ قالدى. سول ۋاقىتتاعى قىسىم بۇلاردى دا اينالىپ وتپەدى. بىرگە وقيتىن بالالار قاسىنا جولامادى, مۇعالىمدەر دە ەلەمەۋ­گە تىرىستى. ەڭ سوڭعى پارتادا جالعىز ءوزى وتىردى. ءبىر جولى پۋشكيننىڭ 100 جىلدىعىنا مەكتەپتە كەش وتەتىن بولىپ, بارلىق وقۋشىعا اقىننىڭ ولەڭدەرىن جاتتاۋعا بەرگەندە, رابيعاعا جەتپەي قالدى. قاتتى نامىستانعان ول كۇنى-ءتۇنى باس الماي, اقىننىڭ ءبىر پوەماسىن جاتتاپ كەلىپ, كەشتە ايتۋعا وقتالعاندا رۇقسات ەتپەيدى. ءبىر قاراعاندا ۇساق-تۇيەك بولىپ كورىنسە دە, وسى جاعداي بۋىنى قاتپاعان بالاعا ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. ۇيدە ۇرەيمەن ءومىر ءسۇردى. ويتكەنى حالىق جاۋلارىنىڭ ايەلدەرىن ۇستاپ, بالالارىن جەتىمدەر ۇيىنە الىپ كەتىپ جاتتى. بوگدە ادامدار ۇيلەرىنە جاقىنداپ كەلە جاتسا, زارەسى ۇشاتىن. ءبىر جولى اۋىلعا كىرگەن كولىك وسى ۇيگە بۇرىلعانىن كورگەن بالالار جىلاپ, اناسىنىڭ ەتەگىنە تىعىلعان. مۇنداي كەزدە اناسى جەمىس پەرزەنتتەرىن سۇق كوزدەن, سۋىق سوزدەن قورعاپ وتىردى. رابيعا 16 جاسىنان ەڭبەككە ارالاستى. 1940 جىلى تەمىر مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىنىڭ جەدەلدەتىلگەن كۋرسىن ءبىتىرىپ, العا اۋلىنداعى مەكتەپكە باستاۋىش مۇعالىمى بولىپ ورنالاسقان. سوعىس باستالعاندا حاميت مايدانعا اتتانادى. سوعىس جىلدارى ازداپ قىسىم ازايىپ, اقتوبەدەگى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ۋچي­ليششەسىن بىتىرەدى.

1945 جىلى الماتىدا مۇعالىمدەردىڭ تامىز كونفەرەنتسياسى ءوتىپ, وعان ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ۇزدىك مۇعالىمدەر شاقىرىلادى. اقتوبەدەن كەلگەن بەس مۇ­عالىمنىڭ اراسىندا رابيعا قۇت­قو­جينا دا بولاتىن. كەلەسى كۇنى ءسوز سۇراپ, مىنبەگە شىعىپ, مەكتەپ وقۋ­لىق­تارىنداعى قاتە­لىكتەردى تالداپ بەرەدى. جيىن سو­ڭىندا وقۋلىق اۆ­تور­­­لارىنىڭ ءبىرى, لين­گۆيست عالىم, الماتى مەملەكەتتىك پەدا­گوگي­كالىق ينس­­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى احمەدي ىسقاقوۆ ونى ىزدەپ كەلەدى. جاس مۇعالىم اعاسىنىڭ مايدانگەر ەكەنىن, 16 جاسىنان مەكتەپتە ساباق بەرىپ كەلە جاتقانىن, ءبىلىمىن جالعاستىرا الماعان وكىنىشىن دە ايتقاندا, احمەدي ىسقاقوۆ ينستيتۋت­تىڭ 3-كۋرسىنا قابىلدايتىنىن ايتادى. سودان كەيىن رابيعا الماتىعا وقۋعا كەتەدى. 1947 جىلى اسپيرانتۋرا­عا تۇسكەن. 1951 جىلى «حالىق جاۋلارىن» قۋدالاۋدىڭ جاڭا تولقىنى باستالعاندا, جاس مامان ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنداعى جۇمىسىنان شىعارىلىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىسسىز قالادى. تانىستارى ءابۋ سارسەنباەۆقا بار دەپ كەڭەس بەرەدى. سول جىلدارى وقۋ-پەداگوگيكالىق باس­پانى باسقاراتىن مايدانگەر اقىن باسپاعا جۇمىس سۇراپ كەلەتىندەردىڭ اتا-تەگىن سۇ­رامايدى ەكەن. ءابۋ اقىن رابيعانى كىشى رەداكتور ەتىپ جۇمىسقا قابىلدايدى. 1957 جىلى ىسمەت كەڭەسباەۆ ادەبيەت ينستيتۋتىنا قىزمەتكە العان سوڭ بارىپ, عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋعا مۇم­كىندىك تۋعان. رابيعا اپاي وسى ازا­مات­تاردىڭ جاقسىلىعىن كوپ كوردى. ەڭ ءبىرىن­شى بولىپ عىلىمداعى جولىمدى ايقىن­داپ بەرگەن مۇحتار اۋەزوۆ دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن», دەيدى ورىناي جۇباي.

كىسىلىك پەن كىشىلىك

رابيعا اپايدىڭ قاراپايىمدى­لى­عى, كىسىلىگى وتە جوعارى ەدى. ءسوزدىڭ كيە­سىن ۇعىنعان, قارا سوزدەن تۇتاس ۇلت­تىڭ وتكەنىن تاپسىرلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز ءوز شاكىرتتەرىنەن عىلىمعا ادال بولۋدى تالاپ ەتكەن. الاش ارىستارى­نىڭ ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ ىسىندەگى ەڭبەگى زور. عالىم 1960 جىلى دۋشان­بەگە ە.بەكماحانوۆپەن بىرگە كونفە­رەن­تسيا­عا بارىپ بايانداما جاسايدى. ءسوزىنىڭ سو­ڭىن «قازاق ءتىلىنىڭ العاشقى تەرميندەرى العاشقى وقۋلىقتاردا جاسالدى» دەپ قورىتىندىلايدى. سول كەزدە زالدان «ال­عاشقى وقۋلىقتارىڭىزدى كىمدەر جازدى؟» دەگەندە, اپاي ءاليحان بوكەيحاندى اتايدى. ول 1977 جىلى قازان توڭكەرىسىنىڭ ­60 جىلدىعىنا ارنال­عان كونفەرەنتسيا­داعى بايانداماسىندا «قازاق ءتىل ءبىلىمى­نىڭ نەگىزىن قالاعان – احمەت بايتۇرسىن ۇلى» دەپ مالىمدەدى. وسى سوزدەن كەيىن زال ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز قالدى. سونداي-اق قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرى, پوليگلوت عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ, جارىققا شىعاردى. ءوزى 1966 جىلى ماۋلەن بالاقاەۆتىڭ تاپ­سىر­ماسىمەن قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ تۋرالى باياندا­ما جاساپ, ارتىنان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى 2400 دانامەن جارىققا شىقتى. وسىدان كەيىن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ­تىڭ ايەلى راۋشان اپاي جاقىن-جۋىقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, ۇيىنە شاقىرىپ, كوپتىڭ ال­دىن­دا «قۇدايبەرگەننىڭ ەڭبەگىن ەلىنە قاي­تاردىڭ» دەپ, رابيعا اپايعا قىم­بات نەكە جۇزىگىن سىيلايدى. «رابيعا اپاي تابيعاتىندا دۇنيەگە اۋەس ەمەس ەدى. اسىل تاستارعا دا قىزىقپايتىن. بۇل جولى جۇزىكتى ساقتاپ قويىپ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ەڭبەكتەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, قۇندى ديسسەرتاتسيا قورعايتىن جاس عالىمعا سىيعا تارتۋدى ويلاستىرىپتى. ءبىز مۇنى قاشان بىلدىك؟ اپاي 90-نان اسقان شاعىندا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيتىن اسقار قۇدايبەرگە­نوۆ­كە كەلىپ, اناسىنىڭ جۇزىگىن قاي­تارا وتىرىپ, كوپ جىل جۇرەگىندە ساقتا­عان ويىن اقتاردى», دەيدى ورىناي جۇباي.

رابيعا ساتىعاليقىزى عىلىمدا جۇر­گەن قىز-كەلىنشەكتەرگە «عىلىمعا ادالدىق كەرەك. جۇرەگىڭ تازا بولسىن. ومىر­لىك سەرىگىڭدى دۇرىس تاڭدا. ەڭ الدىمەن ءۇيىڭنىڭ تىرلىگىن ءبىتىر. سودان كەيىن عانا الاڭسىز جۇمىسىڭا كىرىس. ويتكەنى, سەن ەڭ ءبىرىنشى – ايەلسىڭ, اناسىڭ» دەپ اقىل ايتادى ەكەن. اپاي ايداۋدان ورالعان ەكىنشى كۇيەۋى شاحان اعايعا ەرەكشە قامقور بولدى, ءوزىنىڭ بالالارىن دا, ەكىنشى قوساعىنىڭ بالالارىن دا ءبولىپ-جارماي, جاقسى تاربيە بەردى, اياققا تۇرعىزدى. ول كىسى دۇنيەدەن وتەردە اپايعا ريزالىعىن ايتىپ كەتكەن.

عىلىمداعى ابىرويلى جول

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فا­كۋل­تەتىنىڭ وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلنار مۇرا­توۆا: «كەي ادام­داردىڭ عالىمدىعى مويىندالسا دا, جەكە باسىنىڭ سىي-قۇرمەتى بولمايدى. ال ەندى بىرەۋلەردىڭ باسىن سىيلاسا دا, عالىمدىعىن مويىندامايدى. رابيعا اپايدىڭ بويىندا ەكى قاسيەت تە جاراسىم تاپتى. قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. باستى ەڭبەگى – ۇلى ابايدىڭ ءسوز قۇدىرەتىن تانىتۋى. وسى جاعىنان ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆتان كەيىنگى ابايتانۋشى عالىم بولدى. ول نەگە جاستايىنان اباي ولەڭدەرىنىڭ ءتىلىن زەرتتەدى؟ ويتكەنى «زەر قادىرىن زەرگەر بىلەر» دەگەندەي, بۇل جەردە اپايدىڭ قانمەن كەلگەن تەكتىلىگى, وسكەن ورتاسى, اتا-اناسىنىڭ بەرگەن تاربيەسى, جەكە باسىنىڭ تازالىعى توعىسا كەلە, اباي ۇلاعاتىمەن حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ جولىن تاڭداتتى», دەدى.

تىڭ زەرتتەۋلەر

اقتاۋ قالاسىنان ش.ەسەنوۆ اتىن­دا­عى كاسپي تەحنولوگيالار جانە ينجەنيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا اكادەميكپەن 2019 جىلى سويلەسكەنىندە, قازاق جىراۋلار ولەڭدەرىندە ءالى دە زەرتتەلمەگەن سوزدەر كوپ ەكەنىن, ءوزى ونىڭ شەگىنە جەتە الماعانىن, بىراق كوپ زەرتتەلمەگەن سوزدەردىڭ ءتىزىمىن جاساپ قويعانىن ايتقان. «رابيعا اپاي زەرتتەۋلەرىنىڭ ءبىر باعىتى – كونە سوزدەر ەدى. ول ماعىنا­سى تۇسىنىكسىز, قولدانىستان شىققان سوزدەرگە «ەسكىلىكتەر» دەپ اتاۋ بەردى. «سوزدەر سويلەيدى» كىتابىندا 300-گە جۋىق ءسوزدى قولدانىپ, 240 ءسوزدى جەكە رەەسترمەن تالدادى», دەدى.

وسكەمەن قالاسىنان س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ دوتسەنتى كۇلاش ەڭسەباەۆا عالىمدىق پەن ۇستازدىقتى قاتار ۇس­تانعان رابيعا سىزدىقتىڭ ءوزى بىلە­تىن قىر­لارىنا توق­تالدى. اكادەميكتىڭ زور ەڭبەگى – «ياساۋي حيكمەتتەرى» ءتىلىنىڭ قىپشاق­تىق تىلدەر توبىنا جاتاتى­نىن, ق.جالايىري شەجىرەسىندەگى سوزدەر­دىڭ 70 پايىزى كونە تۇركى سوزدەرى ەكەنىن دالەلدەۋى دەي كەلە, عالىمنىڭ شاكىرتى قازىرگى ۋاقىتتا قاتە قولدانىلىپ جۇرگەن سوز­دەرگە توقتالدى. «ماسەلەن, بۇگىندە جا­­عىمسىز ماعىنادا قولدانىلاتىن سۇر­­قۇلتاي ءسوزىنىڭ ەرتەدەگى ماعىناسى – بيلىك باسىنداعى ادامعا دۇرىس كەڭەسىن بەرەتىن بىلىكتى ادام. سونداي-اق مايدان ءسوزىنىڭ دە ەرتەدەگى ماعىناسى مۇلدە بولەك. ول كوك ءشوپ وسكەن الاڭ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. وعان «قىز جىبەك» جىرىنداعى تولەگەننىڭ «قونار بولساڭ جانۋار, مىنە مايدان, مىنە ساز», دەگەن جولدار دالەل», دەيدى ك. ەڭسەباەۆا.

قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى احات مىرزالين اقتوبە پەد­ينستيتۋتىن مۇحتار ارىن باسقارعان جىل­دارى وسى وڭىردەن شىققان تالانتتى ادامداردىڭ تۋعان جەرىنە كەلىپ, جۇرتشىلىقپەن ءجيى كەزدەسكەنىن اتاپ ءوتتى. رابيعا سىزدىق تا كەلىپ, اكەسىنىڭ قىزمەت ەتكەن جەرىن, ءۇيىنىڭ ورنىن كورگەن. تەمىردە رابيعا اپايدىڭ اعاسى حاميت سوعىستان كەيىن اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىن باسقارىپ, كەيىن الماتىعا اۋىسىپتى. وسى ەسكى قالا توڭكەرىسكە دەيىن وقۋ ورىندارى كوپتىگىمەن, كاسىپشى­­لىك تۇرلەرىمەن اتى شىقتى. پەدۋچي­­لي­ششە, مەدۋچيليششە, اۋىل شارۋاشى­­­لى­عى تەحنيكۋمى, مەك­تەپ-ينتەرناتىن­دا ­كور­شى اۋدانداردان بالالار كەلىپ وقي­تىن. تەمىردە قۇدايبەر­گەن, احمەت جۇبانوۆتار, ساقتا­عان بايىشەۆ, دارىگەر سايىم بالمۇحانوۆ دۇنيەگە كەلگەن.

شىعاناق بەرسيەۆ اتىنداعى ويىل اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى دۋلات يساباەۆ اكا­دە­ميكتىڭ مۋزەي قورىنا جيناقتالعان دۇنيە­لەرىن تانىستىردى. 2016 جىلى رابيعا اپايدىڭ تاپسىرماسىمەن جيە­نى قۋانىش ءامىروۆ ويىل مۋزەيىنە كىتاپ­تار مەن اپايدىڭ جەكە تۇتىنعان زاتتا­رىن, كيىمىن تاپسىرىپتى. بيىلعى جازدا ورىناي جۇباي الماتىدان اپايدىڭ كونە ءۇش البومىن اكەلىپ بەردى.

كونفەرەنتسيا قارارىندا اقتوبە وڭىرىنەن عالىمنىڭ اكەسى, الاش ازاماتى ساتىعالي قۇت­قو­جين­گە كوشە اتىن بەرۋ جانە اكادەميك رابيعا سى­زدىقتىڭ ەسى­مىن قالا مەك­تەپتەرىنىڭ بىرىن­ە ۇسىنۋ دايەكتەلدى.

اقتوبە وبلىسى