عالىم حاسىي جامانتىكوۆ ەكولوگيالىق تازالىقتى ساقتاۋ ماسەلەسىن بۇرىننان ايتىپ ءجۇر. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى دوكتورىنىڭ بىرەگەي ۇسىنىسى – كۇرىش ەگىسىندەگى توپىراق ەكولوگياسىن ساۋىقتىرىپ, «جاسىل ەكونوميكا» جۇيەسى ارقىلى ورگانيكالىق ەگىنشىلىككە كوشۋ جايى. جاقىندا بىلىكتى مامانمەن سۇحباتتاسىپ, كوكەيدەگى كوپ ويدى ناقتىلاۋدىڭ ورايى كەلدى.
– بۇل ماسەلەنى ءبىرازدان بەرى قوزعاپ كەلەسىز. باستامانىڭ تيىمدىلىگىنە نازار اۋدارعاندار بولدى ما؟
– توپىراققا مينەرالدى تىڭايتقىشتى ۇزبەي بەرسە, ونداعى ورگانيكالىق زاتتار جيىنتىعى – قارا ءشىرىندى مولشەرى ازايىپ, تىڭايتقىش قۇرامىنداعى اۋىر مەتالدار, ۋلى قالدىقتار جيىنتىعىن ىدىراتۋعا شاماسى كەلمەي, ءونىم ساپاسى تومەندەپ كەتەتىنى الدەقاشان دالەلدەنگەن. ارينە, وعان جول بەرۋگە بولمايدى. قىزىلورداداعى كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ مەن تاجىريبەدەن كەيىن توپىراق قۇنارىن ارتتىرۋدىڭ ءداستۇرلى جۇيەسىن ۇسىنىپ وتىر. تابيعي قۇنار وسىمدىكتىڭ ءوسۋى مەن جەتىلۋىنە قولايلى جاعداي جاسايدى. قۇنارى ازايعان توپىراقتا وسىمدىكتەر وسكەنىمەن دامۋى تەجەلىپ, جەتىلۋى ۇزارىپ, ءونىم مولشەرى ازايىپ, ساپاسى ناشارلايدى. ورگانيكالىق زاتتار قوسۋ ارقىلى قارا ءشىرىندى مولشەرىن ايتارلىقتاي جوعارىلاتۋعا بولادى. بىراق بىزدە وسى توپىراقتانۋ سالاسىنا اسا ءبىر ءمان بەرىلمەي كەلە جاتقانى قىنجىلتادى.
سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى كۇرىش ەگىستىگى كولەمىن ازايتۋعا ءماجبۇرمىز. وسىنىڭ اسەرىنەن قامباعا تۇسەتىن ءونىم 30-35 پايىزعا دەيىن ازايۋى مۇمكىن. بىراق كۇرىش ەگۋدى شەكتەگەنمەن جەر قۇنارلانىپ كەتپەيدى. ويتكەنى بۇرىنعىداي تابيعي تىڭايتقىش جوقتىڭ قاسى. بارىنىڭ باعاسى مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن بارا-بار.
– ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي كۇرىش سابانى مەن قاۋىزىن كومپوستاۋ پاتەنتىن يەلەنگەنىن بىلەمىز. ول قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟
– ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىڭىز سىعىلعان قالدىق سابانعا قۇرعاعىن قوسىپ ءتيىمدى كومپوست جاساۋدىڭ پاتەنتى عوي. بۇل ءادىس ارقىلى بيداي سابانىن كۇرىش سابانى مەن قاۋىزى سياقتى قولدان ءشىرىتىپ, توپىراقتى قۇنارلاندىرۋعا بولادى. بيدايدىڭ ۇنتالعان سابان ماسساسىن كومباينعا تىركەلەتىن شومەلە سالۋشىعا جيناپ, ءىرى استاۋشاعا توگۋدى ۇيىمداستىرۋعا ارنايى بريگادالار قۇرۋ كەرەك بولاتىن شىعار. بۇل عىلىمي تۇرعىدا اسا جاۋاپتى جۇمىستى ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى قولعا العانى ابزال. سابانىن كومپوستاۋ ارقىلى بيدايدىڭ ورتاشا ءونىمىن 50 پايىزعا كوتەرۋگە بولادى ەكەن. بۇعان قىزىلورداداعى كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇسىنىسىن رۇقساتپەن الىپ, قولدانعان دۇرىس بولار. كوپ جىل قولدانىستا بولعان ەگىس توپىراعىنىڭ قۇنارى تىڭ كەزەڭدەگىسىنەن 40-45%-عا تومەندەيدى. ءبىز سونى تابيعي جولمەن تىڭايتۋدىڭ جولىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
كومپوستى ىلعال كۇيىندە دە, تۇيىرشىك تۇرىندە دە جەرگە تەرەڭدەتە ءسىڭىرۋ كەرەك. ونىڭ سارقىندى سولىنەن ەرىتىندى جاساپ, ارنايى قۇرالمەن وسىمدىك تامىرىنا جەتكىزۋ دە ءونىم كورسەتكىشىن ارتتىرا تۇسەدى. وسى باعىتتا عىلىمي تاجىريبەلەر جاساۋعا ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاتيۋ عالىمدارىنىڭ الەۋەتى تولىق جەتەدى. بۇل ءىس-شارالار جۇيەلى اۋىسپالى ەگىس جوسپارى شەڭبەرىندە ورىندالادى. اۋىسپالى ەگىس تالاپتارىن ساقتاۋدىڭ ءونىم كولەمى مەن ساپاسىنا اسەرىن اركىم-اق بىلەدى. بىراق مىنا جاعدايدى دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. جوڭىشقا مەن بيداي ەگىلگەن جەردە مىندەتتى تۇردە فوسفور ەلەمەنتى جەتىسپەيدى. جوڭىشقا توپىراعىندا ازوت پەن وسىمدىك قالدىعى قالاتىنىن تاعى ەسكەرەيىك. اۋىسپالى ەگىس ءتارتىبى كەزىندە وسى تىڭايتقىش جەتىسپەۋشىلىگىنەن بيداي ساپاسىنىڭ كەيبىر قاسيەتى تومەندەۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە اۋىسپالى ەگىستە جوڭىشقا ۇلەسى قوماقتى بولعانىمەن, باكتەريالار ولاردى تەز ىدىراتىپ, قۇنارلىق قورىن ونشا وسىرمەيدى.
وسى كۇنى قاراتاۋ فوسفوريتىنەن وندىرىلگەن فوسفور تىڭايتقىشتارى ورتا فوسفاتتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ءوندىرىسىمىز فوسفوريتتەگى اۋىر مەتالداردى تىڭايتقىش قۇرامىنان ازايتۋعا قول جەتكىزە الماي وتىر. بۇل تىڭايتقىشپەن بىرگە ۋلى زاتتار مولشەرى توپىراقتا بىرتىندەپ جينالىپ جاتىر دەگەندى بىلدىرەدى. قاراتاۋ ءفوسفوريتىنىڭ قۇرامىنان ۋلى زاتتاردى تازارتۋ ءۇشىن فوسفور تىڭايتقىشىنىڭ پوليفوسفات توپتى تىڭايتقىشىن ءوندىرۋ كەرەك. ورتافوسفاتتىڭ 1 مولەكۋلاسىندا ءبىر PO4 قىشقىل قالدىعى بولسا, پوليفوسفاتتىڭ 1 ءىرى مولەكۋلاسىندا تىعىز تۇردە ورنالاسقان PO4 قالدىعىنىڭ ەڭ ازى 50, كوبى مىڭعا جۋىقتايدى. پوليفوسفاتتى تىڭايتقىشتا اۋىر مەتالدار قالدىعى جوقتىڭ قاسى ءارى ول فوسفورعا باي ەكولوگيالىق تازا تىڭايتقىش.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مۇرات جەتپىسباي,
«Egemen Qazaqstan»