ءماسليحاتتىڭ مەملەكەتشىل دەڭگەيى ماڭىزدى

جاستاردىڭ ۇلەسى ارتتى

فورۋمدا بايانداما جاسا­عان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءماسليحاتتىڭ مەملە­كەتتىك بيلىكتىڭ وتە ماڭىزدى تارماعى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, 2022 جىلى رە­فەرەندۋم ارقىلى كونس­تي­تۋ­تسياعا ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىنە, سونىڭ ناتيجەسىن­دە پارلامەنتتىڭ ءرولى ايتارلىق­تاي كۇشەيگەنىنە, جالپى بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلدانعانىنا نازار اۋداردى.

– وندا جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىككە قاتىستى ماسەلەلەر دە بار. اتاپ ايتساق, وبلىستىق ءماسليحات سايلاۋى ارالاس جۇيە ارقىلى وتەدى. ال اۋداندىق دەپۋتاتتار تەك قانا ماجوريتار­لىق تاسىلمەن سايلانادى. بۇل قادام ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنا زور سەرپىن بەردى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. اۋقىمدى رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە ساياسي باسەكە جاندانا ءتۇستى. جاڭا ەرەجەگە ساي وتكەن سايلاۋدان كەيىن ماسليحاتتارعا جاڭا ادامدار كەلدى. التى سايا­سي پارتيانىڭ وكىلدەرى دەپۋتات مانداتىنا يە بولدى. قازىر ءماسليحات مۇشەلەرىنىڭ وننان ءبىرى عانا – پارتيالىق تىزىممەن كەلگەن دەپۋتاتتار. قالعانى تۇگەل – ءبىر مانداتتى وكرۋگتەن سايلانعان ازاماتتار. ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان 434 ادام دەپۋتات اتاندى. اشىعىن ايتساق, بۇرىن سايا­سي پارتيالار ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتپەن جۇمىسقا كوپ كوڭىل بولمەيتىن. زاڭمەن تالاپ ەتكەننەن كەيىن عانا ءمان بەرە باستادى. مىسالى, پارتيالىق تىزىمدە جاستارعا ارنايى كۆوتا ءبولىندى. بۇل شەشىم ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىسكە ارالاسۋىنا جول اشىپ بەردى. بۇرىن ماسليحاتتاعى جاس ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 2 پايىزعا دا جەتپەيتىن. قازىر زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىش ەسەلەپ ارتتى دەۋگە بولادى. بۇگىن دە ورتامىزدا كوپتەگەن جاس دەپۋتات وتىر. ولار ءتۇرلى مىنبەردەن جاستارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى باتىل كوتەرىپ ءجۇر. وكىلدى بيلىكتە ايەلدەردىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. ەلىمىزدە قىز-كەلىنشەكتەر­دىڭ باستامالارىنا جان-جاق­تى قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. وسىنىڭ ءبارى رەفورمانىڭ ناقتى ناتي­جەسى ەكەنى ءسوزسىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت دەپۋتاتتار­دىڭ وكىلدى بيلىك فۋنكتسيا­سىن حالىقتىڭ سەنىمىنە ساي جو­عارى دەڭگەيدە اتقارۋىنا قاجەت بىرنەشە ماسەلەگە توقتالدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بىلىكتىلىك دەڭ­گەيىن جوسپارلى تۇردە ارتتىرۋ كەرەك دەپ سانايدى.

– ءماسليحاتتار – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى ينس­تيتۋت. سوندىقتان ونىڭ تيىمدىلىگى دەپۋتاتتاردىڭ كاسىبيلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. بىلىمىنە بىلىگى ساي دەپۋتاتتار كورپۋسىن جاساقتاۋعا, ەڭ الدىمەن, ولاردى ۇسىنعان پارتيالار مۇددەلى بولۋى كەرەك. بۇگىن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلدى. ءماسليحات دەپۋتاتتارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇل باعىتقا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇعان مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىن تارتۋ كەرەك. پارتيالار ءوز دەپۋتاتتارىنىڭ بىلىكتىلىگىن جە­تىل­دىرۋ ماقساتىندا اكادەميامەن ىنتى­ماقتاستىق ورناتقان ءجون دەپ سانايمىن. ارينە, بۇل جۇمىستى ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كاسىبي جانە قوعامدىق-ساياسي تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار حالىقپەن تىكەلەي بايلانىس جاساي بىلۋگە جانە ءوز جۇمىسى تۋرالى قوعامدى جان-جاقتى حاباردار ەتۋگە ءتيىس. مويىنداۋىمىز كەرەك, بۇل ىستە كوزگە كورىنىپ تۇرعان كەمشىلىكتەر كوپ, – دەدى پرەزيدەنت.

 

ءماسليحات پەن اكىمدەر – مەملەكەتتىڭ قوس تىرەگى

مەملەكەت باسشىسى ءماسليحاتتاردىڭ جەرگىلىكتى ەكونوميكالىق ساياساتقا ىقپالىن ارتتىرا ءتۇسۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– قازىر جاڭا بيۋدجەت جانە سالىق كودەكستەرى ازىرلەنىپ جاتىر. وندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا قاتىس­تى رەفورمانىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرى­لۋگە ءتيىس. ۇكىمەت اۋىل اكىمدەرىنىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ مەن ونى جۇمساۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋى كەرەك. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋى قاجەت. كودەكس جوبالارىن تالقىلاۋعا ءماسليحاتتار بەلسەنە قاتىسقانى ءجون. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسىنىڭ دۇرىس ءارى ءتيىمدى ءبولىنۋى وتە ماڭىزدى. دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەگە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

بۇعان قوسا پرەزيدەنت ساياسي پارتيالاردىڭ قوعامداعى وزەكتى ماسەلە­لەردى شەشۋگە باعىتتالعان جوبالارى مەن باستامالارىنا توقتالىپ, كوكتەمگى الاپات سۋ تاسقىنى كەزىندە بەكەم بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن پارتيالاردىڭ, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان دەپۋتاتتاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنە وڭ باعا بەردى.

– پارتيالاردىڭ جالپىۇلتتىق مىن­دەتتەردى شەشۋ ىسىنە جۇمىلا كىرىسەتىنى قۋانتادى. 9 مىڭنان اسا وتباسى سۋ باسقان ۇيلەرىن جوندەۋگە جانە قالپىنا كەلتىرۋگە تولەم الدى, 6 مىڭعا جۋىق وتباسىنا باسپانا ساتىپ الۋعا قارجى ءبولىندى. قىسقا مەرزىم ىشىندە 2,5 مىڭنان اسا جاڭا ءۇي سالىندى. جوسپارلانعان 2 680 ءۇيدىڭ 2 620-سى پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇنىڭ بارلىعى – مەملەكەتتىڭ, بيزنەستىڭ جانە قوعامنىڭ بىرلەسە اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. مەن ساياسي پارتيالار, ءماسليحاتتار مەن قوعامدىق ۇيىمدار ءدال وسىنداي مىزعىماس بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ سانايمىن. تۇپتەپ كەلگەندە, الدىمىزدا تۇرعان ماقسات – ورتاق. بۇل – ەلىمىزدى وركەندەتۋ جانە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ, – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى اۋىل, اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ جۇيەسى ەلىمىزدە جاڭا ساياسي احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشقانىن اتاپ ءوتتى.

– جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە جاڭا بۋىن وكىلدەرى كوپتەپ كەلە باستادى. كاسىپكەرلەردىڭ, قوعامداعى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ, جاستاردىڭ اراسىنان شىققان اكىمدەر از ەمەس. قازىر ولار ەل باسقارۋ ءىسىن ۇيرەنىپ, تاجىريبە جيناپ جاتىر. جەدەل شەشىم قابىلداپ, جۇمىستى دەر كەزىندە ۇيىمداستىرۋعا بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل قىستا جىلۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىندا كۇردەلى جاعداي بولعان كەزدە انىق بايقالدى. كوكتەمدەگى تاسقىن دا كىمنىڭ قولىنان ءىس كەلەتىنىن ناقتى كورسەتتى. شارۋاعا شيراق ءارى ەلگە جاناشىر ازاماتتاردىڭ اكىم بولعانى دۇرىس. ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. اسىرەسە ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن اكىمدەردىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەگەنى ءجون. ويتكەنى ولاردى مەملەكەتتىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى قوس تىرەگى دەۋگە بولادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

 

الەمدىك پروگرەستەن شەت قالماۋعا ءتيىسپىز

پرەزيدەنت بىرنەشە كۇننەن كەيىن وتەتىن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, وعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­داما­سىنىڭ جارقىن كورىنىسى دەپ باعا بەردى.

– اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ءوز ۇس­تانىمىمدى بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ايتتىم. الەمدەگى پروگرەستەن شەت قالماۋ ءۇشىن ءبىز باسەكەلەستىكتە ءوز ارتىق­شىلىقتارىمىزدى پايدالانۋىمىز كەرەك. ازاماتتار قولداپ داۋىس بەرسە, بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇكىل تاريحىن­داعى ەڭ ءىرى جوباعا اينالادى. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ – ۇزاق مەرزىمدى جوبا. بى­راق بۇل باستاما ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋىن ونجىلدىقتارعا ىلگەرىلەتەدى, سون­داي-اق ينجەنەرلەر شوعىرى مەن ءارتۇرلى بەيىندەگى ماماندار لەگىن دايارلاۋعا ىقپال ەتەدى. دەمەك ونىڭ پايداسىن قازىرگى جاستارىمىز بەن بولاشاق ۇرپاق كورەدى, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورى­تىندىلاي كەلە, دەموكراتيا ۇزدىكسىز جۇرەتىن ۇدەرىس ەكەنىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى كەز كەلگەن تابىستى دەموكراتيالىق قوعام اينالاسىنا بەيجاي قارامايتىن ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا عانا داميدى, ومىرشەڭ بولادى.

بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلەر ۇرپاققا قاجەتتى جاعداي جاساۋ ورتاق پارىزىمىز ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ جان-جاقتى دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى باسىمدىعى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت باقىتتى بالالىقتىڭ نەگىزى وتباسى ينستيتۋتى ەكەنىنە توقتالىپ, اتا-انالاردى تاربيە ماسەلەسىنە سالعىرت قاراماۋعا شاقىردى. اسىرەسە ۇرپاقتىڭ تسيفرلىق دۇنيە­لەر­گە تاۋەلدى بولۋى مەن ۆيرتۋالدى الەم­گە شەكتەن تىس قۇمارتۋى دەرتكە اينا­لىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىل­دىرىپ, كەرىسىنشە, ولارعا ەل ىشىندەگى شىنايى قاھارمانداردى ناسيحاتتاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

– مىسالى, جاقىندا وتكەن دۇنيە­جۇزىلىك وليمپياداداعى شاحماتشى قىزدارىمىزدىڭ جارقىن جەڭىسى ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق. ءبىزدىڭ وقۋشىلار ماتەماتيكادان, فيزيكادان جانە باسقا دا پاندەردەن وتكەن وليمپيادالاردا جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ ءجۇر. وسىنداي تالانتتى بالالاردى قولداپ, ولاردىڭ ۇستازدارىن ىنتالاندىرۋ كەرەك. تاياۋدا اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ وسى تۋراسىندا: ء«بىزدىڭ سپورتشىلار وليمپياداعا بارىپ, قارسىلاستارىن توپەلەپ ۇرىپ, تاناۋىن بۇزىپ كەلەدى. كەيىن ولاردى اۋەجايدا قاراقۇرىم حالىق قارسى الىپ قۇتتىقتايدى, ءتىپتى پاتەر مەن كولىك سىيلاپ جاتادى. ال ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا پاندەرىنەن وتكەن حالىقارالىق وليمپيادالاردا ءبىرىنشى ورىن العان بالالارىمىزعا مۇنداي قۇرمەت كورسەتىلمەيدى», دەپ ورىندى پىكىر ءبىلدىردى, – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قوعامدا تازالىق مادەنيەتىن قالىپ­تاستىرۋدىڭ, زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن ورناتۋدىڭ ماڭىزى جونىندە پىكىر ءبىلدىردى.

 

ەلدەگى اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ تەمىرقازىعى

ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ فورۋمىندا ءسوز العان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ «Amanat» پارتياسى ۇيىمداستىرعان بۇل جيىن ورتالىق پەن ايماقتارداعى, بارلىق بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا فورماتى سانالاتىنىن, مەملەكەتتىك ماڭىزدى شەشىمدەردى قابىلداۋعا كۇللى قوعامنىڭ اتسالىسىپ جاتقانىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە تۇبە­گەيلى رەفورمالار قولعا الىندى. كونس­تيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمى­سى جولعا قويىلدى. بۇل رەفورمالار تۇيت­كىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە, با­يىپ­تى شەشىمدەر قابىلداۋعا جول اش­تى. زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قىز­مەتى مەن مازمۇنى دا تولىقتاي وزگەر­دى. كوپ­پار­تيالى پارلامەنت ءتۇرلى پىكىر­لەردى توعىستىرعان قوعامنىڭ ۇنىنە اينالدى. قازىرگى ۋاقىتتا كۇن تارتىبىندەگى كەز كەلگەن ماسەلە پارلامەنت قابىرعاسىن­دا اشىق تالقىلانىپ جاتىر. ازامات­تار­دى الاڭداتقان ەڭ كوكەيكەستى ماسەلە­لەر زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشىمىن تا­ۋىپ كەلەدى. مىسالى, حالىقتىڭ نەسيە قارىزى, ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, لۋدومانيا, ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىك, ۆەيپتەر سياقتى كەسەلدەرگە زاڭمەن توسقاۋىل قويىلدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى, وسىنىڭ ءبارى – ءوزىڭىز ايتىپ جۇرگەن زاڭ ۇستەمدىگى مەن ءتارتىپ قاعيداسىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى, – دەدى ءماجىلىس سپيكەرى.

ە.قوشانوۆ قوعام سۇرانىسىنا نەگىز­دەلگەن «قارىزسىز قوعام», «جەر امانا­تى», «اۋىل اماناتى» سەكىلدى ماڭىز­دى جوبالارعا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازا­ماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان «قارىزسىز قوعام» جوباسى تۇرعىنداردى قارىزدىڭ قۇر­ساۋىنان شىعارۋعا كومەكتەسەدى. جوبا اياسىندا ۇكىمەتپەن بىرگە بيىلدىڭ وزىندە 750 مىڭ ادامعا قولداۋ كورسەتىپ, وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ول قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن اتالعان جوبا بيىلدان باستاپ جالپىحالىقتىق سيپات العانىن جەتكىزدى.

– حالىقتىڭ ەرەكشە قولداۋىنا يە بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر باستاما – «جەر اماناتى» جوباسى. بۇل جۇمىستى ۇكىمەتپەن, باس پروكۋراتۋرامەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە جۇرگىزىپ جاتىرمىز. قازىرگى تاڭدا 11 ملن گا جەر مەملەكەتكە قايتارىلدى. اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «اۋىل اماناتى» جوباسى دا جەمىستى ىسكە اسىپ جاتىر. بۇل جوبا ءسىزدىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماڭىزدان باستاۋ الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مىڭداعان ازامات شاعىن كاسىبىن اشىپ, تۇرمىسىن تۇزەدى. جوبا جۇزدەگەن وتباسىنىڭ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتەن ارىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ءبىز بۇل جوبالاردى ءارى قاراي دا تاباندى تۇردە ىسكە اسىرا بەرەمىز. وسى جۇمىستىڭ بارلىعىنا ءماسليحات دەپۋتاتتارى بەلسەنە قاتىسىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى, – دەدى ە.قوشانوۆ.

ءوز ءسوزىنىڭ سوڭىندا ءماجىلىس توراعا­سى ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ەلدەگى اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ تەمىرقازىعى ەكەنىن, وسى باعىتتاعى وڭ وزگەرىستەر قوعامنىڭ ءۇمىتىن وياتقانىن ايتتى.

– حالقىمىز پرەزيدەنتتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ وتىر. ازاماتتارىمىز تاڭدا­عان جولىمىزدىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەت­كىزىپ, وتكەن كونستيتۋتسيالىق رەفەرەن­دۋمدا, پرەزيدەنت سايلاۋىندا تولىق سە­نىم ءبىلدىردى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىز ۇلت مۇددەسىنە, ەل تاعدىرىنا كەلگەندە بىرىگە الاتىنىمىزدى تالاي مارتە دالەلدە­دىك. الداعى ۋاقىتتا دا دالەلدەي بەرەمىز. ەرتەڭگى رەفەرەندۋمدا دا وسى سەنىمنىڭ ۇدەسىنەن شىعامىز دەپ ويلايمىن. ويت­كەنى بۇل ءۇمىت پەن سەنىمنىڭ ارتىندا مەم­لەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى تۇر. وسى جولدا حالقىمىزبەن بىرگە دەپۋتاتتار دا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋى كەرەك. ويتكەنى پرەزيدەنت باستامالارىن, رەفورمالارىن تابىستى ىسكە اسىرۋ – بارلىعىمىز­دىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىمىز, – دەدى ول.

 

دەپۋتاتتىڭ ەكى ۇسىنىسى

جيىن بارىسىندا ءسوز العان ءماجىلىس دەپۋتاتى, اقىن رينات زايىتوۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا قوعام ءومىرى مەن بولاشاعى ءۇشىن ءوزىنىڭ ەكى قۇندى ۇسىنى­سى بار ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ءبىرى ءداس­تۇرلى ۇلتتىق تەاتر اشۋ بولسا, ەكىنشىسى – مەك­تەپ باعدارلاماسىنا «جاڭا قازاق ادەبيەتى» ءپانىن ەنگىزۋ. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەش ەسكەرىلمەي تاسادا قالعان ۇلتتىڭ ءتول ونەرىن تورگە شىعاراتىن ۋاقىت كەلدى.

– قورقىت اتامىزدىڭ قولىنان تۇس­پەگەن قوبىز, ءسۇيىنباي سوزىمەن ابىروي-نامىسىمىزدى اسقاقتاتقان ايتىس, كۇي اتاسى قۇرمانعازى مەن تاتتىمبەت, ماڭعىستاۋدان سىر بويىنا دەيىن جىر توككەن سۇلەيلەر مەن قايقىلار, الەمدى انىمەن مويىنداتقان امىرەلەردىڭ مۇراسى بۇگىندە وزدەرىنە لايىق تۇعىرعا ورنالاسا الماي كەلەدى. ۇلتتىق ءداستۇر مەن ونەردىڭ ورداسىنا اينالاتىن وڭاشا شاڭىراق قاجەت. ماسەلەن, قىتايداعى ءداستۇرلى بەيجىڭ ورتالىعى, يتاليا­داعى لا سكالا, قىرعىز اعايىننىڭ ءداستۇر­لى ماناس ورتالىعى ءوز ۇلتىنىڭ ءتول ونەرى مەن ءداستۇرىن ساقتاپ, دامىتىپ وتىر. بىزگە دە وسىنداي رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ۇلتىمىزدىڭ ءان, كۇي, جىر, ايتىس, تەرمەسىن الەمگە تانىتاتىن ءبىر ءداستۇرلى ۇلتتىق تەاتر اۋاداي قاجەت. بۇل جاي عانا تەاتر ەمەس, قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني بايلىعىن بارشاعا پاش ەتىپ, ۇرپاق تاربيەسىنە وڭ اسەرىن تيگىزەتىن ورتالىق بولاتىنىنا ەش كۇمانىم جوق, – دەدى رينات زايتوۆ.

سونىمەن قاتار دەپۋتات قازىرگى بالالار «اياز اتا كەلىپ تۇر, ماعان سالەم بەرىپ تۇر» دەگەننەن ءارى اسا الماي قالعانىن, ولاردىڭ بويىنا وتانشىلدىق رۋح پەن ۇلتتىق سانا-سەزىمدى ءسىڭىرۋ ءۇشىن مەكتەپتىڭ 7-11-سىنىپتارىنا ارنالعان باعدارلاماسىنا «جاڭا قازاق ادەبيەتى» ءپانىن ەنگىزۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن جەتكىزدى.

 

ەنەرگيا تاپشىلىعىن شەشۋدىڭ جالعىز جولى

«قازاتومپروم» ۇاك» اق يادرولىق وتىن تسيكلى جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى, يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاس مامان, «بولاشاق» باعدارلاسىنىڭ تۇلەگى اسەت ماحامبەتوۆ ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ فورۋمىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاتىستى ويىمەن ءبولىسىپ, الەم ەلدەرىندەگى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدە اتوم ەنەرگەتيكا سالاسى مۇقيات قاداعالانىپ, جۇيەلى باقىلاۋدا بولاتىندىقتان, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق.

– قازىردىڭ وزىندە الەمنىڭ دامىعان فينليانديا, وڭتۇستىك كورەيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان, فرانتسيا سياقتى 7 عانا ەلدىڭ وزىندە 203 رەاكتور ورنالاسقان. ال ءبىر عانا اقش-تىڭ وزىندە 94 رەاكتور 97 مىڭ مەگاۆاتت ەلەكتر قۋاتىن بەرىپ تۇر. باسقا مەملەكەتتەر وسى سالانى دامىتىپ جاتقاندا ءبىز نەگە كەنجە قالۋىمىز كەرەك؟! ودان باسقا ىرگەلەس وزبەكستاندا اەس بىزدەن نەبارى 60-70 شاقىرىم جەردەگى جيزاق وڭىرىندە سالىنباقشى. جان-جاعىمىزدىڭ بارلىعى اەس بولسا, ءبىز نەگە سالماۋىمىز كەرەك؟ – دەدى ول.

سونداي-اق ول جىل وتكەن سايىن ەلى­مىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشى­لىعى ايقىن سەزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

– مۇنى شەشۋدىڭ ءبىر عانا جولى – جوعارى تەحنولوگيالىق اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ. بۇل ءۇشىن بىزدە اەس-كە قاجەتتى ۋراننىڭ قورى جەتكىلىكتى. بۇعان قوسا 2021 جىلدان باستاپ دايىن يادرولىق وتىن وندىرەتىن زاۋىتتى ىسكە قوستىق. بۇل شيكىزات ەمەس, اتوم رەاكتورلارىنا تىكەلەي ارنالعان دايىن وتىن. سوندىقتان تاياۋ كۇندەرى وتەتىن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ءبىز دۇرىس تاڭداۋ جاساۋىمىز كەرەك. رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى ەلىمىزدىڭ عىلىمىنا, ەنەرگەتيكا مەن ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى, – دەدى اسەت ماحامبەتوۆ.

 

وتاندىق ءونىم ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت

اتىراۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى سىرىمبەك سارسەمباەۆ ءسوز الىپ, بيىلعى كوكتەمگى تاسقىن كەزىندە ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى قۇلسارىنى تۇگەل سۋ العانىن, وسى ۋاقىتتا «Amanat» پارتيا­سى ۇنەمى حالىقپەن بىرگە بولىپ, كوپ­تەپ-كولەمدەپ ءتىلسىز جاۋدىڭ بەتىن قاي­تارعانىن ايتتى.

– بۇگىندە تابيعي اپاتتان زارداپ شەككەن تۇرعىندار جاڭا باسپانالارى­نىڭ كىلتىن الىپ, قونىس تويىن اتاپ ءوتتى. الايدا بۇل اپات وبلىستارداعى گيدرو­تەحنيكالىق نىسانداردى قايتا جاڭ­عىر­تۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتتى. ماسەلەن, جىلىوي اۋدانىنداعى «ارالتوبە» سۋ قويماسى جەم وزەنى بويىندا تاسقىن سۋ اپاتتارىنىڭ الدىن الۋعا جانە اۋىل­شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن وتە ۇلكەن كومەك بولار ەدى, – دەدى ول.

سونداي-اق دەپۋتات ارقالىق, قۇلسارى, كەنتاۋ, ريددەر, ساران سياقتى ەلى­مىزدەگى 27 مونو قالادا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلەلەرگە توقتالدى.

– قۇلسارى قالاسى ءۇشىن ەڭ الدىمەن تەز ارادا زامان تالاپتارىنا ساي كارىز­دىك لاس سۋدى تازارتۋ قوندىرعىلارى مەن اۋىزسۋدى تازارتۋ قوندىرعىلارىن سالۋ كەرەك. بۇل قالا تۇرعىندارىنىڭ ساپالى اۋىزسۋ پايدالانۋىنا جانە ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا اكەلەر ەدى. بۇعان قوسا بارلىق مونوقالانىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ءىرى كومپانيالار ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ تا­ۋارى مەن ءونىمىن ساتىپ الۋعا باسىم­دىق بەرۋ كەرەك. بىراق ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى مەكەمەلەر وزدەرىنە قاجەتتى وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتارىن, بارلىق كەرەكتى زات­تارىن شەت ەلدەردەن اكەلىپ جاتىر. بۇگىندە تەڭىزشەۆرويل, قاراشىعاناق پەترو­ليۋم وپەرەيتينگ, نسوس سياقتى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ءۇش مەكەمەنىڭ ساتىپ الىپ وتىر­عان تاۋارلارىنداعى وتاندىق ۇلەس, وتاندىق ونىمدەرمەن (قامتۋ) مولشەرى شامامەن 10%-دان اسپايدى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ ساتىپ الاتىن تاۋارلارىنىڭ ۇلەسىن كەمىندە 50 پايىزعا جەتكىزۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن, – دەدى س.سارسەمباەۆ.

سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا ءما­جىلىس دەپۋتاتى يۋليا كۋچينسكايا, قارا­­عاندى وبلىستىق ماسليحاتىنىڭ دەپۋ­تاتى, كەنشىلەردىڭ «قورعاۋ» كاسىپودا­عىنىڭ توراعاسى ەۆگەني بۋسلاەۆ ءسوز سويلەدى.