كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وعان پرەمەر-مينيستر, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پەن جوعارعى سوت توراعالارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت كەڭسەسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارى جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كۇن تارتىبىندە ەكى ماسەلە قارالدى.
ونىڭ العاشقىسىن, ياعني كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى” اتتى جىل سايىنعى جولداۋىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆ وقىپ بەردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيا مىزعىماستىعىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى, مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنىڭ تۇپقازىعى بولىپ تابىلادى, ول بۇكىل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بىرلىگى مەن ۇيلەسىمدىلىگىن, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى, دەدى ي.روگوۆ. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتوراعاسىنىڭ پايىمىنشا, قۋاتتى دا جاۋاپتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتىنىڭ بولۋى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قىزمەتى ارقاسىندا قازاقستان ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ تابىلاتىن ەگەمەن, بەيبىت جانە تۇراقتى, بەدەلدى, گۇلدەنگەن جانە ءومىر سۇرۋگە ءتيىمدى مەملەكەتكە اينالدى. رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ مەملەكەتتىك پراكتيكادا كورىنىس تاپقان كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارى ءبۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ساياساتىنىڭ دايەكتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
ي.روگوۆ, سونىمەن قاتار, وتكەن 15 جىل ىشىندە پارلامەنت كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جانە ونىڭ ەرەجەلەرىن دامىتۋ ماقساتىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ءتۇرلى سالالارىن رەتتەيتىن 1700-دەن استام زاڭ قابىلداعاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزى قۇرىلعاننان باستاپ 180-گە جۋىق ءوتىنىش قاراسا, سولاردىڭ 70-كە جۋىعى پارلامەنتكە تيەسىلى ەكەن. سونداي-اق سوتتاردان – 64, پرەمەر-مينيستردەن –23 جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋلىلارىن قوسىمشا ءتۇسىندىرۋ تۋرالى 8 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. وسى وتىنىشتەر بويىنشا 140-تان استام نورماتيۆتىك قاۋلىلار قابىلدانعانى دا نازاردان تىس قالمادى. بۇل رەتتە 25 زاڭ جانە حالىقارالىق شارت تولىعىمەن نەمەسە ءبىر بولىگىندە كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلعان. پارلامەنتكە ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جىل سايىنعى 12 جولداۋ ءجىبەرىلگەن. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق پوزيتسيالارىنا سايكەس 65 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپتى. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ پراكتيكاسى مەن ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيىن تالداي كەلە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ شىقتى, ونىڭ الەۋەتى ازايعان جوق جانە كونستيتۋتسيادا باياندى ەتىلگەن قۇقىقتىق يدەيالار, پرينتسيپتەر مەن نورمالار مەملەكەت پەن قوعام دامىعان سايىن, سول ءۇشىن قاجەتتى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلار جاسالعان سايىن اشىلا تۇسۋگە ءتيىس دەپ پايىمدايدى.
كۇن تارتىبىندە ەكىنشى بولىپ ۇكىمەت پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ ءجونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالدى. ۇكىمەت تاراپىنان باياندامانى قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ جاسادى. ول وتكەن جىل بيۋدجەتىنىڭ اتقارىلۋى پرەزيدەنت جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋمەن بايلانىستى جۇرگىزىلگەندىگىن ايتا كەلىپ, ناتيجەسىندە ەلباسىنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك تاپسىرمالارى ورىندالعانىن ەرەكشە اتادى. بولات بيداحمەت ۇلى وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الەمدىك ەكونوميكا رەتسەسسيادان شىعا باستاعانىن, ايتسە دە كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ول سوزىلمالى سيپات العاندىعىن قاپەرگە سالدى. ال ەلىمىزدە سول كەزدىڭ وزىندە وڭ ۇردىستەر بايقالعان. ءسويتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ءتۇسۋى ءتيىس سالىقتار مەن تۇسىمدەر سوماسى 2 تريلليون 800 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا 3 تريلليون 311 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان. تاپشىلىق 510 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. وسى ورايدا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە ۇلەسكەرلەردى, اگروونەركاسىپ سەكتورىن, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 10 ميلليارد اقش دوللارى بولىنگەن. ب.جامىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردى كاپيتالداندىرۋ ەسەبىنەن كرەديتتىك ستاۆكالار تومەندەپ, 43 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالىپ قالعان. يپوتەكالىق كرەديتتى قايتا قارجىلاندىرۋ ارقاسىندا 30 مىڭ قارجى سالۋشىنىڭ ءوز تولەمدەرىن 30 پايىزعا تومەندەتۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىلىپتى. بانكتەر 144 ميلليارد تەڭگەگە 2,5 مىڭنان استام قارىز الۋشىنى قارجىلاندىرىپ, كوپتەگەن جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋعا قول جەتكىزىلگەن.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ومارحان وكسىكباەۆتىڭ بايانداماسى قاتقىل شىقتى. ونىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بىرقاتار پايدالانىلماعان رەزەرۆتەرگە جول بەرىلگەن. ماسەلەن, قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كەلىسىم بويىنشا يادرولىق ونىمدەردى كادەگە جاراتۋ قىزمەتىنەن تۇسكەن قاراجات 1996 جىلدان بەرى جەكە قۇرىلىم ەسەپ-شوتىندا جاتىپتى. تەك تەكسەرۋ ءناتيجەسىندە 31,1 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەتكە قايتارىلعان. وسى رەتتە و.وكسىكباەۆ ەلىمىز قورعانىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جىل سايىن قارۋ-جاراق ساتىپ الۋعا قىرۋار قارجى بولىنگەنىمەن, ونىڭ پايدالانىلماي جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. شەتەلدىك ينۆەستورلار وتاندىق مامانداردى دايارلاۋعا جىل سايىن 20-30 ميلليارد تەڭگە ءبولىپ كەلسە, مۇنداي قاراجاتتاردى بيۋدجەتتەن دە قاراستىرۋ قاجەت, دەپ سانايدى كوميتەت توراعاسى.
ۇكىمەت, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك اكتيۆتەردىڭ ءتيىمدى تەتىگىن ازىرلەۋ جونىندە تولىق شارا قولدانا الماي كەلەدى. كوميتەت ءتوراعاسى سوڭعى 5 جىلدا قۇرىلعان 116 اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ 51-ءى بۇگىنگى تاڭدا زالالدى قىزمەت اتقارۋدا ەكەندىگىنە وكىنىش ءبىلدىردى. سونداي-اق كوپتەگەن دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قارجىسى دەپوزيتتەردە شوعىرلانسا, ودان تۇسەتىن ديۆيدەنتتەر تەك بەلگىلى ءبىر توپقا عانا قىزمەت جاساۋدا ەكەندىگى دە العا تارتىلدى. ەندى وسى قارجىلار بيۋدجەتكە ءتۇسۋى ءتيىس, دەپ سانايدى و.وكسىكباەۆ. ول, سونىمەن بىرگە, جىل سايىن ۇكىمەت قارىزدارىنا قىزمەت كورسەتۋ كولەمىنىڭ ارتىپ وتىرعاندىعىن دا نازارعا سالدى. 2009 جىلى قىزمەت كورسەتۋ قارجىسى 69 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. سول سياقتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ نىسانالى ترانسفەرتتەردى يگەرە الماۋى دا سىنعا ۇشىرادى. يگەرە الماۋ سالدارىنان قارجىلار قايتا بولۋگە تۇسكەن. مۇنداي جاعداي ءوز كەزەگىندە ءوڭىرلەردە قارجىلاردىڭ قوردالانىپ قالۋىنا الىپ كەلەدى ەكەن. مىسالى, نىسانالى ترانسفەرتتەر كولەمى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا بىلتىر 4 ەسەگە ارتىپ, 39,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعانى بەلگىلى بولدى. سونىڭ 63 پايىزى بيۋدجەت اكىمشىلەرىنە, ال قالعان بولىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تيەسىلى كورىنەدى. كوميتەت توراعاسى جەرگىلىكتى جەرلەردە جاسىرىن رەزەرۆتەردىڭ دە بارلىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, سولاردى پايدالانۋ ارقىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جۇكتەمەسىن تومەندەتۋگە بولار ەدى, دەگەن پايىمىن دا ورتاعا سالدى.
بۇدان كەيىن سەنات پەن ءماجىلىستىڭ بيۋدجەت جانە قارجى كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەلەرى جانسەيىت سارسەنقۇلوۆ جانە امانجول جازين قوسىمشا بايانداما جاسادى. ەكى بايانداماشى دا ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبىن بەكىتۋدى ۇسىندى.
بىرلەسكەن وتىرىستا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ دەپۋتاتتاردىڭ بىرقاتار سۇراقتارىنا وراي تۇسىنىك بەردى. وندا كوپتەگەن وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرگە ناقتى جاۋاپتار الىندى. ارتىنان پارلامەنت ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن بەكىتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.