ءتىل تازالىعى – وي تازالىعى

وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى وڭىردەگى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعى جۇمىسىنىڭ ناتي­جەسىندە كەيىنگى جىلدارى «تىڭدا! ءتۇسىن! ءتىل ۇيرەن!», «قازاق ءتىلىن كينوفيلمدەر ارقىلى وقىتۋعا ارنالعان جاتتىعۋلار جيناعى», «قازاق ءتىلىن مەڭگەرتۋگە ارنال­عان ماتىندەر جيناعى» اتتى ادىستەمەلىك قۇرال­دار باسپا ءجۇزىن كورگەنىن اتاپ ءوتتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا 2 جىل قاتارىنان ورتالىقتىڭ مەملەكەتتىك ءتىل وقىتۋشىلارى باس جۇلدەنى يەلەندى.

ءتىل ورتالىعىنىڭ جانىنداعى عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «مەم­لەكەتتىك تىلدەگى اس ءمازىرى مەن تاعام اتاۋلارى: قازىرگى جاعدايى, پروبلەمالارى» اتتى مونوگرافيا-انىقتامالىق پەن «تاعام اتاۋ­لارى» سوزدىگى جارىققا شىقتى. بۇل ادىستەمەلىك قۇرالدار كاسىپكەرلەردىڭ اس مازىرلەرىن مەملەكەتتىك تىلدە ساۋاتتى جازۋى ءۇشىن كاسىپكەرلىك پالاتاسىنا, قالا, اۋدان اكىمدىكتەرىنە جانە وسى سالا ماماندارىن دايارلايتىن ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارى مەن كىتاپحانالارعا تاراتىلدى.

«قازىرگى تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندەگى باس­­تى ماقسات ءتىلىمىزدى تسيفرلىق كەڭىس­­­­تىكتە وركەندەتۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل باعىت­تا ء«تىل – قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تي­كالىق ورتالىعى بىرنەشە جوبانى قولعا العا­نىن دا بىلەمىز. ءبىزدىڭ وڭىردە دە وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن قورقىت اتا اتىن­داعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان «جاساندى ينتەللەكت» ينستيتۋتى اشىلىپ, ءوڭىر جاستارى جاساندى ينتەللەكت, كيبەر­قاۋىپسىزدىك جانە ينفورماتيكا مامان­دىقتارىن يگەرىپ جاتىر. الداعى ۋاقىت­تا جاس ماماندار جاساندى ينتەللەكت ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىز»,  دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

2001 جىلى رەسپۋبليكادا العاشقى بولىپ مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءىس قاعاز­دار جۇرگىزۋدى مەملەكەتتىك تىلگە كوشىر­گەن وڭىردە بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 99,6 پايىزعا جەتىپ وتىر.

جيىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرساۋلە رساليەۆا «قازاق ءتىلى ءپانى – تىلدەگى وزگەرىستەردى ەڭسەرۋدىڭ باس­تى تەتىگى» اتتى حابارلاما جاسادى. ءتىلدى بوتەن سوزبەن بىلعاۋدىڭ جاستارعا اسەرىن ءتۇرلى مىسالمەن تۇسىندىرگەن عالىم قازىر كوپ مەملەكەت وسى ماسەلەگە باس اۋىرتىپ وتىرعانىن ايتادى. بۇل باعىتتا ءتىلى حالىقارالىق قارىم-قاتىناس تىلدەرى قاتارىندا تۇرسا دا ونى قورعاپ, دامىتۋدى جان-جاقتى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان فرانتسۋزداردان ۇلگى الۋعا بولادى. الەم­دە 130 ميلليوننان استام ادام سويلەيتىن جاپون ءتىلىنىڭ جاعدايى جار شەتىندە تۇر دەپ ايتا المايمىز. سويتە تۇرا جاپوندار ونىڭ تازالىعىنا ەرەكشە تالاپ قويادى, دۇرىس قولدانۋىن قاتتى قاداعالايدى.

«جاقىندا عانا جاپونيادا تەلە­­ارنالاردىڭ ءبىرى باعدارلاماسىندا اعىل­شىن ءتىلىن كوبىرەك قولدانعانى ءۇشىن مەملەكەتكە ۇلكەن ايىپپۇل تولەدى. بۇل – ءتىلدى قورعاۋ ءۇشىن جاسالعان امال. ءتىل تازالىعىن ساقتايتىن بىردەن-ءبىر ورىن – مەكتەپ. سوندىقتان دا بالا تىلىنە باستان ءمان بەرۋ كەرەك», دەيدى عالىم.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 10-15­ جىل بۇرىن ەشكىم «مەن ويلايمىن» دەپ ءسوز باستامايتىن. وسى كۇنى كەيبىر جۋر­­­ناليستەر وسىلاي ءسوز ساپتايتىن بولىپ ءجۇر. ەلگە ءبىلىم ۇيرەتەتىن مۇعالىم مەن عالىمدار «مەن ويلايمىن» دەپ ءسوز باستاپ, «ۇلكەن راحمەتپەن» پىكىرىن تۇيىندەپ جاتقاندا, باسقالارعا نە ايتامىز؟ «مەندە شار, سەندە قۋىرشاق» دەپ جۇرگەن بالانىڭ, «ايتۋ كەرەكپىز, بارۋ كەرەكسىزدەر» دەپ سويلەيتىن ەرەسەكتىڭ ءتىلىن بۇگىن تۇزەمەسەك, ەرتەڭ كەش بولادى.

كونفەرەنتسيادا ء«تىل – قازىنا» ۇلت­تىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالى­عىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ليزا ەسبوسىن «جاساندى ينتەللەكت وزەگى – ءتىل», وسى ورتالىقتىڭ عالىم حاتشىسى گۇلشات ءتۇسىپوۆا «قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.

ءىس-شارا بارىسىندا ءتىل جاناشىرلارى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن جەتىل­دىرۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى.

كونفەرەنتسيا سوڭىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى شاحماردان بايمانوۆ ايماق­تاعى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىل­عانىنا 15 جىل تولۋىنا وراي وڭىردەگى ءتىل جاناشىرلارىن ماراپاتتادى.

قىزىلوردا