پولشانىڭ گدانسك قالاسىنىڭ مۋزەيىندە قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ستالين سىيلاعان مۇشتىك تۇرعانىن ەستىپ, تاڭعالدىق. ال حاباردى جەتكىزگەن اۋىلداسىمىز ابىلقايىر مۇستافين «سۋرەتىن جىبەرەمىن, استىندا پولياك جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جازىلعان تۇسىنىك ءسوز بار» دەگەندە, نانباسىمىزعا بولمادى.
ابەكەڭ كەشىكپەي مۇشتىكتىڭ سۋرەتىن جىبەردى. ونىڭ استىندا شىنىندا پولياك جانە اعىلشىن تىلدەرىندە سوزدەر بار ەكەن. ونى قازاقشاعا اۋدارساق, ماعىناسى تومەندەگىدەي: «كەڭەس باسشىسى بۇل مۇشتىكتى 1941 جىلدىڭ قىسىندا ماسكەۋدى قورعاۋدا ەرلىك كورسەتكەن قازاق پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنا سىيلاعان».
دەمەك ابىلقايىر ءمۇستافيننىڭ سوزدەرى راس بولىپ شىقتى. ەندەشە, بۇل كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق باتىر اتانعان, كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ داڭقىن ارتتىرا تۇسەتىن باعا جەتپەس قۇندى دەرەك.
وسى ارادا ابىلقايىر ءمۇستافيننىڭ كىم ەكەنىن دە تانىستىرا كەتەلىك. قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ەسىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى ياۆلەنكا سەلوسىندا كوپ جىلدان بەرى نوتاريۋس بولىپ قىزمەت اتقارادى. اكەسى بالتابەك مۇستافين – مارقۇم ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان, بەرليندى العانداعى ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالعان. ۇزاق جىلدار بويى تۋعان اۋىلى تاۋاعاشتىڭ باسقارۋشىسى بولىپ, ەل-جۇرتتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن جان. ابىلقايىردىڭ قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى قازىر پولشادا تۇرادى ەكەن. قىزى بايان ۆارشاۆانىڭ ءبىر فيرماسىندا شىعىس ەۋروپا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كورىنەدى. كەزىندە بۇل فيرمانىڭ ماسكەۋدە دە فيليالى بولىپ, بايان سوندا قارجى ديرەكتورى بولىپتى. فيليال جابىلعان سوڭ پولشاعا قونىس اۋدارادى. كۇيەۋ بالاسى دا سونداعى ءبىر فيرمادا قىزمەتكەر. «2022 جىلدىڭ تامىز ايىندا بايبىشەم ەكەۋمىز پولشاعا دەم الۋعا باردىق. ۆارشاۆا قالاسىن وعان دەيىن دە كورگەنبىز, سوندىقتان گدانسك قالاسىنا دا بارىپ قايتايىق دەپ شەشتىك. ويتكەنى بۇل – تاريحي قالا. ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارنالعان ورتالىق مۋزەيى وتە باي ەكەن. اسىقپاي ارالاپ جۇرگەنىمىزدە, كوزىمىز وسى ەكسپوناتقا ءتۇستى. بايان ونىڭ استىنداعى جازۋدى وقىپ, ايعايلاپ جىبەرۋگە شاق قالدى. «قازاق», «باۋىرجان مومىش ۇلى» دەگەن سوزدەر كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. مۋزەيدە فوتوعا تۇسىرۋگە رۇقسات جوق, الايدا ءبىز تەلەفونىمىزبەن ءتۇسىرىپ الدىق. ال «بۇل سۋرەت سىزدەرگە قاشان كەلدى, كىم بەردى؟» دەپ سۇرايتىنداي قاسىمىزدا ەش قىزمەتكەر بولمادى», دەدى ول.
گدانسك قالاسى تۋرالى ايتا كەتەر بولساق, بۇل شاھاردىڭ تاريحى تىم الىسقا كەتەدى. حالىق سانى جونىنەن التىنشى ورىن السا دا, وزىنەن الدەقايدا ۇلكەن قالالارعا قاراعاندا اتاقتى. مىسالى, حالىق سانى بويىنشا ءۇشىنشى ورىن الاتىن ءلودزدى كوپ ادام بىلمەسە دە, گدانسكىنى بىلمەيتىن ادام جوق.
تاريحى V عاسىردان باستالاتىن قالانى 1308 جىلى تەۆتون وردەنى (نەمىستەر) باسىپ الىپ, پرۋسسيانىڭ قۇرامىنا قوسىپ, اتاۋىن دانتسيگ دەپ وزگەرتەدى. 1466 جىلى پولشا اسكەرلەرى 13 جىلدىق سوعىستا تەۆتون وردەنىن تالقانداپ, گدانسكىنى وزىنە قايتارادى. وسى كەزدەن قالا ايرىقشا مارتەبە يەلەنىپ, بالتىق تەڭىزىندەگى ۇلكەن پورتقا اينالا باستايدى. 1569-1795 جىلدارى پاتشالىق قۇرعان رەچ پوسپوليتا وداقتاس مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, بۇل وداق اۋستريا, پرۋسسيا جانە رەسەيدىڭ شاپقىنشىلىعىنان ىدىراعاندا گدانسك پرۋسسيانىڭ قاراماعىنا بەرىلىپ, قايتادان دانتسيگ اتالادى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ۆەرسال بەيبىت كەلىسىمى بويىنشا دانتسيگ ۇلتتار ليگاسىنىڭ باسقارۋىنداعى ەركىن قالا مارتەبەسىن العان. الايدا ىرگەلەس جەر كولەمى پولشاعا قارايتىن. سول جىلداردا دانتسيگتىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى اراسىندا باسىم بولىگىن نەمىستەر قۇرايدى. شىعىس پرۋسسياعا گەرمانيادان «دانتسيگ ءدالىزى» ارقىلى عانا قاتىناۋعا بولاتىن. شىعىس پرۋسسيانىڭ ءوزى گەرمانيانىڭ ءبىر پۇشپاعى, ونىڭ ورتالىعى كەنيگسبەرگ (قازىرگى كالينينگراد) قالاسى.
1939 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە جاريالانعان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ناق وسى جەردە باستالادى. كۇشەيىپ العان گەرمانيا پولشادان شىعىس پرۋسسياعا بارۋ جولىندا تۇرعان گدانسك قالاسىن تولىعىمەن وزىنە قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. پولشا وعان كونبەگەندىكتەن, گەرمانيا سوعىس اشادى. 7-قىركۇيەكتە گەرمانيا گدانسكىنى تولىعىمەن وزىنە قاراتادى. ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا گەرمانيا باسىپ العان ەڭ ءبىرىنشى قالا – وسى. ول نەمىس باسقىنشىلارىنان تەك 1945 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا عانا قىزىل ارميانىڭ كۇشىمەن بوساتىلىپ, گدانسك اتاۋى قايتارىلدى. ال نەمىس تۇرعىندارى قالادان دەپورتاتسيالانادى.
باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىستى 9-گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ كومانديرى بولىپ بالتىق بويىندا اياقتاعان. «اقيقات پەن اڭىز» ەڭبەگىندە ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ونىڭ كومانديرلىككە تاعايىندالعانى تۋرالى اگ-00 001 سەريالى №52 374 كۋالىك بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتەدى (اقيقات پەن اڭىز., الماتى: «جازۋشى», 1978, 300 ب).
9-ديۆيزيانىڭ كومانديرلەرى ءتىزىمىن كورسەتكەن ۋيكيپەديانىڭ انىقتامالىعىندا دا ونىڭ 1945 جىلدىڭ 28 قاڭتارىنان وسى جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن كومديۆ بولعانى كورسەتىلگەن. ديۆيزيا كۋرليانديا جەرىندە ورنالاسادى. بۇل لاتۆيا رەسپۋبليكاسىنىڭ باتىسىنداعى جەر اتاۋى, ەڭ ۇلكەن قالاسى – ليەپايا. ديۆيزيا تاراعانشا شتابى سوندا بولعان. بوس ۋاقىتىندا, مۇمكىنشىلىك بارىندا 35 جاستاعى پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلى سول ماڭدى ارالاپ, قىدىرۋى مۇمكىن عوي. ال ليەپايا مەن گدانسكىنىڭ اراسى اۆتوموبيلمەن 400 شاقىرىمداي, بالتىق تەڭىزى بويىمەن كەمەمەن بارسا, 280 شاقىرىم عانا. ەكەۋى دە پورتتى قالا. باۋكەڭ ءىى دۇنيەجۇزىلىك قىرعىننىڭ باستالعان جەرى گدانسكىنى كورۋگە دە بارعان بولۋى كەرەك. وسى ساپارىنىڭ بىرىندە ول ءوزىنىڭ مۇشتىگىن گدانسكى مۋزەيىنە سىيلاۋى مۇمكىن... ەگەر ءوزى سىيلاماسا باسقا كىم سىيلايدى؟
ەڭ باستىسى, باۋكەڭ مۇشتىكتى ءستاليننىڭ وزىنەن العان. دەمەك, ول باس قولباسشىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ەگەر ءستاليننىڭ ءوزى سىيلاماسا, باۋكەڭ «ماعان ءستاليننىڭ ءوزى بەرگەن مۇشتىك» دەپ ماقتاناتىن كىسى ەمەس ەكەنى بەلگىلى.
سوندىقتان بۇل مۇشتىك بولاشاق زەرتتەۋشىلەردىڭ الدىنا ۇلكەن ماسەلە قويىپ وتىر. ولار باۋكەڭنىڭ ستالين الدىنا قاشان جانە قالاي, قانداي جاعدايعا بايلانىستى بارعانىن انىقتاۋى كەرەك. اناۋ-مىناۋعا ءمان بەرمەيتىن ستالين ونى نە سەبەپپەن قابىلداعان؟ ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا باۋكەڭ اعا لەيتەنانت قانا بولدى, مۇنداي كىشى وفيتسەردى قابىلداۋعا ءستاليننىڭ ۋاقىتى دا جوق قوي. الدە ول «ۆولوكولامسك تاس جولى» كىتابىن وقىپ, ءتانتى بولعان سوڭ باۋىرجان مومىش ۇلىن كورگىسى كەلدى مە ەكەن؟ باۋىرجانتانۋشى زەرتتەۋشىلەردىڭ الدىندا وسىنداي سۇراقتار تۇر.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى