ءابىش كەكىلباي ۇلى جانە «ەگەمەن قازاقستان»

وسى ورايدا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ جۋرناليستيكاسى – ازاماتتىق, ينتەل­لەك­تۋالدىق قاسيەتىنىڭ ءبىر قىرى. ءبىز بۇل سالانىڭ قوزعاۋشى كۇشى – كوممۋنيكاتسيا دەسەك, ادەبيەت پەن جۋرناليس­تيكا شىعارماشىلىقتىڭ جولى ءارى ءتۇرى رەتىندە جازۋشى پۋبليتسيستيكاسىن تولىقتىرا تۇسكەندەي.           

تالانتتى ءابىش كەكىلباي ۇلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ ءجۇ­رىپ-اق «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جۇ­مىس ىستەگەن. 1962–1965 جىلدارى جاڭا بۋىنعا رۋحاني سەرپىن بەرگەن «لەنينشىل جاس» («جاس الاش») گازەتىندە ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى بولدى. جاس ءابىش قازمۋ فيل­فاگىنىڭ ادەبيەت بىرلەستىگىندە دە, سەرگەك وقىرمان اسىعا كۇتەتىن باق-تا دا ۇلت الدىنداعى پارىز, ادەبي-ما­دەني تالعام, تالاپتى قاتارلاستارىنا ازا­ماتتىق كومەك, شىعارماشىلىق ىزدەنىس ماسەلەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. مۇنىڭ ەلەۋلى ءساتىن كلاسسيك-جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ء«ابىش ەكەۋمىز» دەپ اتالاتىن ەسسەسىنەن وقۋعا بولادى. بۇل – كەڭەستىك «جىلىمىقتان» كەيىن ويانعان قازاق جاستارى بولمىسى مەن قۋاتىنىڭ كۇندەلىگى ىسپەتتەس.

ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ءار كەزەڭدەگى تاڭداۋلى كوسەمسوزى, زامانحات وي-پىكىرى «داۋىرمەن بەتپە-بەت» (1974), «زامانمەن سۇحبات» (1995), «ازاتتىقتىڭ اق تاڭى» (1998), «سىر دەستە» (2009), ء«داۋىر داۋىسى» (2016) ت.ب. جيناقتارىندا تۇنىپ تۇر.

وزدەرىڭىزگە ءمالىم, جازۋشى-قايرات­كەر 1992 جىلدىڭ سوڭىنان 1993 جىل­دىڭ باسىنا دەيىن از مەرزىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. ايتقاندايىن, وسى كەزدە باسىلىم اتا­ۋىنداعى «ەگەمەندى» جۇرناقسىز «ەگەمەن»-گە اينالدى. ابەكەڭ بۇل قىزمەتىن جو­عا­رعى كەڭەستەگى (پارلامەنت) مادەنيەت, ءتىل جانە ۇلتارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ كومي­­تەتى توراعاسى لاۋازىمىمەن قا­تار اتقار­عان. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭى. ەلدىك نازىك تە جاۋاپتى ماسەلەنىڭ ءبارىن وركەنيەتتى تۇر­دە زاڭمەن راسىمدەۋ قاجەت. ول ءۇشىن ءبىلىم ­مەن بىلىك, جۇرەك پەن بىلەك قاتار كەرەك. ءابىش كەكىلباي ۇلى وسى ميسسيانى ابىروي­­مەن جۇزەگە اسىردى. بۇل ۋاقىتتا جازۋشى-­قاي­راتكەردىڭ ايگىلى «بەتەردەن دە بەتەر بار...» اتتى پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋى دەستە-­دەستە جاريالانىپ جاتتى. كولەمى شارتتى 3,5 - 4 باسپا تاباققا جۋىقتايدى. بۇل گازەت فورماتىنا لايىقتالعان ەڭبەك حالىقتى تولعاندىرعان وزەكتى زارۋلىك­تەر تۋرالى. تولىق اتاۋى – «بەتەردەن دە بەتەر بار دەگەن وسى ەمەس پە؟» دەپ امانداس­قان زامانداستىڭ ساۋالىنا جاۋاپ».

«ەگەمەننىڭ» اعا بۋىن قىزمەتكەر­لەرىنىڭ ەستەلىگىندە وسى ەڭبەكتىڭ كەي تۇس­تارىن ابەكەڭ رەداكتسياعا كەلىپ, ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆشە ماشەڭكەشى قىز­عا بىردەن اۋىزشا ايتىپ, قاعازعا باس­قىزعانى ايتىلادى.

سونىمەن بۇل قاي «بەتەر»؟ جازۋشى تالداعان «بەتەر» – شىعىستىق ولشەم­مەن قاراعاندا كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كە­يىنگى كۇردەلى جاعداي مەن ساناداعى, ەكو­نوميكاداعى, ومىردەگى داعدارىستىڭ سە­­بەپ-سالدارى, تىعىرىقتان شىعار جول ىز­دەۋدىڭ امالى, قوعامدىق-ساياسي ترانس­فور­­ماتسيانىڭ الەمدىك تاجىريبەسى, ەتنو­س­ارالىق قارىم-قاتىناس, ءتىل مەن مەم­لەكەت قۇندىلىعى, مادەني ور­لەۋ مەن جاڭارۋ, تاريح تاعىلىمىن مەڭ­گەرۋ مەن تانۋداعى ۇستانىم, تالعام, كەڭەس­تەن كەيىنگى كەڭىستىك احۋالىنا باعا, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىم, بيلىك ينس­تيتۋتتارى, نارىقتىق رەفورمالار ىشىندە بىزگە قولايلىسى تۋرالى كادىم­گى تراكتات. ءيا, پۋبليتسيستيكالىق, كوسەم­سوزدىك تراكتات. جالپى, حالىققا ارنالعان, جۇرتشىلىقتىڭ تۇسىنىگىنە ىڭعايلانىپ جازىلعان ەڭبەك. مۇنى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق پۋبليتسيستيكاسى دەسەك تە قيسىندى.

قالامگەر كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا – «يمپەريالىق داڭعويلىقتىڭ كۇيرەۋى» دەپ باعا بەرەدى. ابەكەڭنىڭ «كەڭەس وداعىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىستى پايدالانىپ, ءسوتسياليزمدى كۇللى پلانەتالىق قۇبىلىسقا اينالدىرۋعا, الەمدىك ىقپالداستىقتىڭ تازا الەۋمەتتىك سيپاتتارىن ءبىر جاقتى جەلەۋلەتىپ, كۇللى عالامدى تاپتىق مۇددەلەستىك تۇرعىسىنان ءبىر ىڭعايعا يكەمدەۋگە تىرىسقاندىعى, تاعى دا الەمدىك يمپەريا ورناتقىسى كەلگەندىگى ونىڭ الەمدىك ساياسات ساحناسىنان كەتۋىن اناعۇرلىم تەزدەتتى» دەگەن ويى كەشەگى بەيداۋا جاعداي مەن بۇگىنگى الاسۇرعان احۋالدى ءدوپ سيپاتتاعانداي.

قوعامدىق دامۋدىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ تۇسىنگەن جازۋشى: «اۋەلدەن دە ەگەستىككە قۇرىلعان قوعام ءاربىر جاڭا بەتبۇرىستى ءوزىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ بەيبىت قادامىنا ەمەس, وتكەن ءۇشىن ەسەپ ايىرىسىن قالۋعا قولايلى وشتەستىك ساتىنە اينالدىرماي تۇرا المايدى» دەپ ناۋقاسقا ءدال دياگنوز قويادى.

بۇدان ءارى الەۋمەت قايناۋىن ءوز كوزى­مەن كورىپ جۇرگەن قالامگەر-قايرات­كەر: «كارى-قۇرتاڭ كەتىپ, ورنىنا جىگەرلى جاس­تار كەلسە, ءبارى دە بىزشە ويلاپ, بىزشە قينالاتىن شىعار, ءبارىن دە تۇزەتەتىن شىعار دەپ تۇيدىك. كىم ءبىلىپتى, قايتا قۇرۋ ۇرانىن العاش كوتەرگەندەر دە ىسكە اۋەلدە تاپ وسىنداي سەنىممەن كىرىسكەن شىعار. ايتەۋىر, ءا دەگەندە ولار دا جەدەلدەتە دامۋ باعىتىن ۇستاندى عوي. بىراق كوپ ۇزاماي, تۇلكى بۇلتاڭ كوبەيدى. كەشەگى تۋراشىلدىق, پرينتسيپشىلدىك دەگەندەرىن ەرتەڭىنە جويىمپازدىق دەپ جاتتى...» دەپ ءبىر قايىرادى.

اۆتور ء«يا, تاۋەلسىزدىكتىڭ جولى جىڭىش­كە, جۇپ باتپان ەكەن» دەي وتىرىپ, الەم تاجىريبەسىندە سىنالعان تىعى­رىق­تان شىعار 10 جولدى ساراپتايدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا «تاريحي جاع­دايدى پايدالانىپ, ءوزىنىڭ تابيعي, اس­كەري, ساياسي, گەوساياسي, ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ءدال مولشەرلەپ, سوعان لايىق سىرتقى ىقپالداستىققا ۇمتىلىپ, ىشكى جاراستىقتى ىجداعاتتاۋ, ... ىشتە ىنتىماق ورناتىپ, سىرتقى دۇنيە تاراپىنان شىنايى ىقىلاس وياتۋ» جولى ياعني ساياسي پراگماتيزم جولى قولايلى دەپ ەسەپتەيدى.

ابەكەڭ بۇل ەڭبەگىن جازعاندا ەلىمىزدە ۇلتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق كورسەت­كىشى 42 پايىز عانا ەدى. سول سەبەپتى ول: «تاري­حي تاجىريبەنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت­تىك تاۋەلسىزدىكتىڭ مىقتىلىعىنىڭ ەڭ ءبىر سەنىمدى كەپىلى – حالقىنىڭ ەتنيكالىق بىر­وڭكەيلىگى» دەي كەلە, قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق كەلبەتىن الابوتەن الا-قۇلا ەتكەن تاريحي نەگىزدەردى بايىپ­تاي­دى. نازىك ەلدىك ءىس-شارانى كەشەندى, تابيعي جۇرگىزۋدىڭ امالدارىن نۇسقاي­دى. گەوساياساتتى دا اڭعارتادى. «ەۋرازيا­نىڭ قاق كىندىگىنە ورنالاسقان قازاقستان­دى بۇگىن تاڭدا قاي جاعىنان دا ابدەن قالىپ­تاسىپ ۇلگەرگەن ورنىقتى ساياسي رەجىم قورشاپ تۇرعان جوق» دەپ تۇجى­رىم­دايدى.

بۇل وي: «الەمدىك ىقپالداستىققا تىرىسۋ – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باسىمدىعى بولۋعا ءتيىستى. ويتكەنى ونىڭ باسىنا ءتونۋى ىقتيمال جاڭا وتار­شىلدىقتىڭ اۋقىمى تىم ەرەسەن. سيپاتى تىم ايقىن. ونى ءبىر توقتاتسا – تەك الەم­دىك ىقپالداستىق قانا توقتاتا الادى. الەمدىك ىقپالداستىق تەك جاڭا وتار­شىلدىقتان اباي بولۋ ءۇشىن عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتاتىن ەڭ باستى فاكتور – دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكادا لايىقتى ورىن الا الاتىنداي بولىپ دامۋىمىز ءۇشىن دە وتە-موتە قاجەت» دەپ قورىتىندىلانادى. بايقايسىز با, ءدال بۇگىنگە قاراتىپ ايتىلعانداي.

ءبىز جوعارىدا ابەكەڭ كوسەمسوزىن «تراكتات» دەپ بەكەر اتامادىق. وسىنداعى اۆتوردىڭ مىنا پالساپالىق پىكىرى ءالى كوكەيكەستى: «ساياساتتاعى ۋاقىت – زامان دا, كەڭىستىك – قوعام. مۇددە – ۋاقىت تا, مۇمكىندىك – كەڭىستىك. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى تەرەڭ ۇيلەسىم عانا ءىستى ىلگەرى باستىرادى».

پۋبليتسيستيكالىق بايىپتاماسىن­دا ءابىش كەكىلباي ۇلى 90-جىلدار ءۇشىن اسا اۋىر دا كۇردەلى ماسەلە – لايىقتى دەموكراتيالىق قوعام, نارىقتىق ەكو­نو­ميكا, قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتۋ جا­­يىن قاراستىرادى. «قازىرگى كۇيزە­لىس­تەردىڭ ەڭ باستى سەبەبى نەدە؟ – دەپ سۇراق قويعان اۆتور ويىن بىلاي­شا تار­قا­تادى: – ەكونوميكانىڭ قۇلدىراپ كە­تۋىندە. وندىرىستىك ءتارتىپتىڭ بۇزى­لۋىندا. ونىم­دىلىكتىڭ تومەندەۋىندە. بۇعان كەشەگى اكىمشىل-تورەشىل باسقارۋ جۇيەسى مەن جوسپارلى-بولىسپەلى ءتاسىل ايىپتى دەپ ايتۋ «مەنىڭ بۇگىنگى جوتەلىپ جۇرگەنىمە باياعىداعى اكەم مەن شەشەم ايىپتى, ەگەر ولار قۇلانتازا ساۋ بولسا, ماعان ەشقانداي اۋرۋ جولاماس ەدى» دەپ تۇسىندىرۋىمەن پارا-پار. كەشەگى قۇلان تازا دەنساۋلىق تا كۇتىنبەگەننەن بۇزىلۋى مۇمكىن عوي. ەگەر اتا-اناڭ شىڭجۋ جاراتسا, دەنساۋلىعىڭدى ءوزىڭ كۇتىپ, ءوزىڭ شىڭدامايسىڭ با؟ سوندا قالاي؟ كەشەگى قوڭتورعاي تۇرمىسىمىزدى, دامىعان ەلدەردەن كوپە-كورنەۋ ارتتا قالىپ قويعاندىعىمىزدى جوسپارلى ەكونوميكادان, ەڭبەك پەن يگىلىك ءبولىسۋدىڭ سوتسياليستىك قاعيداسىنان كوردىك. ءسوتسيا­ليزمنىڭ باسقا ەلدەرگە دە باق ورناتىپ, قارق قىلماعانىن تىلگە تيەك ەتتىك. ال بۇگىن شە؟.. نارىقتىق ەكونوميكا دا دۇرىس كۇنكورىس قامتاماسىز ەتە الماي ما؟ ەندەشە, اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇريتىن باسقا مەملەكەتتەر قالاي العا شىعىپ كەتتى؟ الدە ولارداعى ادام سانى بىزدەن كوپ پە؟ الدە ولاردىڭ تابيعي بايلىعى بىزدەن اسىپ تۇرا ما؟ باسقالارىن بىلاي قويعاندا, شيكىزات اتاۋلىدان ماقۇ­رىم قۇردىم ارالداردى جايلاعان جاپون­دار قالاي كوكتەپ-كوگەرىپ جاتىر؟ باس­قاسىن بىلاي قويعاندا, قازىر نارىققا كوشپەگەن كىم قالدى؟ شىعىس ەۋروپانىڭ سوتسياليستىك ەلدەرى ەلدەن بۇرىن كوشىپ الدى. قىتاي مەن موڭعوليا وڭ جولعا تۇسكەلى ءبىراز بولدى. كۋبا ەكەش كۋبا دا ەكو­نوميكالىق رەفورما جاساۋ ءۇشىن شەتتەن ماماندار شاقىرا باستادى. سون­دا كىم قالدى؟ سولتۇستىك كورەيا ما؟.. ال قالعان دۇنيەنىڭ اۋەلدەن شالا­بىن شايقاي قويماعانى, ەڭ كەمى ارا­لاس مەن­شىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەندىگى بەلگىلى. ەندەشە, گاپ جىبەكتە ەمەس, جىبەك­تى تۇتە الماي ءجۇن ەتىپ الىپ جۇرگەن وزى­مىز­دە بولماسىن...».

بۇل ويعا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىنداعى ءتۇرلى «سەرپىندى جوبالاردى», لەنتاسى قيىلىپ, ءبىر ءونىم شىعارماعان ءوندى­رىس-كاسىپورىنداردى قوسساق, اششى اقيقات اي­قىن­دالا تۇسەدى. ءيا, ابەكەڭ ەسكەرتكەن, بولجاعان اقيقات!

قايراتكەر-جازۋشى وسىندا ماكس ۆەبەر جىلىگىنە دەيىن شاعىپ, ساقتاندىرعان لاي سۋدان بالىق اۋلايتىن, زاڭ بۇزىپ, كولدەنەڭ تابىسقا قۇنىققان «جابايى كاپيتاليزمگە», ونىڭ قازاقستانداعى تاجىريبەسىنە بىلايشا باعا بەرەدى: «بىزدەگى ىسكەرلىك بارماق باستى, كوز قىستىلىقسىز, الداپ سوعار ايلا-شارعىسىز, بىرەۋگە كول, بىرەۋگە ءشول الاقولدىلىقسىز ءومىر ءسۇرىپ كورگەن ەمەس. ول جالپى ىسكەرلىك دەپ ءىستى ورگە باس­تىرۋدى, سول ارقىلى قوعامعا تانىلۋدى ەمەس, ۇرلاپ-زورلاپ مال تابۋدى تۇسىنەدى. ءسويتىپ, سىپايىلاپ ايتقاندا «كولەڭكەلى», راسىن ايتقاندا, قىلمىسكەر ەكونوميكا قالىپتاستى».

گۋمانيتار ابەكەڭدى ەسكە العان ينجەنەر, ەكونوميست جولداستارى «ول فيزيكادان دا, ماتەماتيكادان دا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنان دا مولىنان حاباردار ەدى» دەيدى. جازۋشى ء«تىل جانە تاۋەلسىزدىك» اتتى ماقالاسىندا (2006) وسى قابىلەتىن ءوزى مەڭزەپ كەتىپتى: «ول كەزدەگى ءتىل مەن ادەبيەتىمىزدىڭ وقۋلىقتارىن بىلاي قويعاندا, ماتەماتيكا, فيزيكا, گەوگرافيا, تابيعاتتانۋ وقۋلىقتارى قازاقشا قالاي-قالاي سايراۋشى ەدى؟ باستاۋىش, بايانداۋىش, انىقتاۋىش, پىسىقتاۋىش, ءتۇبىر, جالعاۋ, جۇرناق, ۇستەۋ, زات ەسىم, سان ەسىم, سىن ەسىم, ەتىستىك, كوسەمشە, ەسىمشە, شىلاۋ, وداعاي, نۇكتە, دايەكشە, ءۇتىر, تىرناقشا, كەڭىستىك, بيىكتىك, جازىقتىق, كولبەۋ, تىك بۇرىش, ءسۇيىر بۇرىش, دوعال بۇرىش, تەجەلىس, قوزعالىس, ۇيكەلىس, ۇدەۋ, وتتەگى, سۋتەگى, كومىرتەگى, قىشقىل, سىركە سۋ, ەتقورەكتى, سۇتقورەكتى, قوسمەكەندى, تىكەنجاپىراقتى, قىلقانجاپىراقتى, ت.ت. شىركىندەردىڭ ءسوز ساپتاستارى قانداي ەدى؟ ساناڭدى كىدىرتەر, ءتىلىڭدى مۇدىرتەر كەدىر-بۇدىردان اتىمەن ادا ەدى عوي! وقىعانىڭدا, ويىڭدى ەلپىلدەتىپ, ىلگەرى جەتەلەپ, قارالاي قىزىقتىرىپ, قۇنىقتىرىپ, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي قايناپ شىعىپ, مولدىرەي تۇنىپ, ءوز-وزىنەن لاقىلداي توگىلىپ, اسىپ-تاسىپ جاتۋشى ەدى-اۋ...».

«بەتەردەن دە بەتەر باردا» جازۋ­شى­نىڭ وسى قابىلەتىن بايقايمىز. اسىرەسە نارىقتىق ەكونوميكانى تالداعان تۇس­تا. ول: «جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ تۇر­عان نارىققا كوشۋ ەمەس. نارىققا پارىق­تى كوشە الماۋ. قارادۇرسىن كوشۋ. وزگەلەر­دىڭ ونەگەسىن مالدانعانعا ءماز بولىپ, ءوزىمىزدىڭ شىن مۇمكىندىكتەرىمىزبەن ەسەپتەسپەۋ. ۋاقىت تالابىنا قۇلاق اسقانمەن, ناقتى كەڭىستىكتەگى ناقتى جاعدايعا جەتە ءمان بەرمەۋ. قانداي مەملەكەت بولسىن ەكونوميكانى جاڭعىرتقان كەزدە قوعامنىڭ تىزگىنىنەن ايىرىلىپ قالماۋدى, جەدەل دە يكەمدى جاڭا قۇرىلىمدار ءتۇزۋدى, سىرتقى ەكونوميكالىق ورتامەن ىقپالداستىقتى نىعايتۋدى, جاڭا باستاماعا قولدا بار قۋات پەن مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن جۇمىل­دىرۋدى قاتتى ىجداعاتتاعان» دەپ جازادى دا, گەرمانيادان يزرايلگە دەيىن­گى, سينگاپۋردان لاتىن امەريكاسىنا دە­يىنگى, شىعىس ەۋروپادان قىتايعا دەيىنگى ءتۇرلى تاجىريبەنىڭ دەرەگىن, تۇجى­رىمداماسىن باعامدايدى. سولاردان قازاقستان السا ەكەن دەگەن ونەگەنى كور­سەتەدى. ەڭبەكتىڭ وسىنداي ماڭىزدى تۇيىن­دەمەسىندە ءابىش كەكىلباي ۇلى­نىڭ ادام­شىلىعى, تازا­لى­عى بايقالىپ وتىرادى. ول ارقاشان قانا­عات­تى جانە ىجداعاتتى, الداماۋدى جانە الدانباۋ­­دى, جاماندىققا بارماۋدى جانە دۇنيەقو­ڭىز بولماۋدى ەسكەرتەدى.

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى قاي­راتكەر, جازۋشى ماقالاسىنىڭ اسىل ماق­ساتى – سانالىلاردى سەرپىلتۋ, جۇرتىن جىگەرلەندىرۋ. ابەكەڭ مۇنى حالىقتىق ۇعىمدا بىلاي تۇيىندەيدى: «بەتەردەن دە بەتەر بار دەگەن وسى ەكەن دەپ, قورىناتىن دا, تورىعاتىن دا كەز ەمەس, قولدا باردان قالاي ايىرىلىپ قالماۋ كەرەك دەپ, وي­لانىپ-تولعاناتىن كەز».

جازۋشىنىڭ بەتەردىڭ بەتىن قايتارۋعا تىرىسقان جازباسى, زەرتتەۋى, ادامشىلىق-زيالىلىق قاعيداتى, تۇجىرىمداماسى – سول حالقىنىڭ ويلانىپ-تولعانۋىنا جول سىلتەيتىن تەمىرقازىق ەدى.

ءا.كەكىلباي ۇلى 17.01.1990 جىلى «سوتسيا­ليستىك قازاقستان» گازەتىندە جا­ريا­لانعان «تاۋەكەلگە پاراسات بولسا سەرىك» اتتى ماقالاسىندا: «الەۋمەتتىك ىزگى مۇرات جولىندا الەۋمەتتىك ساليقالى ارەكەت جاسالىنباعان جەردە تالاي اسىل ارمان ادىرا قالعان» دەي وتىرىپ, ازا­ماتتاردىڭ بويىنداعى مۇددەسىزدىك پەن بوي­كۇيەزدىك, ەگويزم مەن اۆانتيۋ­ريزم سەبەبىنە ۇڭىلەدى. ماسەلەنى وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق ايادا قاراستىرادى. بى­لايشا ايتقاندا, سول شاقتا ابەكەڭ ال­داعى ازاتتىقتىڭ اقىلمانى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ول وتكەننىڭ كوركەم بەينە­سىن جاساۋمەن بىرگە ۇلت جانە الەم تاريحىن تەرەڭ ءبىلدى, دانالىق عىلىمى – ءپالساپانى جاقسى مەڭگەردى. مادەنيەتى مەن ادامشىلىعى تەڭ ەدى. بوستاندىق تاڭى اتاردا ەل گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «تاريحي سانا وتكەنىمىزدى ءادىل باعالاپ, بۇگىنىمىزدى تەرەڭ پايىمداپ, ەرتەڭىمىزدى دۇرىس باعدارلاۋىمىز ءۇشىن, ال ازامات­تىق سانا ءوز توياتىڭ, ءوز مەرەيىڭدى عانا ويلاماي, بۇگىنگى الەۋمەتىڭ مەن ەرتەڭگى اۋلەتىڭنىڭ ەشتەڭەدەن جالى جىعىل­ماۋىن, ساعى سىنباۋىن الدىن الا قام­داستىرا ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت» دەدى (5.05.1991).

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى «دەمو­كراتيا مەن تاۋەلسىزدىك ودان ءارى ورنىعا ءتۇسسىن دەسەك» (26.06.1993), «ارعا تارتپاي – ارمان تۇل, نامىس قۋماي – ماقسات تۇل» (30.11.1993), «جارقىن بەتبۇرىستىڭ جويقىن بەتاشارى» (12.11.1996), «بەرەكە باسى بىرلىكتە» (20.04.1997), «ەلدىكتىڭ ەڭ باستى سيپاتى» (17.04.2000), «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» (28.04.2000), «ەلدىككە قىزمەت ەتكەن – ەرلىك» (29.06.2010), «عاسىرلار مەن مادەنيەتتەر استاسقان ايماق» (6.07.2015) ت.ب. ساياسي-تالدامالى ماتەريالدارىندا قاز-قاز باسقان ازات قازاقستاننىڭ الەم­دىك جانە ەلدىك اياداعى ىزدەنىسىن سارالاسا, «جىر سۇلتانى تۋرالى ءسوز» (8.07.1993), «كۇي قۇدىرەت» (11.09.1993), «باعزىدان جەتكەن بابا جىر» (29.07.1995), «اقىندىقتىڭ اسقار شىڭى» (20.04.1996), «اق نيەتتىڭ ادال جىرشىسى» (12.09.1996), «ەلدىك پەن ەرلىك كيەسى» (14.03.1997), «ۇستاز ۇلاعاتى» (15.10.1998), «بايتەرەك» (21.01.2000), «وزەگىڭدى ۇزە ءسۇي, ءوز ەلىڭدى» (26.03.2002), «قازاقتىڭ شەرحانى» (4.10.2002), «تالانتتى ۇرپاقتىڭ تاعى­لىمدى كەلبەتى» (29.11.2002), «باس­شى (ن.وڭداسىنوۆ)» (15.10.2004), «قاي­سار­لىق» (11.11.2005), «جايساڭ» (11.07.2007), «كەمەل» (28.09.2007), «التىن كوپىر» (26.12.2007), «دەگدار» (9.01.2008), «حان ءتاڭىرى ەتەگىندە» (24.06.2015) ت.ب. رۋحاني-پورترەتتىك ماقالالارىندا ۇلت تۇلعالارى دانالىعىمەن, مۇراسىمەن, ونەگەسىمەن يدەولوگيالىق ۇستىنداردى قالىپتاستىرۋ ءجون-جوباسىن قوعام تالقىسىنا سالادى.

ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ كوسەمسوز ­الەمى سان سالالى. ۇلت رۋحانياتى تۇرعىسى­­نان قاراعاندا, بۇل باعىتتاعى مۇراسى – يەن بايلىق. كورنەكتى جازۋشى-قايراتكەر­دىڭ پۋبليتسيستيكاسى وسى جانرعا قويىلا­­تىن 6 تالاپتىڭ دا ۇدەسىنەن شىققان. اتاپ ايتساق:

1) كوگنيتيۆتى قىزمەت. الەۋمەتتىك قۇندىلىقتار جۇيەسىندە وقىرمانعا جاڭالىق پەن ويدى, ۇسىنىس پەن تۇجى­رىمدى قاتار جەتكىزە ءبىلۋى.

2) كوممۋنيكاتيۆتى-اقپاراتتىق قىز­مەت. ادام مەن قوعام اراسىن ىقپال­داس­تىرۋ, الەۋمەت سۋساعان وزەكتى اقپاراتتى لايىقتى ۇسىنۋ.

3) الەۋمەتتىك-جاڭعىرتۋ قىزمەتى. قو­عامعا وي سالار كوسەمسوز نەمەسە ەلدىك مىنبەر دەڭگەيىندەگى وي-تولعاۋ.

4) الەۋمەتتىك-اعارتۋ قىزمەتى. ءبىلىم, عىلىم, بىلىك, تاجىريبە قايناۋىنان شىق­قان پاراساتتى وي, پىكىر تالداۋلار.

5) الەۋمەتتىك-كوز جەتكىزۋ قىزمەتى. تا­­قى­رىپ پەن كوتەرگەن ماسەلەسىنىڭ, كوز­­قاراس پەن تۇجىرىمىنىڭ تياناقتىلىعى.

6) يدەولوگيالىق قىزمەت. قوعام مەن مەملەكەت مۇددەسىنىڭ بىرلىگىنە باعىت­تال­عان يدەيا مەن اقىل-ويدىڭ كەشەندى جۇيەسى.

البەتتە, مۇنىڭ بارشاسى – ابەكەڭنىڭ ءبىلىم, مادەنيەت, قايراتكەرلىك, دانالىق تاجىريبەسى ۇيلەسىمىنىڭ جەمىسى. ونى بىرىكتىرگەن جانە قوعامعا جارقىراتا كورسەتكەن – ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى.

امەريكا پسيحولوگ عالىمى روبەرت ستەنبەرگ ينتەللەكتىنىڭ ءۇش ءتۇرىن ايقىن­داعان. ولار: 1) ۆەربالدى ينتەللەكت (جازۋ مەن سويلەۋدەگى شەشەندىك, جوعارى ەرۋديتسيا, وقىعاندى قاعىپ الۋ); 2) ماسەلەنى شەشۋ مۇمكىندىگى; 3) پراكتيكالىق ينتەللەكت (كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋ). بۇل ءار كاسىپتىڭ, ءار تۇلعانىڭ IQ («ايكيۋ»; intelligence quotient ياعني اقىل كوەففيتسيەنتى) دەڭگەيىن انىقتايدى. ءبىز ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ كوسەمسوزىن وقي وتىرىپ, زەردە ساپاسىنىڭ جوعارى بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز.

زيالى قاۋىم بۇگىن ابەكەڭدى ابىز, دانا, كەمەڭگەر رەتىندە باعالايدى. مۇنى كوزى تىرىسىندە دە ايتقاندار بولدى. بىراق ازاماتتار ول كىسىنىڭ ماقتان مەن كوتەرمە ءسوزدى ۇناتپايتىنىن بىلگەن­دىكتەن, بۇل باعانىڭ ءتۇبى بەرىلەتى­نىن سەزەتىن. ءبىز وسى قاسيەتىن دە پۋبليتسيستيكاسىنان كورە الامىز (كوزكورگەن­دەر, ارالاسقاندار ومىردەگى قالپىنان دا بايقادى). عىلىم دانالىقتىڭ بەلگىسى رە­تىندە ءبىرىنشى – دارالىققا (ينديۆيدۋا­ليزم) دەگەن سۇرانىستى, ەكىنشى – تانىمدىق قىزمەتكە دەگەن ۇمتىلىستى اتاي­دى (كاسىبي عالىم بولۋى مىندەت ەمەس). ابەكەڭنىڭ عۇ­مىربايانىن, اسىرەسە جاس­تىق بەل-بەلەسىن, شى­عارماشىلىعىن قاراساڭىز, كەمەڭگەر­لىك باسپالداعىنا, جەڭىسىنە كوز جەتكىزەسىز.

ءابىشتانۋشىلاردىڭ دەرەگىنە قارا­عاندا, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جا­زۋشىنىڭ 160-تان اسا ماقالاسى جاريالانىپتى. بۇل, ارينە, ادەبيەت ابىزى, ۇلت قايراتكەرى وسى باسىلىمدى باسقارعان 3-4 ايمەن ولشەنبەيدى. ول تاۋەلسىزدىك­تىڭ اق تاڭىنان باستاپ, عۇمىرىنىڭ سوڭى­نا دەيىن گازەتىمىزدىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى بول­دى. «ەگەمەننىڭ» ءار باس رەداكتورى ابە­كەڭمەن جازۋشى, عۇلاما, ازامات, قاي­راتكەر رەتىندە سۇحباتتاسقاندى ەلدىك­پەن, زيالىلىقپەن استاسقان بيىك ابىروي سانادى. بۇل ۇستانىم, كوزقاراس باسىلىمىنىڭ قاتارداعى جۋرناليسىنە دەيىن ونەگە بولىپ قالدى. ء«ابىش كەكىل­باي ۇلى رەداكتسياعا كەلگەندەگى ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى... سۋرەت», «ابەكەڭنىڭ «اينالايىن!» دەگەن ءسوزى», «ابەكەڭنىڭ تۇگەن ماقالاسى», «ابەكەڭە امانداسا بارعاندا», «ابەكەڭنىڭ اق تىلەگى, باتاسى», «ابەكەڭنىڭ ء«داۋىر داۋىسى» سەكىل­دى ەستەلىكتەر ساعىنىشپەن ايتىلا­دى. ءتىپ­تى قايبىر ارىپتەستىڭ قولىندا ءتۇبى مۇرا­جايعا تاپسىرىلاتىن «ابەكەڭ سىي­لاعان قالام», «ابەكەڭ اۆتوگرافپەن بەرگەن كىتاپ», «ابەكەڭنىڭ جۇمىس ۇستەلىندە تۇرعان قالامسالعىش» دەگەن جادىگەر­لىك جەتكىلىكتى. ءبىز مۇنى دا ايرىقشا قۇر­مەت دەپ ەسەپتەيمىز. ءابىش اعانىڭ رەداك­تسياعا كەلگەننەن ۇجىممەن قوشتاسقانعا دەيىنگى ءاربىر ەرەكشە ءساتىن ىقىلاسپەن باياندايتىن ارداگەرلەرىمىزدى ماقتانىش ەتەمىز.

دانا جازۋشى لەۆ تولستويدان «عالىم كىم؟ ءبىلىمدار كىم؟ اعارعان تۇلعا كىم؟» دەپ سۇراعاندا, ول: «عالىم – كىتاپتان وقىپ-تۇيگەنى كوپ ادام, ءبىلىمدار – زاما­نىن­داعى ءىلىم مەن ونى يگەرۋ تاسىلىنەن وزى­نە قاجەتىن العان ادام, اعارعان تۇلعا – ءومى­رىنىڭ ءمانىن تۇسىنەتىن ادام» دەپ جا­ۋاپ بەرگەن. ءابىش كەكىلباي ۇلى ءومىرى مەن شى­عارماشىلى­عىن وسى ولشەممەن با­جايلاساق تا, ول بيىك تۇعىردان كورىنەدى.