اسكەري قىزمەتشىلەر اراسىندا تۇسىنىكسىز جاعدايداعى ءولىم-ءجىتىم مەن جاراقات الۋ وقيعالارىنىڭ كوبەيۋىنەن كەيىن قوعامدا اسكەر سالاسىنداعى الىمجەتتىك تاقىرىبى جەلدەي ەسىپ تۇر. كوپتىڭ تالقىسىنا تۇسكەن ماسەلەگە جۋىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا ارنايى توقتالىپ, قاۋىپسىزدىك پەن ءتارتىپتى نىعايتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ول وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە اتتانعان جاستاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە, ەڭ الدىمەن, ارميا باسشىلىعى جانە قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى جاۋاپتى ەكەنىن ەسكە سالا كەلە: «جاستار اسكەرگە وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە بارادى. جاس ساربازدارىمىز ءوز مىندەتىن الاڭسىز ورىنداۋى ءۇشىن اسكەر قاتارىندا, ەڭ الدىمەن, تەمىردەي ءتارتىپ بولۋعا ءتيىس. قارۋلى كۇشتەر مەن باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدار وسى تالاپتى مۇلتىكسىز ورىنداۋى قاجەت. ءار اتا-انا اسكەرگە كەتكەن بالاسىن مەملەكەتكە سەنىپ تاپسىرادى», دەدى.
ء«بىزدىڭ جاستارىمىز اسكەرگە «وتان الدىنداعى بورىشىمدى وتەيمىن» دەپ شابىتپەن اتتانعانىمەن, كەيبىرى ۇيىنە تابىتپەن قايتىپ جاتىر». بۇل – دەپۋتاتتاردىڭ وسى كۇردەلى جاعدايعا قاتىستى ايتقان پىكىرى. ولار اسكەردە الىمجەتتىك ءورشىپ تۇرعانىنا سەنىمدى. اسىرەسە كەيىنگى ۋاقىتتا ساربازداردىڭ اسىلىپ قالۋى, مەرتىگۋى, ءبىرىن-ءبىرى اتىپ تاستاۋى سەكىلدى وقيعالار جيىلەپ كەتكەنى بەلگىلى. ال قورعانىس مينيسترلىگى مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قولدان كەلگەن شارانىڭ ءبارى قابىلدانىپ جاتقانىن العا تارتادى.
«جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى». قانشا جەردەن جاسىرىپ-جاپقانمەن, اسكەردە ساربازداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرەتىن قانداي دا ءبىر شەكتەن شىققان كەلەڭسىزدىك بار ەكەنىنە وسى قىركۇيەك ايىنىڭ ىشىندە بولعان بەس بىردەي وقيعا دالەل. اتاپ ايتساق, 7 قىركۇيەكتە اقتاۋداعى «ويماشا» تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى پوليگونىندا ۆزۆود كومانديرىنىڭ مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشى مارات بارقۇلوۆتى بەتىنەن اتىپ, ساربازدىڭ قازا تابۋى; 12 قىركۇيەكتە الماتىداعى قۇرلىق اسكەرلەرى ينستيتۋتىندا سەرجانتتىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى; 16 قىركۇيەكتە ارىس گارنيزونىنىڭ اسكەري بولىمدەرىنىڭ بىرىندە كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتشىنىڭ سۋيتسيدكە ارەكەتتەنۋى; 19 قىركۇيەكتە اياگوز گارنيزونىنىڭ اسكەري ءبولىمى وفيتسەرىنىڭ, 21 قىركۇيەكتە پەتروپاۆلدا كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتشىنىڭ ءوز ءۇيىنىڭ جەرتولەسىندە اسىلىپ قالۋى.
وتكەن اپتادا نارتاي ارالباي ۇلى باستاعان ءبىر توپ ءماجىلىس دەپۋتاتى قورعانىس ءمينيسترى رۋسلان جاقسىلىقوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, اسكەردەگى الىمجەتتىك ماسەلەسىن تاعى دا كوتەردى. «جاۋىردى جابا توقىعانمەن, جارانىڭ جازىلمايتىنى بەلگىلى. ونىڭ ايعاعى – بەيبىت كۇندە ساربازدارىمىز ءتۇرلى دەنە جاراقاتىن الىپ, كەيبىرەۋى قايتىس بولىپ جاتىر. بۇل – ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت قايتالانعان جاعداي. وسىنىڭ سالدارىنان ايىپپۇل سالماق تۇگىلى, ايىپ تاقساڭ دا ەشكىم باۋىر ەتى بالاسىن جاستار جان تاپسىرعان ورتا – اسكەر قاتارىنا جىبەرگىسى كەلمەيدى», دەگەن دەپۋتاتتار كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە 270 اسكەري قىزمەتكەر قايتىس بولعانىن, ال ءتورت جىلدا اسكەردە 86 سۋيتسيد تىركەلىپ, 20 اسكەري ادام ءوز-وزىنە قول سالۋعا وقتالعانىن جەتكىزدى. بۇل – اسكەري پروكۋراتۋرا مالىمدەگەن رەسمي سان.
ولار مەملەكەت باسشىسى ساربازداردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە مۇقيات قاراۋدى تاپسىرعانىمەن, وكىنىشكە قاراي, ارمياداعى جاعداي بۇعان مۇلدەم كەرەعار بولىپ تۇرعانىن ايتادى. «بىلتىر قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري بولىمدەردە 50 مىڭنان اسا بەينەكامەرا بار دەدى. ونداعى جازبالار قايدا؟ الدە ەربايان سەكىلدى باۋىرلارىمىز جاراقات العاندا الگى كامەرالار تەرىس قاراپ قالدى ما؟ اسكەردەگى الىمجەتتىك ماسەلەسىن «Amanat» پارتياسى 2022 جىلى كوتەرگەن ەدى. الايدا جاعداي تۇزەلمەك تۇگىلى, ۋشىعىپ كەتتى», دەپ مالىمدەدى دەپۋتاتتار.
سونىمەن قاتار ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ەكەنىنە, اتاپ ايتقاندا, ايلىقتارى 2008 جىلدان بەرى كوتەرىلمەگەنىنە, كەزىندە بەرىلىپ كەلگەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ءبىرازى الىنىپ تاستالعانىنا توقتالدى. «بۇل جاعدايدى تۇزەۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلاردى ەسكەرىپ سىزگە كەلەسى شارالاردى قولعا الۋدى ۇسىنامىن: ەلىمىزدىڭ ارمياسىنداعى اتالعان كەلەڭسىزدىكتى تىيۋ جانە الدىن الۋ بويىنشا ناقتى شارالاردى قابىلداۋدى; اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى قولعا الىپ, ولاردىڭ ىسكە اسۋىن جەدەلدەتۋدى», دەدى دەپۋتاتتار.
ازىرگە ماجىلىسكە قورعانىس ءمينيسترى رۋسلان فاتيح ۇلىنىڭ جاۋابى كەلگەن جوق. دەگەنمەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانعاننان كەيىن ەكى كۇن وتكەندە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «اسكەري قىزمەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار» تاقىرىبىندا بريفينگ ۇيىمداستىرىلدى. قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور شايح-حاسان جازىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, باق پەن الەۋمەتتىك جەلىدە تارالىپ جاتقان فاكتىلەردىڭ كوبى بۇرمالانعان, شىندىققا جاناسپايدى.
اسكەردەگى الىمجەتتىك پەن كۇش قولدانۋدى رەسمي تۇردە «جارعىلىق ەمەس قاتىناستار» دەيدى. مينيستر ورىنباسارى ستاتيستيكا بويىنشا كەيىنگى ءۇش جىلدا مۇنداي وقيعالار قاتارى 28%-عا تومەندەگەنىن ايتادى. ياعني 2021 جىلى 32 وقيعا تىركەلسە, بىلتىر 23 جاعداي ورىن العان. جالپى سانى 12 اسكەري قىزمەتشى سوتتالعان. ال وسى جىلدىڭ باسىنان 13 جارعىلىق ەمەس قاتىناس فاكتىسى تىركەلگەن.
«وسىعان وراي اسكەري قىزمەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءتيىستى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, بارلىق اسكەري ءبولىم مەن بولىمشەدە «سەرىكتەس», «پيراميدا», «جاۋىنگەرلىك دوس» جۇيەلەرى جۇمىس ىستەيدى. ساربازدار «وتباسىمەن بەينەقوڭىراۋ» قىزمەتى ارقىلى تۋىستارىمەن حابارلاسا الادى. قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ءاربىر اسكەري قىزمەتشى جۇگىنە الاتىن پروفيلاكتيكالىق كابينەتتەر مەن سەنىم تەلەفوندارى بار. بۇعان قوسا قىزمەتتىك ءۇي-جايلار, ونىڭ ىشىندە كازارمانىڭ ورنالاسقان جەرى بەينەكامەرالارمەن جابدىقتالعان. وعان ارنايى وپەراتور لاۋازىمدارى ەنگىزىلگەن. ناقتىراق ايتقاندا, قازىرگى كۇنى قارۋلى كۇشتەردە 12 062 بەينەباقىلاۋ كامەراسى جۇمىس ىستەيدى», دەدى ش.جازىقباەۆ.
اسكەردە پروفيلاكتيكالىق ونكۇندىكتەر, ءانونيمدى ساۋالداما, پسيحولوگيالىق ترەنينگتەر, ساربازداردىڭ دەنەسىن تەكسەرۋ سىندى ءىس-شارالار وتكىزىلەتىنىن ايتقان گەنەرال-مايور قوعامدا تارالىپ جاتقان ءتۇرلى بۇرمالانعان قاۋەسەتتەر اسكەردىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىنىن, ال قورعانىس مينيسترلىگى كەرىسىنشە اسكەرگە بارۋدىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ءتيىمدى شارالار قابىلداپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار سارباز انالارى كوميتەتىمەن تۇراقتى بايلانىس جولعا قويىلعانىن ايتىپ ءوتتى.
اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان شارالاردىڭ ءبىرى – ۇزدىك ساربازدارعا ءبىلىم گرانتتارىن بەرۋ مەن اسكەري قىزمەت كەزىندە نەسيەنى شەگەرۋ تۋرالى قابىلدانعان شەشىم. ماسەلەن, بىلتىر 600-دەن اسا مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتشى جەڭىلدەتىلگەن جولمەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسسە, ونىڭ ىشىندە 189-ى گرانت يەگەرى اتاندى. قازىرگى تاڭدا 6 253 مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشىنىڭ 1 ملرد 828 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن نەسيەسى كەيىنگە شەگەرىلگەن. سونىمەن قاتار اسكەري قىزمەت بارىسىندا جۇمىسشى ماماندىقتارىن يگەرۋ ماقساتىندا قىسقامەرزىمدى كۋرستار ۇيىمداستىرىلعان. 2022 جىلدان بەرى 1 864 مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشى وسى كۋرستاردا وقىپ, سەرتيفيكات الىپ شىقتى.
قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قابىلدانىپ جاتقان بارلىق شاراعا قاراماستان, اسكەري قىزمەت قاۋپى جوعارى ورتا سانالاتىنىن, وعان كۇندەلىكتى قىزمەتتىڭ اسكەري تەحنيكامەن, قارۋ-جاراقپەن, وقۋ-جاتتىعۋمەن, اتىس دايىندىعىمەن, وزگە دە ءىس-شارالارمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.
«وكىنىشكە قاراي, اسكەري قىزمەتشىلەر اراگىدىك قازا تاۋىپ جاتادى. دەگەنمەن قارۋلى كۇشتەردەگى قىزمەت – بەيبىت ۋاقىتتاعى باسقا دا سالالارعا قاراعاندا قاۋىپتى ەمەس. اسكەردەگى سەكىلدى وزگە جۇمىس ورىندارىندا دا ادامدار قازا تاۋىپ جاتىر. ءبىز ءوز سالامىزدا بولىپ جاتقان جاعدايدى تالداي كەلە, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اجال قۇشۋى مەن جاراقات الۋىنا قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارىنى قولدانۋداعى ابايسىزدىق, تەحنيكانى قولدانۋدا قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاماۋ, قىزمەتتەن تىس ۋاقىتتاعى جول-كولىك وقيعاسى, اۋرۋ-سىرقاۋ جانە وتباسىلىق جانجالدار سالدارىنان جاسالاتىن سۋيتسيد سەبەپ بولىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزدىك», دەدى ش.جازىقباەۆ.
بريفينگ بارىسىندا جۋرناليستەر تاراپىنان مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ۇيىنەن ءجيى اقشا سۇراۋى, اسكەرگە 20 جاستان شاقىرۋ تۋرالى جاريالانعان پەتيتسياعا قاتىستى دا سۇراقتار قويىلدى.
«اسكەرگە 20 جاستان شاقىرۋ تۋرالى پەتيتسيا جاريالانعانىن ەستىدىك. بىراق مۇنىمەن كەلىسۋ قيىن. بىرىنشىدەن, بالا 17-18 جاسىندا مەكتەپ بىتىرسە, 20 جاسقا دەيىن نە ىستەيدى؟ اراداعى جىلدار تەككە وتپەي مە؟ ەكىنشىدەن, كەڭەس زامانىندا-اق 17-18 جاستا ادامنىڭ بويىندا گورمونالدى وزگەرىستەر بولاتىنى دالەلدەنگەن. ءدال وسى كەزەڭدە اسكەر – بوزبالانى ەر ادامعا اينالدىرۋ ءۇشىن كەرەمەت مۇمكىندىك. ال ساربازداردىڭ ۇيىنەن ءجيى اقشا سۇراۋ جاعدايىنا كەلسەك, مەنىڭ اتا-انالارعا ايتارىم, بالالارىڭىزعا كوپ اقشا بەرە بەرمەڭىز. ويتكەنى اسكەري بولىمدە ولاردىڭ تولىققاندى ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. تاماعى توق, كيىمى كوك. بولىمدە ءوز دۇڭگىرشەگى بار. ساربازدار ايىنا 3 مىڭ تەڭگە جالاقىسىن الادى. قالاعان زاتىن ساتىپ الۋىنا سول قاراجات جەتەدى», دەدى ش.جازىقباەۆ.
وڭتۇستىك اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى بۇرىنعى ورىنباسارى, زاپاستاعى پولكوۆنيك ماناس ماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, اسكەري قىزمەت قاي ۋاقىتتا دا قاۋىپكە تولى بولعان. الايدا ول قازىر قوعامدا ايتىلىپ جاتقان الىمجەتتىك, ءبىرىن-ءبىرى قاساقانا ءولتىرۋ سەكىلدى وقيعالارعا سەنبەيتىنىن جەتكىزدى.
«مەن ءوزىم 6 جىل روتا كومانديرى بولىپ قىزمەت ەتتىم. سول جىلدار ىشىندە تەك ءبىر ادام ابايسىزدا قۇلاپ قالىپ قازا تاپتى. ال ءبىر-بىرىنە قارۋ الا جۇگىرۋ جايتتارى بولعان ەمەس. قازىر دە بولدى دەگەنگە سەنبەيمىن. ماسەلەن, جۋىردا وفيتسەر ساربازدىڭ بەتىنەن اتتى دەيدى. رەسمي مالىمەت بويىنشا, ول قارۋدى تازالاپ جاتقاندا ابايسىزدا اتىلىپ كەتكەن. بۇل ونىڭ كاسىبي دەڭگەيى وتە تومەن ەكەنىن بىلدىرەدى. ويتكەنى اسكەري قىزمەتتى قارۋدى كەز كەلگەن جەردە ەمەس, ارنايى بولمەدە عانا تازالاۋى كەرەك. سونداي-اق تازالاۋ كەزىندە قارۋدا وق بولماۋعا ءتيىس», دەيدى ول.
زاپاستاعى پولكوۆنيك مەرزىمدى قىزمەتتەگى ساربازدار اراسىندا تۇرمىستىق كيكىلجىڭدەر بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن دە جاسىرمادى. «مەنىڭ ءۇش ۇلىم بار. ۇشەۋى جاستايىنان كۇندە ءبىر-بىرىمەن توبەلەسىپ ءوستى. ال اسكەردە 100 ادام بولسا, ارقايسىنىڭ مىنەزى مەن كوزقاراسى ءارتۇرلى. ولار ءبىر-بىرىمەن شەكىسپەيدى, كيكىلجىڭگە بارمايدى دەگەنگە سەنۋ قيىن», دەيدى ول.
سونداي-اق م.ماعۇلوۆ قازىرگى تاڭدا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشىلەرمەن جەكە تاربيە جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيتىنىن جەتكىزدى.
«بۇرىن ءار ساربازدىڭ جەكە باقىلاۋ كۇندەلىگى بولاتىن. ءار كۇنى ونىڭ نە ىستەگەنى, قايدا بارعانى, قانداي تاپسىرمانى ورىنداپ وتىرعانى جازىلاتىن. قازىر بۇل جۇمىس مۇلدەم جۇرگىزىلمەيدى. اسكەردە وسى جاعىن كەمشىن», دەپ ويىن تۇيىندەدى زاپاستاعى پولكوۆنيك.
2019 جىلدان بەرى ەلىمىزدە «انالار جۇرەگى» سارباز انالارىنىڭ كوميتەتى» قوعامدىق بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ۇيىمنىڭ ماقساتى – ساربازداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا باقىلاۋ جاساۋ, الىمجەتتىكتىڭ بولماۋىن قاداعالاۋ. بىلتىر استاناداعى 68665 اسكەري بولىمدە وتكەن اشىق ەسىك كۇنىندە كوميتەت توراعاسى ليليا حايرۋللينامەن كەزدەسىپ, ودان اسكەردەگى الىمجەتتىك تۋرالى ويىن سۇراعانىمىزدا, بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتقان ەدى. دەگەنمەن قازىر بۇكىل قوعام تالقىلاپ جاتقان تاقىرىپتان سارباز انالارىنىڭ كوميتەتى تىس قالمايتىن شىعار دەگەن ويمەن ل.حايرۋلليناعا حابارلاسىپ كوردىك. الايدا ول تاعى دا بۇعان قاتىستى پىكىر بىلدىرە المايتىنىن ايتتى. ودان سوڭ وسى كوميتەتتىڭ وزگە دە مۇشەلەرىنە قوڭىراۋ شالىپ, پىكىرلەرىن بىلۋگە تىرىستىق. بىراق ءبارى دە ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋزىنا تۇكىرىپ قويعانداي الىمجەتتىك تۋرالى ءلام-ميم دەمەيتىنىن جەتكىزدى. بۇكىل قوعام شۋلاپ جاتقاندا «سارباز انالارى» بۇل پروبلەمادان حابارسىز بولعانى ما, الدە ونى ايتۋعا باسقا كەدەرگى بار ما – بۇل جاعى بىزگە بەلگىسىز كۇيدە قالدى.
سونىمەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قوعامدا ايتىلىپ جاتقان اسكەرگە قاتىستى ۇرەي تۋدىراتىن اڭگىمەنىڭ ءبارى نەگىزسىز. دەپۋتاتتار مەن جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرى ولارعا قاراما-قايشى. ال «اسكەردە الىمجەتتىك بار ما؟» دەگەن سۇراق ازىرگە جاۋاپسىز قالىپ تۇر.