الماتىدا وتكەن ءداستۇرلى FCBK حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا بيزنەستى ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىندىكتەرى, دەرەكتەر بازاسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ قاجەتتىگى تالقىلاندى. وسى جيىندى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسى بازاسىندا دەرەكتەر حابىن قۇرۋ تۋرالى دا ءسوز بولدى.
بانكتەردە قارجى كوپ
«DataHub – Data market – Data Economy» سەسسياسىندا ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ باس ديرەكتورى رۋسلان وماروۆ «International Data Corporation» حالىقارالىق زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ باسشىلارىمەن اڭگىمەلەستى. تالقىلاۋ بارىسىندا قازىرگى دەرەكتەر ەكونوميكاسى مەن دەرەكتەر نارىعى قالاي جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى بولدى. «بيزنەستەگى دەرەكتەر: تۇتىنۋشىلار مەن گەنەراتورلار» سەسسياسىندا كوممەرتسيالىق سەكتورداعى ۇلكەن دەرەكتەر دە تالقىلاندى.
«دەرەكتەر بازاسى كومەگىمەن ۇنەمدەۋ نەمەسە كوبىرەك تابىس تابۋ, ۇيىمدار اراسىنداعى دەرەكتەر الماسۋ ارقىلى بيزنەستىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرۋ, ەل دەڭگەيىندە دەرەكتەر جيناۋ جانە مەملەكەتتەر اراسىندا الماسۋ مۇمكىندىگى تۋىندايدى. بۇل باستامانى جۇزەگە اسىراتىن كەز كەلدى. سەبەبى كومپانيالارىمىزدىڭ كوبى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوز بيزنەس-مودەلىن دەرەكتەرگە نەگىزدەيدى: ولار – جەكە, مەرچاندايزينگ, لوگيستيكا بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى», دەيدى رۋسلان وماروۆ.
ايتۋىنشا, ەلدە بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشىپ الماي, دەرەكتەر حابىن قۇرۋ ناتيجەلى بولمايدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ءوز دەڭگەيىندە ەمەس ەكەنىن اشىپ ايتىپ, بانكتەردى كورپوراتيۆتىك نەسيە كولەمىن ارتتىرۋعا شاقىردى. بۇل ماسەلە تەك وسى جولى ەمەس, بۇعان دەيىنگى بىرنەشە جولداۋدا ايتىلعان بولاتىن. بىراق بيزنەستىڭ كۇيى كول جاعاسىندا وتىرىپ, ءشول قىسقان بالىقشىمەن بىردەي. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە (ەدب) قارجى جەتەدى, بىراق بيزنەس نەسيە الۋعا ىقىلاستى ەمەس. سەبەبى نەسيە پايىزى قىمبات. ءدال قازىر بيزنەس سەگمەنتى 12,6 ترلن تەڭگەگە جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرىلعان. بۇل سوما كاسىپكەرلەرگە ءوز ءىسىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەت.
NPL ءوسىپ كەلەدى
«بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» ءبىرىنشى تالقىلاۋى اياسىندا مەملەكەتتىك سەكتور وكىلدەرى مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى رەتتەۋدىڭ بيزنەس-ورتانى دامىتۋعا اسەرىن ءسوز ەتتى. «بورىشكەرلەر كلۋبىنىڭ» وتىرىسىندا دەبيتورلىق بەرەشەكتى باسقارۋدىڭ بيزنەسكە قاتىستى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. ينكاسساتسيا ماسەلەلەرىنە ۇلتتىق كوللەكتسيونەرلەر پالاتاسى, «Beeline» جانە «Bereke Bank» ماماندارى نازار اۋداردى. «بيزنەس ءۇشىن بيزنەس» تالقىلاۋى بارىسىندا «Halyk Bank», «Home Credit Bank», «Freedom» توپ-مەنەدجەرلەرى جانە بيزنەس سالاسى وكىلدەرى بيزنەسكە قانداي مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن ايتتى.
قازىر بيزنەس پەن ەدب اراسىنداعى قارجىلاندىرۋ ۇدەرىستەرى فورس-ماجورلىق سيپات الىپ وتىر. ۇكىمەت مىندەتتەيدى, بانكتەر بولسا بۇل قادامعا ءماجبۇرلى باراتىنداي كەيىپ تانىتادى. ەلدە تىركەلگەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ازعانتاي بولىگىنىڭ عانا نەسيەنى جۇرەكسىنبەي الۋعا مۇمكىندىگى بار. شاعىن بيزنەستە 400 مىڭ بيزنەس سۋبەكتىسىنىڭ 31 مىڭى, ورتا بيزنەستەگى 6 مىڭ نىساننىڭ 1 مىڭى, ءىرى بيزنەستەگى 573 مىڭ كومپانيانىڭ 2 مىڭىنىڭ عانا نەسيەسى بار.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ (قنردا) دەرەكتەرىنە سايكەس, 2024 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا بانك سەكتورىندا مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى 90 كۇننەن اساتىن قارىزدار دەڭگەيى (NPL90+) 3,1 پايىزدى قۇرادى.
«NPL ءوسىپ كەلەدى جانە بۇل ءتۇيىندى شەشۋ كەرەك. مۇمكىن, ەسكى نەسيەلەر بويىنشا قانداي دا ءبىر قايتا قۇرىلىمداۋ تۋرالى ويلانۋ كەرەك شىعار. بەرەشەكتىڭ كوبى جابىلعان كومپانيالاردان كەلەدى. بىراق بۇل نەسيەلەر بانكتەردىڭ پورتفەلىندە ءىلۋلى تۇر. 2018 جىلعا دەيىن بەرىلگەن نەسيە پورتفەلى 7,6 ترلن تەڭگە بولدى. پروبلەمالى نەسيەلەردىڭ ءبىرازى وسى ۋاقىت ىشىندە بەرىلگەن. بۇل جاعداي بانك پەن بيزنەس اراسىن الشاقتاتىپ جىبەردى», دەدى رۋسلان وماروۆ.
«ەۋرازيالىق بانك» توراعاسى ءلاززات ساتيەۆانىڭ ايتۋىنشا, بيزنەستى نەسيەلەندىرۋدىڭ وسۋىنە ەڭ الدىمەن جوعارى بازالىق مولشەرلەمە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
«ول قارىز قاراجاتىن قىمباتتاتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. نەسيە الۋ تاجىريبەسى بار كليەنتتەر دە مۇنداي جاعدايدا جاڭاسىن راسىمدەۋدەن باس تارتادى ەكەن. بۇل جەردە ماسەلە بيزنەس جۇمىسىنىڭ ايقىندىلىعىنا دا بايلانىستى. سەبەبى ىشكى نارىقتا كومپانيا كوپ, بىراق قارجىلىق ەسەپتەرى اشىق كومپانيالار از. بۇل جاعداي بانكتەرگە نەسيە قاراجاتىن قايتارۋ مۇمكىندىگىن باعالاۋدى قيىنداتىپ جىبەرەدى. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە سالىمشىلارىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپتىمىز, سوندىقتان ساپالى, قايتارىمدى نەسيە بەرۋىمىز كەرەك. بيزنەستىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرمەيىنشە بۇل جاعداي جالعاسا بەرەدى» دەيدى.
كەپىلدىك قورى كاسىپكەر مۇددەسىن قورعاي ما؟
قنردا جانە KASE وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «بيزنەستىڭ ءوسۋىن بالاما قارجىلاندىرۋ» تاقىرىپتىق سەسسياسىندا كاسىپكەرلەردىڭ كلاسسيكالىق نەسيەلەۋگە قوسىمشا قاراجاتتى قالاي جانە قايدان تارتا الاتىنى تالقىلاندى. قنردا توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرۋىنە كەدەرگى بولاتىن فاكتورلار تۋرالى ايتىپ بەردى.
«ەدب ءۇشىن قارجىلاندىرۋ بازاسى – حالىق پەن بيزنەستىڭ دەپوزيتتەرى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستە اشىقتىقتىڭ بولماۋى بيزنەس رەيتينگىسىنە, سول ارقىلى ونىڭ تولەم قابىلەتىنە اسەر ەتتى. قنردا ۇلتتىق رەيتينگتىك اگەنتتىك قۇرۋ ارقىلى وسى كەمشىلىكتى جويۋعا كوتەرۋگە نيەتتەنىپ وتىر. بيزنەستى قارجىلاندىرۋداعى الشاقتىقتى تەك نەسيە رەسۋرستارىنىڭ كومەگىمەن جابۋ قاجەت ەمەس. ءبىز بۇل ماسەلەنى اكتسيونەرلەردىڭ كاپيتالى نەمەسە قور نارىعى ارقىلى شەشە الامىز. بىراق قازىرگى جاعداي بۇعان مۇمكىندىك بەرەر ەمەس. نارىقتاعى كومپانيالاردىڭ كوبىندە ارتىق نەسيە بار, جارعىلىق كاپيتالى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان تىكەلەي ينۆەستيتسيانى دامىتۋ وتە ماڭىزدى» دەيدى م. ابىلقاسىموۆا.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تۋرالى دا ايتىلدى. «دامۋ» قورىنىڭ باسقارما ءتورايىمى گاۋھار بورىباەۆانىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلدان بەرى قور جالپى سوماسى 13 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 215 مىڭ جوباعا قولداۋ كورسەتتى. 14 جىل ىشىندە ءارتۇرلى قۇرالدى پايدالانعان كومپانيالار 7 ترلن تەڭگە سالىق تولەدى. دەمەك, مەملەكەت سالعان ءاربىر تەڭگەنىڭ كىرىسى جەتى ەسەگە دەيىن وسكەن.
«قازىر قور بيزنەستىڭ ەدب الدىنداعى كەپىلدىك قۇرالىنا ماڭىز بەرىپ وتىر. 2025 جىلى «دامۋ» قورىنىڭ جانىنان كەپىلدىك قورى اشىلماق. بۇل قور كەپىل قۇرالىنىڭ ساپاسىنا نازار اۋدارادى. ياعني وسى قور ارقىلى بيزنەستىڭ كەپىل قۇرالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولىنەدى. مۇنداي تاجىريبە دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە سىننان وتكەن. تۇركيا مەن وڭتۇستىك كورەيادا «best practice» – ۇزدىك تاجىريبە دەپ اتالادى. دامىعان ەلدەردە بۇل كەپىلدىك مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ باسىم قۇرالىنا اينالىپ وتىر», دەدى «دامۋ» باسشىسى.
الماتى